پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

فرآیند شکل گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش های بسیاری روبه رو کرده است. امروزه پژوهش های جامعه شناختی و روان شناسی می تواند به  عنوان یاری گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا (ص) ، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله هایی، چون جامعه شناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به پژوهش بازمی نماید. خاطره حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول (ص) است که به  عنوان خاطره ای در مغز و حافظه شاهدان نقش بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می کند. این پژوهش درصدد پاسخ گویی به چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره گیری از نظریه حافظه جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک جامعه یا گروه، زمینه شکل گیری حافظه جمعی را به  وجود می آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به تبیین ایده خاطرات حدیثی، زمینه های شکل گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظه عامه پسند»، «پویایی حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطره حدیثی و شکل گیری حافظه جمعی، نقش آفرینی کرده است.

هنرِ دوره پساایلخانی در کنار دین، به عنصر هویت و مشروعیت بخش حکومت ها تبدیل شد. پیشرفت هنر خوش نویسی و نگارگری در کنار سایر هنرها، جامعه را با پویایی روبه رو ساخت و نوعی تکثر و تنوع را در قالب هویت مغولی - ترکی و ایرانی ایجاد کرد. مکتب خوش نویسی شیراز آل اینجو و آل مظفر در سده هشتم، پیشگام شد و بغداد و تبریز جلایری نیز با ترکیب میراث شیرازیان و نبوغ تبریزیان به نوآوری رسید. خط نستعلیق، تجلی آمیزه دوگانه بالا بود که در تبریز به اوج خود رسید و با کوچ اجباری هنرمندان تبریزی به سمرقند و هرات، کانون هنری نیز تغییر موقعیت داد. با قدرت گیری حکمرانان قراقویونلو و آق قویونلو، مکتب خوش نویسی ترکمان باویژگی های خاص، بار دیگر قوام گرفت. این پژوهش، به روش تحلیل تاریخی به شناسائی تنوع سنخ های خوش نویسی نستعلیق در قلمرو ترکمانان پرداخته و با توجه به سلسله نسبِ خط، فعالیت شش جریان خوش نویسی را به موازات هم شناسایی کرده است که با توجه به استاد سرشاخه، می توان به «شیوه خوارزمی»، «شیوه عبدالحی استرآبادی»، «شیوه خلوتی تبریزی»، «شیوه هرویان»، «شیوه اظهر تبریزی» و «شیوه متفرقه» اشاره کرد. رقابت ها و همراهی هایی بین این شیوه ها وجود داشت. این سنخ شناسی بر اساس جنبه های تخصصی خط شناسی و استاد - شاگردی تنظیم شده است. پژوهش حاضر نشان داده است که نمی توان دوره ترکمانی را به سبب کوتاهی حاکمیت سیاسی نادیده گرفت. هدف مقاله، نشان دادن تداوم سنت خوش نویسی فراتر از مرزها و دربار تیموریان است. پیشرفت خوش نویسی در سلسله ها، با پیشرفت دوره تیموری و صفوی برابری می کند. درضمن، منشأ اصلی خوش نویسی مکتب تیموری، ولایات غرب ایران بود که تاحدودی بدون تغییر به ترکمانان منتقل شد و سپس زمینه شکل گیری مکتب صفوی را ایجاد کرد. البته، جایگاه مکتب ترکمانان را تنها نباید به میانجی گری و ابزار انتقالی تقلیل داد، بلکه بر جنبه زیبایی شناسی و ظرافت قلم نیز افزوده است.

