درخت حوزه‌های تخصصی

رخداد شورش بابیان در قلعه شیخ طبرسی (۱۲۶۵ق) یکی از مهم ترین بحران های امنیتی و مذهبی در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه قاجار به شمار می آید که پیامدهای آن ساختار قدرت محلی را در مازندران به طور محسوسی دگرگون ساخت. این مقاله با تمرکز بر نقش خاندان سورتیجی، به ویژه حاج مصطفی خان سورتیج ملقب به وکیل الرعایا، می کوشد جایگاه و کارکرد خاندان های بانفوذ محلی را در فرایند مهار این بحران بررسی و تحلیل کند. پرسش اصلی پژوهش آن است که خاندان سورتیجی در چه سطحی از کنش سیاسی–نظامی و با چه سازوکارهایی در تحولات مربوط به رخداد قلعه طبرسی مشارکت داشته اند و این نقش در قیاس با دیگر نیروهای محلی و حکومتی چگونه قابل ارزیابی است. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای تطبیقی پنج منبع اصلی قاجاری شامل ناسخ التواریخ، فتنه باب، روضه الصفا ناصری، مفتاح باب الابواب و حقایق الاخبار ناصری است. یافته ها نشان می دهد که خاندان سورتیجی، اگرچه در زمره مقامات عالی دیوانی قرار نداشتند، اما به واسطه نفوذ اجتماعی، مالکیت گسترده اراضی، توان بسیج نیروهای محلی و ارتباط مؤثر با دولت مرکزی، نقشی قابل توجه در پشتیبانی از عملیات محاصره، تأمین نیرو و مدیریت پیامدهای شورش ایفا کردند. بازتاب گسترده کشته شدن آقا عبدالله سورتیجی در منابع قاجاری و واگذاری املاک وسیع به حاج مصطفی خان سورتیج پس از این واقعه، بیانگر جایگاه سیاسی این خاندان در نگاه دولت مرکزی و کارکرد آنان در تثبیت نظم منطقه ای است. در مجموع، نتایج پژوهش نشان می دهد که نقش خاندان سورتیجی نه به عنوان عاملی مستقل، بلکه به مثابه یکی از کانون های مؤثر قدرت محلی، در تعامل با دیگر خاندان های مازندرانی و فرماندهان حکومتی، در چارچوب سیاست اتکای دولت قاجار به نخبگان محلی برای مهار بحران های امنیتی قابل تبیین است.

شیخ احمد احسایی با پایه ریزی اندیشه شیخیه و بسط و گسترش آن توسط سید کاظم رشتی راه را برای شکل گیری فرقه نوظهور بابیه در عصر قاجار فراهم نمود. عصری که چالش های اجتماعی و فرهنگی گوناگونی بستر مناسبی را برای گسترش این اندیشه فراهم کرد. دراین میان درنگی مناسب در زندگانی علی محمد باب برای فهم دقیق چگونگی شکل گیری این فرقه بی تاثیر نیست.اما به راستی منابع عصر قاجار چه دیدگاهی نسبت به این شخصیت داشته اند؟ آیا این منابع نسبت به او یه طرفه قضاوت کرده اند یا اینکه سعی کرده اند در پیشگاه تاریخ علی محمد باب را به درستی به قضاوت بنشینند؟ و اینکه اساسا تا چه میزان میان خوانش منابع عصر قاجار و منابع تاریخی بابیه همخوانی وجود دارد؟ پاسخ به این پرسش ها سبب شکل گیری این مقاله شده است و سعی گردیده تا با استناد به منابع اولیه و با روش پردازش توصیفی _ تحلیلی در این موضوع یک نگاه کلی و منطقی در آن به خواننده ارائه شود. درنتیجه آنچه که بدست آمده این است که اولا میانه خوانش منابع قاجار و منابع بابیه در بسیاری از موارد تعارض جدی وجود دارد و ثانیا رنگ و بوی غلو در نگاشته بابیه بیش از منابع قاجار بوده است.

شورش بابیه در مازندران یکی از رخدادهای تأثیرگذار در دوره قاجار بود که نه تنها ابعاد مذهبی و سیاسی داشت، بلکه با شرایط طبیعی و اقتصادی منطقه نیز گره خورده بود. واقعه قلعه شیخ طبرسی مهم ترین نمود این رخداد بود که در آن گروهی از بابیان در برابر نیروهای دولتی و محلی مقاومت کردند. مقاله حاضر برآن است تا با تشریح شرایط جغرافیایی و ظرفیت های اقتصادی منطقه(قلعه شیخ طبرسی) امکان مقاومت و در نهایت شکست بابیان را در برابر قدرت قاجاری و نیروهای مخالف محلی تبیین کند. یافته های پژوهش نشان می دهد، شرایط جغرافیایی(انتخاب مکان و استقرار اولیه، پوشش جنگلی، موقعیت راهبردی منطقه) و ظرفیت های اقتصادی(تأمین منابع محلی، دفاع متمرکز، شبیخون ها) مهم ترین عواملی بودند که امکان مقاومت بابیان را در برابر قدرت قاجاری و نیروهای مخالف محلی ایجاد کرد و محدودیت ها(غارت و اختلال اقتصادی، خشم مردم محلی و محاصره نهایی) زمینه شکست آنان را فراهم نمود. روش تحقیق در این پژوهش از نوع توصیفی – تحلیلی، با رویکرد تاریخی است و استخراج اطلاعات نیز به صورت کتابخانه ای جمع آوری شده است.

