تاریخ اسلام و ایران

تاریخ نفت ایران با مسجدسلیمان خوزستان شناخته می شود درحالی که بعد از انعقاد قرارداد دارسی و کشف نفت در مسجدسلیمان، نخستین منطقه ای که مورد توجه کمپانی های نفتی و سیاست مداران قرار گرفت چیاسرخ در ایالت کرمانشاهان بوده است. این نوشتار در تلاش است به این پرسش پاسخ دهد که نخستین اکتشافات و حفر چاه های نفتی در ایالت کرمانشاهان چگونه صورت گرفته است و چه نتایجی در پی داشته است. این مقاله با بهره گیری از اسناد و مدارک مکتوب به ویژه براساس اسناد موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی، اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه و با استفاده از رویکرد توصیفی- تحلیلی و مطالعات میدانی به بررسی وضعیت نخستین اکتشافات نفتی ایران در ناحیه قصرشیرین و اهمیت کاوش های نفتی منطقه چیاسرخ می پردازد و نتایج و پیامدهای آن را مورد بحث وبررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد نخستین اکتشافات نفتی در حدود مرزهای ایران و عثمانی در نزدیک قصرشیرین و خانقین و در جایی به نام چیاسرخ از توابع ایالت کرمانشاه صورت گرفته است که به ایجاد تأسیسات نوین نفتی خاورمیانه و قدیمی ترین کارخانه حلب سازی و بعدها به تأسیس دومین پالایشگاه ایران در کرمانشاه منجر شده است.

این مقاله، با بهره گیری از چارچوب نظری دولت هیدرولیک کارل ویتفوگل و زیست -سیاست فوکو، به تحلیل تطور ساختارهای حقوقی و سیاسی مدیریت منابع آب در ایران می پردازد. هدف اصلی، بررسی این پرسش است که چگونه دولت ایران در فاصله زمانی میان تصویب قانون مدنی ۱۳۰۷ تا تثبیت قانون توزیع عادلانه آب در ۱۳۶۱، از یک ناظر محدود به یک فاعل انحصاری در حوزه آب بدل شد و چگونه این فرایند به تشکیل آنچه «هیدرولیک دولتی» می نامیم، منجر گردید. براساس یافته های پژوهش، درحالی که نظریه کلاسیک ویتفوگل بر نقش شبکه های آبیاری در تمرکز قدرت سیاسی تأکید دارد، تجربه تاریخی ایران نشان می دهد که گذار به دولت مدرن با مداخله در سازوکارهای فنی و مهندسی توضیح پذیر نیست، بلکه به نحو مؤثرتری باید در چارچوب زیست- سیاست فهم شود. در این معنا قانون گذاری آبی در ایران، نه صرفاً ابزاری برای سامان دهی منابع طبیعی، بلکه ابزاری برای تولید و بازتولید اقتدار دولتی در مقیاس سرزمینی بوده است. با تصویب قوانینی همچون قانون ملی شدن آب ها (۱۳۴۷) و قانون توزیع عادلانه آب (۱۳۶۱)، دولت به مالک و تنظیم گر انحصاری منابع آبی بدل شد و ساختاری تمرکزگرا و فن سالار بر سیستم حکمرانی آب حاکم شد. این تمرکز، پیامدهایی چون حذف تدریجی حقوق عرفی، نادیده گرفتن دانش بومی، تضعیف مشارکت محلی و تسلط گفتمان امنیتی بر آب را در پی داشته است. در این مسیر، مقاله از نظریه ویتفوگل نه به عنوان الگویی تاریخی، بلکه به منزله چارچوبی مقایسه ای و انتقادی بهره می گیرد تا نشان دهد که منطق تمرکز قدرت ازطریق مدیریت آب، در ایران مدرن نه صرفاً بر پایه مهندسی فنی بلکه در قالبی حقوقی و زیست - سیاستی بازتولید شده است.

بریتانیا پس از استیلا بر بین النهرین در پایان جنگ جهانی اول همواره با شیعیان چالش داشت. شیعیان تحت هدایت علما مانعی جدی بر سر راه تحقق اهداف بریتانیایی ها بودند. دولت بریتانیا با استفاده از کارگزاران خبره و کارکشته سعی در فهم و کنترل این گروه داشت. خانم گرترود مارگارت لوثیان بل[1] ازجمله کارگزاران بریتانیا بود که ضمن شناخت سرزمین های عربی و ساکنان آن ها، از قدرت و نفوذ شیعیان و رهبران مذهبی آن ها نیز در جوامع اسلامی آگاه بود. مسئله اصلی این تحقیق بررسی افکار و اقدامات گرترود بل به عنوان کارگزار محوری بریتانیا در بین النهرین در مواجهه با این چالش است. در مقاله حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی نگارش یافته است؛ علاوه بر بهره برداری از منابع کتابخانه ای، از نامه های شخصی خانم بل که در حکم گنجینه ای از اسناد تاریخی برجامانده از کارگزار مذکور می باشد استفاده شده است. همچنین نویسندگان از گزارش های محرمانه بل که در آن مقطع تاریخی برای مقامات لندن به نگارش درآورده بود؛ استفاده نموده اند تا از لابه لای داده های موجود به تبیین اقدامات بل در خنثی سازی فعالیت های شیعیان علیه بریتانیا بپردازند. نتایج پژوهش نشان می دهد خانم بل به عنوان کارگزار خبره و آگاه، طیف وسیعی از اقدامات پیدا و پنهان را در به ناکامی کشاندن شیعیان در دستور کار خود قرار داده بود. شناسایی مناطق شیعه نشین، گفت وگو با اهل سنت برای شناخت شیعیان، تلاش برای ارتباط گیری با لایه میانی روحانیون شیعه، مشاوره دادن به مقامات بریتانیا درباره نحوه برخورد با شیعیان، مخالفت با قرارگرفتن شیعیان در رأس هرم قدرت ازجمله اقدامات خانم بل در مواجهه با این چالش است. [1] .Gertrude Margaret Lowthian Bell