قدیمی ترین نسخه کتاب صورالکواکب الثابته نوشته عبدالرحمان صوفی رازی مربوط به سال 400 ه.ق است که اکنون در کتابخانه بادلیان آکسفورد نگهداری می شود. نسخه های دیگری از صورالکواکب صوفی وجود دارد که مربوط به قرن نهم ه.ق می باشند و شباهت های بسیاری از نظر طراحی و اجرای شمایل انسانی با نسخه کهن خود دارند. در سال 678 ه.ق قزوینی در کتاب خود با عنوان عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات ، مقالاتی در باب کیهان شناسی نوشته است که شمایل انسانی صور فلکی ثابته در آن از نظر حالت های بدنی و نقش مایه های قراردادی همانند صورالکواکب صوفی هستند، اما از نظر سبک و تکنیک، متفاوت با کتاب صوفی اجرا شده اند. هدف از این پژوهش شناخت و تبیین عوامل ثابت و متغیر در طراحی صور فلکی با شمایل انسان از کتاب صورالکواکب صوفی در عجایب المخلوقات قزوینی است. پرسش های پژوهش بدین شرح مطرح می شود: کدام یک از صورت های فلکی با شمایل انسان در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند؟ چه تغییرات بصری با رعایت ضوابط نجومی و موقعیت ستارگان در نقوش انسانی کتاب قزوینی ایجاد شده است؟ این پژوهش بنیادی و از نظر ماهیت توصیفی _ تحلیلی با مطالعه تطبیقی صورت گرفته است. داده ها با جست وجو در منابع کتابخانه ای _ اسنادی و از طریق مشاهده نسخه های موجود، به دست آمده اند. نتایج پژوهش گویای آن است که صورت های فلکی با شمایل انسان، قیفاووس، عوا، جاثی، ذات الکرسی، برساوش، ممسک الاعنه، حوا، امرأه المسلسله و قنطورس (نیم انسان، نیم حیوان) در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند. صور فلکی در کتاب قزوینی برخلاف کتاب صوفی، به صورت رنگی و با چهره های ساده و بدون پرداخت به جزئیات و با بدن های کم تحرک و ایستا ترسیم شده اند؛ همچنین از نظر نوع پوشش به صورت کاملاً عربی _ اسلامی اجرا گردیده اند. با توجه به بررسی های انجام شده، به نظر می رسد چهره و پوشش شمایل های انسان در کتاب قزوینی الهام گرفته از کتاب مقامات حریری اثر یحیی بن محمود واسطی است.

سنت اذان گویی با صوت خوش در میان ایرانیان، قدمتی همپای ورود اسلام به ایران دارد. این سنت اسلامی از راه تلفیق با فرهنگ و هنر ایرانی توانسته جلوه های ویژه ای را در تاریخ موسیقی و معماری ایران رقم بزند و طی دوره های متناوب، حفظ و گسترش یابد. در این بین، اذان مرحوم مؤذن زاده اردبیلی، هم به لحاظ شناخت و تأثیرپذیری از آواز بیات ترک (گوشه روح الارواح) و هم به جهت خلق و نوآوری در لحن و تکنیک های آوایی، جزو ماندگارترین اذان های ایرانی محسوب می شود. مجموعه این ویژگی هاست که اذان ایرانی را از سایر اذان ها در جهان اسلام متمایز می کند. در این پژوهش که با روش نشانه شناسی فرهنگی انجام گرفته است، نشان داده شد که طنین اذان مؤذن زاده از فراز گلدسته های مساجد، تجسم هم زمان موسیقی و معماری ایرانی - اسلامی است که تجربه شنیداری ویژه ای در خاطره جمعی ایرانی برجای گذارده است. بر اساس نتایج به دست آمده، نقش نشانه ای تلفیق موسیقی و معماری در اذان مؤذن زاده، نقش انتظامی و معنادهی به کنش و مناسک دینی و آمیختگی اذان مؤذن زاده با زمان قدسی، ازجمله مهم ترین دلایل ماندگاری این اذان در خاطره جمعی ایرانی شناخته شدند.