مقاله حاضر به واکاوی شورش ب اب ی ه ا در م ازندران (شوال 1264ق./ سپتامبر 1848م. تا رجب 1265ق./ ژوئن 1849م.) بر اساس منابع بابی پرداخته است. مسأله تحقیق حاضر بررسی علل و دلایل حضور بابی ها و رهبرا ن شان در مازندران است. فرضیه مقاله حاضر این است که بابی ها به منظور رهایی سیدعلی محمد باب از قلعه چهریق آذربایجان، مسیر عبور از مازندران را برگزیدند. مقاله حاضر با روش تحقیق تاریخی و با رویکرد کیفی صورت پذیرفته است. اطلاعات مورد نیاز به صورت کتابخانه ای گردآوری شده و سپس به شیوه توصیفی-تحلیلی به نگارش درآمده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که هدف بابی ها از گردهم آئی بدشت و برپائی شورش مازندران، تصرف این ایالت، ساقط کردن حکومت مرکزی و روی کار آوردن حکومتی بابی در ممالک محروسه ایران بوده است؛ رفتار باب ی ها با مردم غیرنظامی مازندران غیرانسانی بود و ای ن در حالی است که منابع باب ی از تلاش بومیان مازندرانی و نظامیان حکومتی جهت نجات جان شورشیان بابی سخن می گویند.

جنبش ظفار، ابتدا با انگیزه رهایی عمان از نفوذ بریتانیا شکل گرفت و با گرایش رهبران آن به­سوی شرق، به جبهه جنگ میان بلوک شرق و غرب بر سر منابع خلیج فارس تبدیل شد و نقش مهمی در تحولات سیاسی منطقه ایفا نمود. بریتانیا «استراتژی قلوب و اذهان»، مبتنی بر اصل «کمترین هزینه و کمترین خونریزی» را برای شکست جنبش به‌کار گرفت؛ اما با چالشی‌ روبرو شد که وجه ممیزه آن با جنبش‌های مشابه بود. مقاله حاضر برای پاسخ به این سوال شکل گرفت که کارکرد «استراتژی قلوب و اذهان» در جنبش ظفار چه بود؟ فرضیه تحقیق بر این پاسخ اولیه استوار است که این استراتژی، به منظور فریب اذهان عمومی، در گام اول با سرکوب و کشتار غیرنظامیان و انقلابیون و در گام دوم با اعطای امتیازات در راستای جذب قلوب مردم بومی و شورشی، زمینه‌های تضعیف و در نهایت سرکوب جنبش را فراهم آورد. این پژوهش با استفاده از روش تحقیق تاریخی و واکاوی اسناد انجام شد. یافته‌های تحقیق نشان داد که برخلاف روایت رایج در مورد این استراتژی یعنی «سرکوب جنبش با کمترین هزینه و کمترین خونریزی»، عامل «سرکوب نظامی» نقش تعیین کننده‌ای در اجرای این استراتژی داشت؛ از سوی دیگر، به دلایل طولانی شدن جنبش و تحولات ایدئولوژیک حاکم بر آن، فرآیند به‌کارگیری رهبران و متفکران جنبش در ساختار حکومت، نقش اصلی را در شکست جنبش ایفا کرد.