مبانی نظری فرش ایرانی خوانشی تصویری از ساختار زیبایی شناختی فرمی و محتوایی است که نحوه چیدمان نقش مایه ها موجب شکل گیری انواع طرح ها گردیده است، لذا برقراری ارتباط دوسویه میان ابعاد فرمی و مضمونی به عنوان چالشی مطالعاتی در شناخت تنوع این ساختار است. مسئله اصلی پژوهش حاضر چگونگی شکل گیری و نحوه ارتباط مؤلفه های فرمی و محتوایی فرش ایرانی است؛ ازاین رو در پی پاسخ به این سؤال که براساس مبانی نظری فرش ایرانی نحوه همگرایی ساختار فرمی و مضمونی فرش ایرانی چگونه است. با روش کیفی و شیوه توصیفی- تحلیلی به تطبیق دو بعد از فرم و مضمون در ساختار فرش براساس رویکرد آیکونولوژی پانفسکی پرداخته است. براساس نتایج پژوهش فرش ایرانی تصویری از عالم مثالی است که بازنمودی از آموزه های دینی و اساطیری است. باتوجه به اهمیت تفکر در طبیعت، جهانی بهشت گونه برگرفته از مفهوم باغ و نهایتاً باغ بهشت ازلی به تصویر کشیده شده است، لذا ارتباط دوسویه میان مضامین دینی با ساختار فرمی انواع طرح ها (لچک و ترنج دار، قاب قابی، سرتاسری، شکارگاه، محرابی و...) مشهود است. مطالعه فرش ایرانی براساس رویکرد آیکونولوژی، ازسویی بررسی صورت محسوس برمبنای ارزش نمادین تصاویر و ازسویی نیز پرداختن به محتوای فرهنگی، دینی با اهمیت فضاسازی فرازمینی در قالب تصویر را نشان می دهد که با خوانشی تصویری از مجموعه فرم های همگون صورت می پذیرد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در خوانش تصویری فرش صفوی، طرح های متنوع به همراه نحوه چیدمان نقش مایه های تجریدی (اسلیمی و ختایی) و طبیعت گرا (گیاهی و جانوری) هرکدام از لایه های معنایی برخوردار بوده که فراتر از کارکرد تزیینی، حامل مضامین نمادین فرهنگی و دینی هستند.

جنبش مشروطه مهم ترین تلاش ایرانیان برای گذار از نظم سیاسی سنتی به یک دولت مدرن و مبتنی بر قانون گذاری بود. بااین حال، علی رغم تصویب قانون اساسی و تأسیس نهادهای قانونی، مشروطه خواهان نتوانستند به اهداف خود برسند و بروز خشونت در همه زمینه ها به وجه مشخصه جامعه ایران تبدیل شد. این امر از زوایای مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است، اما تحلیل های مبتنی بر نهادگرایی تاریخی کمتر مورد توجه بوده است. باتوجه به چنین مقدمه ای، پرسش اصلی این مقاله آن است که پس از پیروزی جنبش مشروطه، چه عواملی موجب هژمونیک شدن خشونت در جامعه و فروپاشی نظم سیاسی شد. برای پاسخ به این پرسش، مقاله از چارچوب نظری داگلاس نورث در زمینه «نظم های اجتماعی» و «دولت های دسترسی محدود» بهره می برد. فرضیه مقاله این است که عدم توزیع کارآمد رانت منجر به مخالفت ائتلاف سابق قدرت شد و ازآنجایی که ائتلاف توانایی برهم زدن نظم نوین را در اختیار داشت، خشونت به وجه مشخصه جامعه تبدیل شد و بحران های داخلی و خارجی باعث فروپاشی نظم نوپا گردید. درنهایت، این مقاله نتیجه می گیرد که ناکامی مشروطه خواهان در رسیدن به اهداف خود، بیشتر ناشی از بی توجهی به الزامات نهادی گذار از دولت دسترسی محدود به دولت دسترسی باز، به ویژه ناتوانی در سازماندهی کارآمد رانت و تثبیت ائتلاف نخبگان بود.

صلح نامه حدیبیه به عنوان یک اقدام استراتژیک و آگاهانه ازسوی پیامبر(ص)، با هدف ایجاد فضای صلح و کاهش تنش های سیاسی و اجتماعی میان مسلمانان و قریش طراحی و اجرا شد. این مقاله با رویکرد توصیفی و بهره گیری از روش تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه، به صورت بندی گفتمانی این پیمان نامه پرداخته است. متن اصلی پیمان نامه از کتاب المغازی واقدی، به دلیل جامعیت و دقت آن، انتخاب شده است. نتایج پژوهش نشان دهنده شکل گیری دو خرده گفتمان سیاسی با دال مرکزی «هراس زدایی» و مدنی با دال مرکزی «مؤالفت» است. باتوجه به هم سویی دال های مرکزی این دو خرده گفتمان، برایندی با محوریت «مؤالفت» شکل گرفته که بیانگر ایجاد فضایی امن، همراه با سازش و پذیرش متقابل میان طرفین (مسلمانان و مشرکان) است. این گفتمان مدنی و فرادینی، زمینه ساز امنیت سیاسی-اجتماعی برای گسترش اسلام در مکه و فتح آن در رمضان سال هشتم شد.