ایران و تونس دو کشوری با فاصله های تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی زیادی و در عین حال، ارتباطات و اشتراکاتی قابل توجه اند. ازجمله عوامل تفاوت میان این دو کشور می توان فاصله جغرافیایی و تمایز های زبانی، فکری، فرهنگی، مذهبی و سیاسی را برشمرد. و از عوامل قرابت های میان دو کشور می توان پیشینه های تمدنی، پیوندهای تاریخی، عُلقه های دینیِ قبل و بعد اسلام، از آیین مانوی و دین اسلام گرفته تا مذهب و حبّ اهل بیت (ع) ، پیشینه ادبیات ضدّاستعماری و ضدّاستبدادی، پیوندهای زبانی و فرهنگی، از طریق سه زبان فارسی، عربی و فرانسه و نیز شخصیت های فکری و فرهنگی مورد توجه میان دوکشور را ذکر کرد. تبیین این پیوندها در حال حاضر بیش از پیش برای تقویت تعاملات و پرهیز از تباعد میان این دو کشور مفید و ضروری است. سخن اصلی مقاله تأکید بر مایه های پیوند مؤثر و ارتباط میان این دوکشور در آسیا، آفریقا و جهان اسلام، تعامل بیشتر با نواحی فکری و تمدنی جهان اسلام و عرب و دعوت به کوشش بیشتر برای زدودن عواملی است که دستگاه فعال ایران هراسی به آن دامن می زند و می تواند هر زمان موجب اختلاف و هزینه های ناشی از آن بشود.

در این مقاله با تکیه بر اطلاعات موجود و مطالعات میدانی ؛ سعی شده است زندگی و شخصیت یکی از بانوان ایرانی که چندسالی در عقد ازدواج سلطان سعید بن سلطان از پادشاهان مقتدر سلسله بوسعیدیِ حاکم بر عمان و زنگبار بود در قالب موضوع اصلی بررسی شود . علاوه بر آن، نویسنده تلاش کرده است پرسش مطرح شده مبتنی بر آن که «آیا می توان این شاهزاده خانم ایرانی را در گسترش فرهنگ ایرانی در این جزیره تاریخی تاثیرگذار دانست ؟» را به طور مستدل پاسخ دهد . روش تحقیق این مقاله کتابخانه ای، مبتنی بر منطق توصیف و تحلیل است و نویسنده تلاش کرده با وجود کمبود شدید منابع ، اطلاعات دست اولی در خصوص این موضوع ارائه نماید . در ارتباط با پیشینه این بحث قابل ذکر است تاکنون هیچ تحقیق مستقلی در مورد این شاهزاده خانم ایرانی صورت نگرفته؛ از این روی پژوهشگر تلاش نموده تصویری جامع از این شخصیت تاریخی دوره قاجاریه را ترسیم کند. هرچند نویسنده ادعایی در مورد نوآوری این مقاله ندارد، می توان گفت بررسی موضوعی که در محافل علمی داخلی کاملاً مهجور مانده، پارادایم نوآورگونه این مقاله محسوب می شود.

شهر رویان پایتخت سلسله ای کوچک، اما بادوام، به نام «پادوسبانان» بوده است. قلمرو این سلسله که نسب آن به کیوس، برادر بزرگ تر انوشیروان، می رسیده، در غرب طبرستان قرار داشته است. این سلسله سرانجام با قدرت گرفتن حکومت صفوی از بین رفت. منابع مکتوب متعددی از ولایت رویان و مرکز آن نام برده و به وضعیت آن اشاره کرده اند که نشان از اهمیت این شهر دارد. علاوه بر این، تاکنون چندین بررسی باستان شناسی در منطقه کجور انجام شده و زمینه را برای ارزیابی مکان احتمالی شهر رویان با تلفیق مدارک تاریخی فراهم کرده است. در این مطالعه نگارندگان با توجه به اشاراتی که در متون تاریخی به رویان شده و به ویژه بررسی های باستان شناسی انجام شده در ارتباط با منطقه، محوطه ها و قلاع دوره اسلامی، وسعت آن ها و همچنین مختصات جغرافیایی آن ها را مشخص کرده و سپس به کمک نرم افزار «آرک مپ» موقعیت هر محوطه و قلعه را با نشان دادن وسعت آن بر روی نقشه مشخص کرده اند. پرسش اصلی این پژوهش عبارت است از: «بر پایه شواهد باستان شناختی و اطلاعات منابع مکتوب، کدام محوطه های تاریخی را می توان با موقعیت شهر تاریخی رویان منطبق دانست و کدام محوطه، بیشترین همخوانی را با موقعیت این شهر تاریخی دارد؟». روش پژوهش مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و میدانی است. نتایج نشان داد محوطه ای که تا پیش از این به عنوان محل شهر رویان پیشنهاد شده بود، اگرچه محوطه بزرگی بوده است، به نظر می رسد «محوطه پول 1» هم از نظر وسعت محوطه و قلعه آن و همچنین مطابقت با منابع تاریخی می تواند به عنوان شهر رویان شناخته شود.