هر گفتمانی که بخواهد گوهر تاریخ را بکاود و از تحریف، مشروعیّت و هویّت سخن بگوید، ناگزیر از توجّه به ایدئولوژی و اتوپیاست. هر چند گستردگی تعاریف ایدئولوژی، شناخت آن را در چارچوب یک نگرش خاص غیر ممکن می سازد، ولی اتوپیا در مواجهه با ایدئولوژی، برخوردار از سرشت پویا، تاریخ ساز و خصلت جا به جا کنندگی است. آنچه گذشت نقاوه و چکیده ای از درس گفتارهای «پل ریکور»، اندیشمند معاصر فرانسوی بود. تلاش ما در این مقاله دو مرحله دارد؛ نخست: با کاربست آموزه های جامعه شناختی «ماکس وبر»، نظام فکری و ایدئولوژی صفویان و حامیان آن ها را در دو بعد ادعا و اعتقاد تحلیل می کنیم. در مرحله بعد، با تمرکز بر رهیافت های ریکور، نشان می دهیم مذهب شیعه چگونه به مثابه اتوپیا عمل کرده و با ایجاد فضای تعلیق در واقعیت های حاکم بر جامعه خوزستان بین سال های (907-1135ه.ق)، بسیاری از ارزش افزوده های پنهان و پیدای برآمده از ایدئولوژی را افشا کند. پژوهش حاضر با ابتنا بر روش تحلیلی- تفسیری و با مطالعه بین رشته ای انجام یافته و نشان می دهد مذهب تشیّع به عنوان یک امر ممکن، چگونه واقعیت حاکم را تعلیق کرده و علاوه بر تمامیّت تاریخ خوزستان در چند سده اخیر، بر نگرش و بینش علمای آن نیز تأثیر بلامنازع داشته است.

در اقلیم گرم وخشک ایران می توان نمونه های بارز تأثیر اقلیم در ابنیه تاریخی را مشاهده کرد. توجه به عناصر و فن های به کاررفته در معماری جهت سازگاری با محیط، می تواند برای سکونتگاه های جامعه امروزی نیز مفید باشد. ازجمله مناطقی که همواره تأثیر اقلیم در ابنیه تاریخی اش از گذشته رعایت شده است، منطقه سیستان است. هدف این پژوهش، رسیدن به عناصر و ویژگی های دخیل در شکل گیری بناها تحت تأثیر اقلیم و بررسی سازگاری اقلیمی ابنیه محوطه تاریخی دهانه غلامان سیستان با شرایط محیطی و اقلیمی منطقه است. این مقاله از نظر راهبردی، کیفی و از لحاظ هدف کاربردی است که با گردآوری داده ها و تحقیقات میدانی به بررسی چگونگی سازگاری اقلیم ابنیه تاریخی دهانه غلامان با اقلیم منطقه سیستان در بعد تاریخی به روش تفسیری-تاریخی و در بعد معماری به شیوه توصیفی-تحلیلی پرداخته است. در این مقاله به بررسی بازتاب مؤلفه های شاخص اقلیمی در ساختار بناهای تاریخی محوطه دهانه غلامان پرداخته شده است. از میان مؤلفه های اقلیمی بررسی شده؛ دما، زاویه تابش آفتاب، عرض جغرافیایی و باد بیشترین تأثیر را بر مؤلفه های بازتاب اقلیم در معماری بناها داشته اند. نتیجه این پژوهش نشان می دهد که جهت گیری بناها، بهره گیری از حیاط مرکزی در طرح ریزی بنا و همچنین استفاده از مصالح بوم آورد منطقه بیشترین تأثیر را در شکل گیری معماری بناهای دهانه غلامان داشته است و باوجود استفاده هخامنشیان از سقف های مسطح در معماری بناهایشان، در منطقه دهانه غلامان پوشش های طاقی و قوسی در سقف استفاده شده است. 

در دهه های اخیر افزایش تحرکات اسلامی سبب توجه فزاینده پژوهشگران به ریشه ها و سوابق چنین جنبش هایی در جوامع اسلامی شده است. در این زمینه، مطالعه واکنش مسلمانان به حضور استعماری قدرت های بزرگ اروپایی در سرزمین های اسلامی نظریه های مختلفی را به بار آورده است. پیرو این رویکرد، تحقیق حاضر به مطالعه حرکت فرقه ای اسلامی موسوم به «سنوسیه» در شمال آفریقا، به ویژه لیبی، در فاصله ۱۸۵۰-۱۹۱۴م. اختصاص دارد که مبارزات موفق این فرقه علیه قدرت های استعمارگر اروپایی به بیداری جهان اسلام کمک کرد. یافته ها نشان می دهد که از لحاظ عقیدتی، سنوسیه بر اساس برداشتی محلی از اسلام - طریقت شکل گرفته بود. این ویژگی توسعه جنبش را در داخل و خارج از لیبی محدود می کرد. از زاویه منابع مالی، جنبش سنوسیه بیش از هرچیز وابسته به تجارت برده بود که با سیاست جلوگیری تجارت برده از سوی قدرت های بزرگ در سده ۱۹م. غیرقابل اتکا شد. در عرصه اقدامات سیاسی - نظامی به نظر می رسد که سرچشمه موفقیت های سنوسیه را باید در سیاست استعماری بریتانیا در مصر و سودان، و فرانسه در الجزایر و تونس جست وجو کرد که جهت جلوگیری از برخورد، ترجیح دادند بیابان لیبی منطقه ای حائل میان مستعمراتشان باشد. این در حالی بود که ضعف مانع از مداخله عثمانی در امور لیبی می شد. سنوسیه ضمن پذیرش مشروعیت خلافت عثمانی و با استفاده از خلأ قدرت موجود، از اواسط سده ۱۹م. خود را در لیبی تثبیت کردند. از آن پس تا آغاز جنگ جهانی اول (۱۹۱۴م.) سنوسیه رهبری جهاد و نیز مبارزه علیه استعمار فرانسه و ایتالیا را در لیبی در پیش گرفتند.