نسخه شماره 705 کتابخانه و موزه ملی ملک، رساله ای است با عنوان «جغرافیای عراق عجم و عرب»، تألیف محمد میرزا مهندس (تاریخ نگارش رساله: 1301 و 1302ق)، نوه فتحعلی شاه قاجار، که در دوره ناصرالدین شاه به کار مهندسی و نقشه کشی مشغول بوده، سفرهای متعدد رفته و ضمناً تألیفات پرشماری دارد که از آن جمله می توان به روزنامه هایی اشاره کرد که برای مقامات دولتی می نوشته است. نوشتار حاضر، گزارشی است از محتوای رساله مذکور که حجمی بیش از 400 صفحه دارد. هدف پژوهش حاضر این است که محققان در حوزه ایران شناسی، عراق شناسی و تاریخچه اماکن مقدسه را از اهمیت این نسخه آگاه سازد و زمینه ای برای تصحیح و چاپ این اثر فراهم گردد. این رساله، در قالب سفرنامه تهران تا عتبات عالیات نوشته شده و حاوی اطلاعات ارزشمند جغرافیایی و تاریخی از ایرانِ عهد ناصری است؛ کوه ها، رودها، آب وهوای مناطق مختلف، مقابر و زیارتگاه ها، کاروانسراها و آب انبارها، پل ها و یخچال ها، اطلاعات تاریخی در مورد مکان های کهن، محصولات هر شهر، طول و عرض جغرافیایی شهرها، فواصل شهرها و منازل از یکدیگر و توصیف حرم های شریفه در ایران و عراق (عثمانی آن روز) همگی نکاتی است که مؤلف در حین سفر هنگام گذر از مناطق مختلف ثبت کرده است. با نظر به آثار منتشرشده، به نظر می رسد این رساله تاکنون مورد مطالعه قرار نگرفته و در این پژوهش هم بیشتر بخش مربوط به جغرافیای ایران در آن بررسی شده و بخش مربوط به جغرافیای عراق و توصیف حرم های ائمه در عتبات عالیات محتاج نگارش مقاله ای دیگر است.

کتیبه های به جای مانده از آغاز دوره اسلامی در سراسر ایران از منزلت والایی برخوردارند که عقاید و اندیشه مردمان را در خود حفظ کرده است. کتیبه هایی که بر محراب مساجد کار شده اند جزو عناصر مهم این بناها هستند و مطالعه محتوای آن ها بخشی از این عقاید را آشکار می سازد. این پژوهش با هدف بررسی متون محراب دوره عباسی تا پایان قاجار صورت پذیرفته و این پرسش مطرح است که «کتیبه ها از چه متن و مضامینی برخوردارند و در طول دوره مورد بررسی با چه تغییراتی مواجه بوده اند؟». برای شناخت محراب نوشته ها بعد از شناسایی مساجد جامع کشور، 21 محراب به عنوان پایه تحلیل و تطبیق انتخاب شد. روش تحقیق، توصیفی _ تطبیقی بوده و شیوه جمع آوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه ای و بازدید میدانی صورت گرفته است. نتایج بررسی ها نشان می دهد که محتوای محراب ها تلفیقی از آیات قرآن، احادیث، اذکار، ادعیه، عبارات اعتقادی و اشعار است. به رغم فاصله زمانی زیاد بین ساخت آثار، تغییر دوره های حکومتی و با توجه به نمونه های آیات و روایات، تعدّد تکرار استفاده از سوره های آل عمران، اسری، آیت الکرسی، جمعه و مؤمنون نسبتاً همانند دیده شد که می توان به اهمیت موضوع آن در بین مسلمین پی برد. پس از دوره صفاری احادیثی در رابطه با اهمیت نماز و مسجد، حدیث عشره مبشره و حدیث جابر بر پهنه محراب ها نمودار گشته است. ذکر اسامی خداوند و عبارات تجلیل از پیامبر و امامان بیشترین سهم را در نوشتار محراب ها داشته اند. برای نخستین بار در دوره صفوی و قاجار ورود ابیات و اشعار با موضوع یادکرد امامان و وصف مسجد مشاهده شده است.

بازخوانی روند برافتادن دولت آل عثمان مستلزم توجه به تحولات مختلف اواخر دوره عثمانی است و بررسی کم وکیف سیاست ورزی سلاطین  عثمانی این دوره اهمیت به سزایی دارد. در شرایطی که از آغاز دوره تنظیمات، محوریت قدرت از باب همایون به باب عالی منتقل شده بود، سلاطین این دوره به رغم همراهی با شرایط جدید، اندیشه بازگردانی قدرت مطلقه عثمانیان را در سر می پروراندند. سلطان  عبدالعزیز (حک.1277-1293ه / 1861-1876م) بعد از دست یافتن به سلطنت به صورت فعالانه درصدد برآمد اقتدار باب همایون را احیاء کند. از این رو، این مقاله می کوشد بررسی نماید که «ذهنیت و رویکردهای دوگانه این سلطان عثمانی چه تأثیری بر تحولات عصر تنظیمات داشت؟» بازخوانی کنش ها و اقدامات عبدالعزیز در دوره سلطنت وی بر اتکا بر روش شخصیت شناسی تاریخی نشان می دهد که عبدالعزیز برای تحقق احیای اقتدار سلطنت، کوشید خودش را داعیه دار اصلی تنظیمات و اصلاحات نشان دهد. او در عین وانمود به تعهد به نوسازی اصلاح طلبانه، تلاش خود را برای تضعیف باب عالی متمرکز کرد. عبدالعزیز با ممانعت از قدرت یافتن اخلاف عالی پاشا در مقام صدرات و کنار زدن شخصیتی مانند مدحت پاشا، سعی نمود نوگرایی در دولت و جامعه را رهبری کند؛ امری که در آن توفیق چندانی به دست نیاورد. از این رو، به جایِ اصلاح امور، نه تنها مشکلات داخلی و خارجی دولت  عثمانی کاهش نیافت، بلکه تشدید کسری بودجه سالیانه نارضایتی عمومی از وی را عیان کرد. بر این اساس، در کنار گروه های نوگرا و اصلاح طلب، اقشار سنتی جامعه عثمانی نیز به مخالفت با سیاست های این سلطان عثمانی پرداختند. در نتیجه استمرار اوضاع نابسامان و بن بست سیاسیِ پدید آمده، به دلیل اینکه عبدالعزیز حاضر به واگذاری اختیارات مطلقه خود نبود، با تدبیر شخصیت های سیاسی عثمانی او از سلطنت خلع شد. از این رو، بنا بر یافته های این پژوهش می توان گفت که دوگانگی حاکم بر سیاست ورزی عبدالعزیز و تذبذب وی بین اقتدارگرایی مطلقه و اصلاح طلبی نوگرایانه منجر به تضعیف بیشتر دولت عثمانی در این زمان شد.