آسیب آثار فرهنگی پس از کشف، در اثر عوامل گوناگونی رخ می دهد. یکی از این موارد آسیب زا، رطوبت منشأ گرفته از آب های زیرزمینی است که به صورت رطوبت خاک ظاهر شده و در گذر زمان به علت فرآیند شیمیایی و املاح و یون های موجود در آب و هم چنین pH ناسازگار محیط با بافت و ساخت آثار فرهنگی موجب تشدید فرآیند تخریب می گردد. در راستای رسالت علم باستان سنجی به عنوان پلی میان علم باستان شناسی و سایر علوم، در این مطالعه از هیدروژئولوژی در راستای حفاظت از آثار باستانی استفاده می شود. موزه عصر آهن تبریز در محدوده مرکزی شهر و درمیان رسوبات جوان کواترنری که تشکیل دهنده سفره آب زیرزمینی آزاد تبریز هستند، واقع شده است. آب زیرزمینی از عوامل اصلی تحمیل فرسودگی و بروز واپاشی در استخوان های موجود در این سایت موزه به شمار می روند. این مطالعه با استفاده از داده های موجود در محدوده مطالعاتی که برگرفته از پروژه قطار شهری تبریز و داده های اخذ شده از شرکت آب منطقه ای آذربایجان شرقی است، صورت گرفت و با استفاده از روش های رایانه ای، مقادیر مناسب پمپاژ آب را باتوجه به اُفت بهینه سطح آب شبیه سازی کرده و محل قرارگیری استخوان ها را در موقعیت خشک تعریف می کند. استفاده از علوم جدید برای مقاصد باستان سنجانه هدف اصلی این مطالعه بوده و سعی بر این است تا با ایجاد این ارتباط به رفع معضل تخریب استخوان های باستانی پرداخته شود؛ نتایج نشان می دهند که با توجه به راهکارهای گوناگونی که در هیدرولوژی برای پایین انداختن محلی آب سفره ها وجود دارد، اما باتوجه به مختصات مکانی و ملزومات فنی محوطه مورد مطالعه، بهترین روش استفاده از پمپاژ آب زیرزمینی است. متأسفانه تخریب رطوبتی استخوان های کشف شده در موزه عصر آهن تبریز تاکنون باعث واردآمدن آسیب های جدی به این بقایای ارزشمند تاریخی شده و تاکنون اقدام اساسی برای ممانعت از ادامه این فرآیند صورت نگرفته است.

هدف: هدف این پژوهش، تبیین و واکاوی کارکردهای آموزشی الگوی تدریس کاوشگری در آموزش تاریخ و بررسی نقش آن در ارتقای تفکر تاریخی، انگیزش یادگیری و مشارکت فعال دانش آموزان است. روش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای و اسنادی انجام شده است. بدین منظور، منابع نظری و پژوهش های داخلی و خارجی مرتبط با آموزش تاریخ، روش های تدریس فعال و الگوی کاوشگری گردآوری و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی و تفسیر قرار گرفت. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که به کارگیری الگوی تدریس کاوشگری در آموزش تاریخ، در مقایسه با روش های سنتی، موجب افزایش انگیزش یادگیری، درگیری شناختی، خلاقیت، تفکر انتقادی و نگرش مثبت دانش آموزان نسبت به درس تاریخ می شود. این الگو با فعال سازی نقش یادگیرنده و تأکید بر پرسشگری، تحلیل و کشف، زمینه پرورش تفکر تاریخی را فراهم می سازد. نتیجه گیری: نتایج پژوهش حاکی از آن است که الگوی تدریس کاوشگری، به دلیل هم خوانی با ماهیت تحلیلی و هویت ساز درس تاریخ، می تواند به عنوان رویکردی کارآمد در بهبود کیفیت آموزش تاریخ مورد توجه برنامه ریزان آموزشی و معلمان قرار گیرد و جایگزینی مناسب برای رویکردهای انتقال محور و حافظه مدار باشد.

شهر رویان پایتخت سلسله ای کوچک، اما بادوام، به نام «پادوسبانان» بوده است. قلمرو این سلسله که نسب آن به کیوس، برادر بزرگ تر انوشیروان، می رسیده، در غرب طبرستان قرار داشته است. این سلسله سرانجام با قدرت گرفتن حکومت صفوی از بین رفت. منابع مکتوب متعددی از ولایت رویان و مرکز آن نام برده و به وضعیت آن اشاره کرده اند که نشان از اهمیت این شهر دارد. علاوه بر این، تاکنون چندین بررسی باستان شناسی در منطقه کجور انجام شده و زمینه را برای ارزیابی مکان احتمالی شهر رویان با تلفیق مدارک تاریخی فراهم کرده است. در این مطالعه نگارندگان با توجه به اشاراتی که در متون تاریخی به رویان شده و به ویژه بررسی های باستان شناسی انجام شده در ارتباط با منطقه، محوطه ها و قلاع دوره اسلامی، وسعت آن ها و همچنین مختصات جغرافیایی آن ها را مشخص کرده و سپس به کمک نرم افزار «آرک مپ» موقعیت هر محوطه و قلعه را با نشان دادن وسعت آن بر روی نقشه مشخص کرده اند. پرسش اصلی این پژوهش عبارت است از: «بر پایه شواهد باستان شناختی و اطلاعات منابع مکتوب، کدام محوطه های تاریخی را می توان با موقعیت شهر تاریخی رویان منطبق دانست و کدام محوطه، بیشترین همخوانی را با موقعیت این شهر تاریخی دارد؟». روش پژوهش مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و میدانی است. نتایج نشان داد محوطه ای که تا پیش از این به عنوان محل شهر رویان پیشنهاد شده بود، اگرچه محوطه بزرگی بوده است، به نظر می رسد «محوطه پول 1» هم از نظر وسعت محوطه و قلعه آن و همچنین مطابقت با منابع تاریخی می تواند به عنوان شهر رویان شناخته شود.

این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی–تاریخی، به بررسی تعهدات و خدمات مالی–اجتماعیِ دهقانان در ایران و سِرف ها در روسیه می پردازد تا نشان دهد صورت بندی های نهادیِ متفاوت چگونه ظرفیت بسیج سیاسی و مسیر تحول اجتماعی را شکل داده اند. مسئله اصلی این است که تفاوت های حقوقی و نهادیِ تعهدات دهقانی در دو جامعه عمدتاً کشاورزی، چرا به پیامدهای سیاسی متمایز انجامیده است. داده ها بر منابع دست اول و ادبیات کلاسیک و جدید استوار است و دامنه زمانیِ روسیه قرون شانزدهم تا نوزدهم و ایران از دوره ایخانان تا قاجار را دربر می گیرد. یافته ها حاکی است که در روسیه، رعیت داریِ مدون/سرواژی، دهقان را به زمین و ارباب مقید کرد و سه گانه «کارِ اجباری (بارشچینا)، اجاره نقدی/جنسی (اُبروک) و مالیات های دولتی» با پشتوانه نهاد «میر» و اصل «مسئولیت تضامنی» تثبیت شد. در ایران، با وجود آزادیِ شرعیِ رعایا، شبکه ای چندلایه از بهره مالکانه، خراج دیوانی، تعهدات تیولی و وقفی، بیگاری و بدهی—با ضمانت های عرفی مانند میرآب و لایروبیِ جمعی—وابستگیِ مؤثر ایجاد کرد. نتیجه آن که تمرکز حقوقی–نهادی در روسیه استثمار یکنواخت و شورش های سراسری را تسهیل کرد، حال آن که پراکندگی عرفی در ایران بسیج ملی را محدود و تغییر ساختاری را به اصلاحات ارضیِ دیرهنگام و از بالا واگذاشت.

انتخابات دوره بیست و یکم مجلس شورای ملی از انتخابات مهم در تاریخ پارلمان ایران است. این انتخابات نسبت به دوره های گذشته، تفاوتهای قابل توجهی یافت. در این دوره سیاست شاه در راستای تحقق اصلاحات موردنظر آمریکا، نیازمند ورود گروههای نوظهور غربگرا به صحنه سیاسی و پارلمان ایران پس از سرکوب نیروهای ملی در سال 1332 و مذهبی در سال 1342 بود. مداخلات جدید در انتخابات و تحولات انجام شده در ساختار مجلس پس از انقلاب سفید، از الزامات تشکیل مجلسی هماهنگ با دولت بود که در راستای سیاستهای جدید شاه انجام میشد و نهایتاً در سیر انتخابات مجلس بیست و یکم بروز یافت. بنابراین، فشارهای غرب به رژیم شاه، اصلاحات ارضی، انقلاب سفید ، تغییر دولت و روی کار آمدن اسدالله علم، پیدایش احزاب و گرو ههای نوظهور از مهمترین مشخصه های این دوره از انتخابات مجلس بود که آن را از انتخابات مجالس پیشین متمایز میساخت. حال پژوهش حاضر در تلاش است تا با بهره گیری از روش تاریخی و تکیه بر منابع کتابخانهای و اسناد آرشیوی، به توصیف و تحلیل جامعه ایران در آستانه انتخابات بیست و یکمین دوره مجلس شورای ملی بپردازد و چگونگی و روند انتخابات این دوره از مجلس شورای ملی و عوامل مؤثر بر آن را بازکاوی نماید . یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که اعمال نفوذ همه جانبه در انتخابات مجلس بیست و یکم، برای دستیابی نیروهای جدید و تشکیل مجلسی کاملاً هماهنگ با دولت به منظور تحقق اصلاحات موردنظر شاه بوده است.