عقلانیت به عنوان یکی از مفاهیم کلیدی در تاریخ تمدن بشر و علوم انسانی، هم در نظریه های مدرن غربی و هم در گفتمان اصلاح طلبی دینی در ایران، جایگاهی بنیادین دارد. در پژوهش حاضر تلاش شده است بررسی تاریخی پیرامون مفهوم عقلانیت انتقادی و با تکیه بر دیدگاه های شیخ هادی نجم آبادی، از متفکران نوگرای دوره قاجار، صورت پذیرد. این مقاله با رویکردی تحلیلی - تفسیری و با بهره گیری از روش اسنادی و تحلیل محتوا، تلاش می کند عقلانیت را در منظومه فکری شیخ هادی واکاوی و بازخوانی کند. یافته های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت در دیدگاه شیخ هادی، نه صرفاً ابزاری یا مطیع قدرت، بلکه واجد بُعدی انتقادی، اخلاقی و آزادی خواهانه است که می تواند در چهارچوب گفت وگویی میان سنت اسلامی و نظریه های معاصر علوم سیاسی قرارگیرد. در این پژوهش، تجزیه و تحلیل داده ها منتج به استخراج 64 کد اولیه، 9 مفهوم ثانویه و 3 مقوله سازمان دهنده شد. بر این اساس سه بُعد اصلی عقلانیت انتقادی در دیدگاه شیخ هادی نجم آبادی عبارت انداز: عقل به مثابه منبع مستقل معرفت، نقد قدرت (سیاسی/ دینی) با تکیه بر عقل، و عقلانیت انتقادی به مثابه نیروی اصلاح اجتماع. این تحلیل نشان می دهد که اندیشه های بومی، در صورت بازخوانی انتقادی، ظرفیت هایی برای بسط نظریه های علوم سیاسی دارند.

شهر تاریخی دهدشت از مهم ترین شهرهای تاریخی جنوب غرب ایران به شمار می آید. وجود آرامگاه های متعدد درون و بیرون از حصار دفاعی شهر، بیانگر نقش محوری مذهب در شکل گیری و گسترش این شهر است. یکی از شاخص ترین این آرامگاه ها، مجموعه آرامگاهی پیرغازی است که در منطقه «ربض» و خارج از حصار دفاعی شهر قرار دارد. با وجود فقدان منابع مکتوب و نبود مطالعات باستان شناسی هدفمند، اهمیت این مجموعه به عنوان یکی از معدود آرامگاه های باقی مانده در جنوب غرب ایران، همچنان ناشناخته مانده است. این پژوهش با هدف بررسی ساختار معماری، ویژگی ها و کارکردهای این مجموعه در بستر شهر تاریخی دهدشت و با استفاده از روش توصیفی _ تحلیلی و مبتنی بر مشاهدات میدانی و مطالعات کتابخانه ای انجام شده است. پرسش های اصلی تحقیق عبارت اند از: ۱. مجموعه آرامگاهی پیرغازی متعلق به چه دوره یا دوره هایی است؟ ۲. این مجموعه چه نقش و کارکردی در شهر تاریخی دهدشت ایفا می کرده است؟ با وجود آسیب های گسترده، معماری پیچیده و متنوع مجموعه همچنان قابل مشاهده است. نام گذاری بنا و عنوان های رایج در میان اهالی محلی، همراه با وجود فضاهای متنوع معماری، نشان دهنده جایگاه مذهبی _ فرهنگی مجموعه و تأثیر فرامنطقه ای آن است. بر اساس مطالعات معماری، مقایسه گنبد «مُضَرَّس» (پلکانی) آن با نمونه های مشابه و یافته های باستان شناسی، قدمت این مجموعه حداقل به قرون پنجم و ششم هجری قمری بازمی گردد که پس از شکل گیری هسته اولیه، طی قرون بعد بخش هایی به آن افزوده یا مورد رسیدگی و مرمت قرار گرفته است. به نظر می رسد مجموعه پیرغازی در آغاز، محل گردهمایی پیروان طریقت اسحاقیه بوده و پس از درگذشت شیخ آن، به نام «پیرغازی» شهرت یافته و به خانقاهی با کارکردهای مذهبی، آموزشی، تبلیغی و رفاهی تبدیل شده است.