ظهور و تحول طبقه متوسط به عنوان یکی از محورهای کلیدی در تحلیل جوامع سیاسی و اجتماعی مدرن، همواره موردتوجه جامعه شناسان، تاریخ دانان و متخصصان علوم سیاسی قرارگرفته است. طبقه متوسط به گروهی اجتماعی اطلاق می شود که از نظر اقتصادی، آموزشی و شغلی در جایگاهی میانه میان طبقات فرادست و فرودست قرار دارد و معمولاً شامل کارمندان، متخصصان، صاحبان مشاغل کوچک و روشنفکران است. اجزای این طبقه بر اساس معیارهایی مانند درآمد پایدار، سطح تحصیلات عالی، سبک زندگی و مشارکت اجتماعی-سیاسی تمایز می یابند. این مقاله به بررسی تلقی سفرنامه نویسان منتخب اروپایی از مفهوم طبقه متوسط در عصر صفوی می پردازد و به این پرسش پاسخ می دهد که آیا نطفه هایی از یک لایه اجتماعی نوظهور، مشابه طبقه متوسط مدرن، در بافت اجتماعی ایران صفوی قابل شناسایی است؟ این پژوهش با بهره گیری از رهیافت مقایسه ای و تحلیل محتوای سفرنامه های غربی نشان می دهد: 1) با وجود فقدان مفهوم مدرن طبقه متوسط در آن دوره، عواملی همچون نهادینه شدن بوروکراسی، توسعه اقتصاد شهری، رشد صنعت و گسترش امکانات آموزشی، شرایط لازم برای شکل گیری یک لایه اجتماعی میانی را فراهم ساخته بود، 2) طبقه متوسط نوظهور در ایران صفوی بر پایه وقف، بوروکراسی درباری و تجارت بین المللی شکل گرفت نه مالکیت خصوصی یا انقلاب صنعتی. این تفاوت، هویت خاصی به آن می دهد که در مدل های اروپایی دیده نمی شود. در نتیجه سفرنامه ها نه تنها به عنوان منابعی توصیفی اهمیت دارند، بلکه متونی تحلیلی با ظرفیت نظری قابل توجه برای پژوهش های مرتبط با تاریخ اجتماعی ایران محسوب می شوند و باوجود ادعاهایی که ظهور طبقه متوسط را به دوران پهلوی اول نسبت می دهند، شواهد نشان می دهد که نشانه های اولیه این طبقه برای نخستین بار در دوران صفویه قابل مشاهده بوده است.

برپایه ماده دوازدهم قرارداد دارسی، کارگران شاغل در شرکت نفت انگلیس و ایران باید تبعه ایران می بودند. به تدریج طی سال های بعداز جنگ جهانی اول برپایه همین ماده از قرارداد، شرکت نفت انگلیس و ایران به بزرگ ترین کارفرمای اقتصاد ایران تبدیل شد. کارگران این شرکت عموماً از نواحی ایلی و مناطقی بودند که در آن روابط ارباب-رعیتی حاکم بود. آن ها باید خود را با شرایط کار در محیط صنعتی مدرن وفق می دادند. نبود قوانین و مقرراتی که از آن ها دربرابر حوادث ناشی از کار محافظت کند، شدت و کثرت این نوع از حوادث را افزایش داده بود. بااین حال، به تدریج طی دهه 1300ش در قالب سازوکار صندوق های احتیاط مقرراتی در این زمینه وضع شد. هدف : یافتن زمینه های تشکیل صندوق های احتیاط در شرکت نفت انگلیس و ایران. روش/رویکرد : روش پژوهش حاضر تاریخی است و برای جمع آوری اطلاعات از اسناد آرشیویِ شرکت نفت انگلیس و ایران استفاده شده است. برای تحلیل مسئله پژوهش نیز از رویکرد بسیج طبقاتی در تبیین سیاست گذاری های اجتماعی استفاده شده است. یافته ها و نتایج : درخواست کارگران برای تأمین خدمات درمانی و اجتماعی از شرکت نفت به عنوان کارفرما ازیک سو و فراهم شدن امکان همراهی نسبی دیوان سالاری دولت ایران با اعتراضات کارگران باتوجه به فضای بین دو جنگ جهانی و منتظم ترشدن امور دولت ایران در دهه 1300 ازسوی دیگر، زمینه را برای تدوین و تصویب چنین مقرراتی مهیا کرد. تدوین و تصویب نظام نامه استخدام کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال های ابتدایی دهه 1300ش نتیجه چنین شرایط و درخواست هایی بود. بااین حال شرکت نفت با تصویب نظام نامه ای تبعیض آمیز، خواسته کارگران ایرانی را به خدماتی حداقلی در قالب نوعی صندوق احتیاط محدود کرد که بسیاری از خواسته های کارگران را برآورده نمی کرد.

این مقاله، با بهره گیری از چارچوب نظری دولت هیدرولیک کارل ویتفوگل و زیست -سیاست فوکو، به تحلیل تطور ساختارهای حقوقی و سیاسی مدیریت منابع آب در ایران می پردازد. هدف اصلی، بررسی این پرسش است که چگونه دولت ایران در فاصله زمانی میان تصویب قانون مدنی ۱۳۰۷ تا تثبیت قانون توزیع عادلانه آب در ۱۳۶۱، از یک ناظر محدود به یک فاعل انحصاری در حوزه آب بدل شد و چگونه این فرایند به تشکیل آنچه «هیدرولیک دولتی» می نامیم، منجر گردید. براساس یافته های پژوهش، درحالی که نظریه کلاسیک ویتفوگل بر نقش شبکه های آبیاری در تمرکز قدرت سیاسی تأکید دارد، تجربه تاریخی ایران نشان می دهد که گذار به دولت مدرن با مداخله در سازوکارهای فنی و مهندسی توضیح پذیر نیست، بلکه به نحو مؤثرتری باید در چارچوب زیست- سیاست فهم شود. در این معنا قانون گذاری آبی در ایران، نه صرفاً ابزاری برای سامان دهی منابع طبیعی، بلکه ابزاری برای تولید و بازتولید اقتدار دولتی در مقیاس سرزمینی بوده است. با تصویب قوانینی همچون قانون ملی شدن آب ها (۱۳۴۷) و قانون توزیع عادلانه آب (۱۳۶۱)، دولت به مالک و تنظیم گر انحصاری منابع آبی بدل شد و ساختاری تمرکزگرا و فن سالار بر سیستم حکمرانی آب حاکم شد. این تمرکز، پیامدهایی چون حذف تدریجی حقوق عرفی، نادیده گرفتن دانش بومی، تضعیف مشارکت محلی و تسلط گفتمان امنیتی بر آب را در پی داشته است. در این مسیر، مقاله از نظریه ویتفوگل نه به عنوان الگویی تاریخی، بلکه به منزله چارچوبی مقایسه ای و انتقادی بهره می گیرد تا نشان دهد که منطق تمرکز قدرت ازطریق مدیریت آب، در ایران مدرن نه صرفاً بر پایه مهندسی فنی بلکه در قالبی حقوقی و زیست - سیاستی بازتولید شده است.

مطالعه میراث فرهنگی، علمی با حوزه ای گسترده و میان رشته ای است که به مطالعه و شناخت مواد، روش ها، آسیب ها و حفظ و نگهداری میراث فرهنگی اختصاص دارد. این حوزه، طیف گسترده ای از موضوعات را دربر می گیرد و بر بررسی مواد پیچیده و ناهمگن تمرکز دارد—از جمله منسوجات، نقاشی ها، بناها و نیز بقایای انسانی و فسیلی—که همگی در کنار هم به بازسازی گذشته کمک کرده و درک ما را از تاریخ تا ژرفای زمان گسترش می دهند. در حقیقت، تمامی مواد در گذر زمان تحت تأثیر عوامل محیطی قرار می گیرند و برهم کنش آن ها با محیط می تواند باعث تغییراتی ناشی از فرآیندهای شیمیایی، فیزیکی و زیستی شود. در این میان، مواد آلی موجود در این آثار—به ویژه ترکیبات پروتئینی—نقشی کلیدی ایفا می کنند. در باستان شناسی پیش از تاریخ و دوران زمین شناسی، پروتئین ها اطلاعات ارزشمندی درباره رژیم های غذایی گذشته، وضعیت سلامتی و حتی سازگاری های تکاملی ارائه می دهند. در زمینه آثار هنری، مطالعه پروتئین ها می تواند دیدگاه های ارزشمندی درباره تولید و ساخت و بازسازی آثار تاریخی ارائه دهد. به علاوه، توانایی آن را دارد که سرنخ هایی در اختیار بگذارد تا به درک بهتر شیوه های فرهنگی گذشته کمک کند. با توجه به غلظت پایین این ترکیبات، تعامل آن ها با بخش های معدنی و همچنین فرایندهای تخریب مداوم، توسعه روش هایی که هم به حفظ بهتر نمونه ها کمک کند و از طرفی دیگر درک عمیق تری از سازوکارهای تخریب ارائه دهد، امری ضروری است. چنین مطالعه هایی، پایه ای برای پیشرفت علم حفاظت میراث فرهنگی به شمار می روند و نقش مهمی در تضمین طول عمر و حفظ یکپارچگی آثار باستانی ایفا می کنند. هدف این پژوهش، ارائه مروری مختصر بر ضرورت مطالعه مواد پروتئینی تاریخی و بررسی رویکردهای نوین در بازیابی، شناسایی و تحلیل این ترکیبات است. این مطالعه می کوشد جایگاه پروتئین ها را به عنوان منابع اطلاعاتی ارزشمند در حوزه های باستان شناسی، هنر و زیست میراث (زمین شناسی) برجسته سازد.

در تاریخ اجتماعی ایران گروه هایی ظهور کرده اند که هدف آن ها یاری طبقات محروم و زیر فشار حاکمیت، به ویژه هنگام تهاجم بیگانگان و شدت گرفتن قتل و غارت بوده است؛ اعضای این گروه ها در منابع تاریخی «اهل فتوت»، «عیار»، «لوتی»، «ولگرد» «مشدی» نامیده شده اند. حضور این گروه ها در عرصه اجتماعی به میزان فشار حاکمیت بستگی داشت؛ هرچند اساس شکل گیری آن ها یاری مستمندان و مظلومین بود، اما در حواشی این گروه ها، افرادی تحت این عناوین، به جای کمک به اقشار فرودست، خود تبدیل به نیروی غارتگر شدند و مشکلات فراوانی برای جامعه پدید آوردند. عصر قاجار نیز با توجه به حاکمیت استبداد از این قائده مستثنی نیست. در این دوره گروهی از لوطیان مردم نهاد شکل گرفتند که به یاری ستم دیدگان پرداختند و دسته دیگری که از این پوشش سوء استفاده کرده و همدست با حاکمان به غارت مردم پرداختند. مسئله این است که در دوره قاجاریه لوتی ها چه جایگاهی در جامعه داشتند و پرسش اینکه آن ها در تحولات این دوره، به ویژه جنبش مشروطه چه نقشی ایفا کرده اند؟ این پژوهش کیفی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای انجام گرفته است. یافته های این تحقیق نشان داد که لوتی ها به عنوان یک گروه نیرومند در جریان های تاریخی این دوره ایفای نقش کردند. حضور لوتی ها در جامعه عصر قاجار و در دوره نهضت مشروطه خواهی تأثیرات متفاوتی داشته است؛ گروهی از این افراد به یاری مردم برخاستند و در کنار مشروطه خواهان قرار گرفتند و عده ای نیز از فضای پرآشوب سوءاستفاده کرده و دست به غارت، کشتار و چپاول مردم زدند.

شعر مشروطه به سبب تعهد به واقعیت های اجتماعی بازتاب وقایع زمانه بوده و رسالت اصلی شاعر بیان حقایق سیاسی و اجتماعی بود. اشعار بهار نیز از این مسائل برکنار نماند و شعر سیاسی وی در راستای آزادی، وطن، استقلال، مطالبه حق و ... رقم خورد. شاعر با این دغدغه مندی ها در راستای مسئولیت پذیری سیاسی، به بیان احساسات و عواطف انسانی در دفتر اندیشه و آرمان شاعری پرداخت و با همین روحیات بود که وی با تمام ناملایمات، خودکامگی و درشتی های روزگار به مبارزه و پیکار بر برخاست؛ اما عدم دستیابی به این آرمان ها و نهایتاً جنگ عالم گیر اول و گسترش هرج ومرج و به خطر افتادن موجودیت و استقلال وطن باعث گردید که بسیاری از روشنفکران از جمله شاعرانی همچون بهار به این فکر بیفتند که از کودتا برای اعاده نظم سیاسی در کشور استقبال نمایند؛ زیرا از نگاه بهار، نظم سیاسی و ایجاد حکومت مقتدر مرکزی مبنایی برای رسیدن به پیشرفت و آبادانی کشور بود. روش پژوهش در این مقاله، توصیفی و تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه ای است. یافته های پژوهش بیانگر آن است. آرمان گرایی در شعر ملک الشعرای بهار نه تنها به عنوان یک ویژگی ادبی، بلکه به عنوان ابزاری برای ترویج تفکر انتقادی عمل می کرده است. دوگانگی های فکری بهار نیز نشان دهنده غنای ادبی و عمق تفکر و احساسات اوست که با توجه به شرایط تاریخی زمانه اش، توانسته پیچیدگی های انسانی را در آثارش به تصویر بکشد و این نشان دهنده تحول فکری یک شاعر در هر برهه از زمان بود.