درخت حوزه‌های تخصصی

ادبیات فارسی میانه و فارسی زردشتی، عمدتا متونی با محتوای دینی هستند که بخش اصلی آن پس از ورود اسلام، بازنویسی شده اند. در این میان، صد در نثر و صد در بندهش، دو متن مهم در بین مکتوبات زردشتیان هستند که باورهای حقوقی و اعتقادی زردشتیان در آن انعکاس یافته است.ساختار هر دو، که از متون فارسیزردشتی هستند، شاهدی است بر اینکه تدوین کلی، بر اساس متون متقدم زردشتی انجام پذیرفته است. آراء فکری در دو تحریر یاد شده، در بحث تمکین زنان، متفاوت از سایر متون، با بینشی نوین، سعی در استنباط مفاهیم تمکین پذیری زنان داشته است. جستار حاضر بر اساس روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع فارسی میانه و فارسی زردشتی برآن است، تا بررسی تطبیقی تمکین زنان در متون فارسی میانه (ارداویرافنامه و روایت پهلوی) و فارسی زردشتی را با تکیه بر متون صد در نثر و صد در بندهش، به انجام برساند و در پی پاسخ گویی به این پرسش است که سیرتمکین زنان و آمریت مردان در متون ذکر شده به چه صورت مطرح شده و آیا وضعیت تمکین در این دو دوره تفاوت دارد؟ واکاوی ها، تصویر قابل تاملی از وضعیت تمکین زنان در متون فارسی میانه و فارسی زردشتی راترسیم نموده و دیدگاه حقوقی فقهی، نسبت به زنان فرمانبردار و نافرمان را بیان نموده است. یافته های پژوهش، بیانگر تاثیر پذیری فتواها از وضعیت اجتماعی زمان تالیف متون مزبور بوده که در قالب فتواهای دینی، با لحنی هشدارگونه بروز یافته است. با این تفاوت که در متن صد در نثر و صد در بندهش، به شیوه ای نوین زنان به اطاعت از شوهران فراخوانده شده اند.

انقلاب مشروطه ایران (۱۲۸۵ ه.ش) نه تنها ساختار سیاسی، بلکه عرصه اجتماعی و نهادهای مدنی کشور را دگرگون ساخت. در این میان، «انجمن ها» به عنوان پدیده ای نوظهور و برآمده از فضای نسبتاً آزاد پس از مشروطه، به کانونی برای مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود تبدیل شدند. در منطقه پیشرو و راهبردی گیلان، که دروازه ارتباطی با اروپا و قفقاز بود، انجمن های ایالتی و ولایتی به عنوان نهادهای رسمی و قانونی محلی شکل گرفتند. اگرچه مطالعات پیشین به طور کلی به نقش انجمن ها در دوره مشروطه پرداخته اند، و حتی برخی به معرفی انجمن های گیلان اشاره کرده اند، اما خلأ پژوهشی جدی در مورد کارکردهای اجتماعیِ خاص این نهادهای محلی در گیلان احساس می شود. این پژوهش با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، و با استفاده از مطالعه روزنامه های دوره مشروطه و منابع کتابخانه ای، در پی پاسخ به این پرسش است که انجمن های ایالتی و ولایتی گیلان چه کارکردهای اجتماعی داشتند و این فعالیت ها چگونه بر ساختار اجتماعی منطقه تأثیر گذاشتند؟ یافته ها نشان می دهد این انجمن ها در چهار حوزه اصلی فعالیت داشتند: امنیت سازی (مدیریت جنبش دهقانی، نظارت بر ادارات، و تأمین امنیت اتباع خارجی)؛ عدالت خواهی (استفاده از اختیارات قضایی برای لغو رسوم ظالمانه و رسیدگی به شکایات)؛ تحولات بهداشتی-آموزشی (تأسیس انجمن حفظ الصحه، بیمارستان، و مدارس جدید)؛ و بسیج سیاسی (سازماندهی نیروها و جمع آوری اعانه برای فتح تهران). این انجمن ها با وجود چالش هایی مانند وابستگی به مرکز و اختلافات داخلی، نقش مهمی در تحولات اجتماعی گیلان ایفا کردند و الگویی بومی برای حکمرانی محلی مشارکتی ارائه دادند.

مفهوم وطن از بنیادی ترین مفاهیم فرهنگی و هویتی در تاریخ اندیشه ایرانی است که در دوره های مختلف تاریخی، متناسب با شرایط اجتماعی، سیاسی و فکری، معانی و کارکردهای متفاوتی یافته است. ادبیات فارسی به عنوان آیینه بازتاب دهنده تحولات فکری و عاطفی جامعه ایرانی، عرصه ای مناسب برای بررسی این دگرگونی ها به شمار می رود. پژوهش حاضر با تکیه بر آثار برجسته ادب فارسی، به بررسی سیر تحول مفهوم وطن در شعر فارسی از آغاز شکل گیری ادبیات کلاسیک تا عصر مشروطه می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مفهوم وطن در شعر فارسی دارای معنایی ثابت و یکسان نبوده و در بستر تحولات تاریخی، صورت های گوناگونی یافته است. در متون حماسی، به ویژه شاهنامه فردوسی، وطن عمدتاً با هویت قومی، سرزمین ایران و پیوندهای تاریخی و نژادی ایرانیان تعریف می شود. با گسترش فرهنگ اسلامی، مفهوم وطن اسلامی و فراملی جایگاه برجسته ای می یابد و تعلق به جامعه مسلمانان در بسیاری از آثار ادبی بازتاب پیدا می کند. در ادامه، عارفان و صوفیان با تفسیر معنوی مفهوم وطن، آن را به موطن اصلی روح و عالم قدس پیوند می زنند. در کنار این نگرش ها، وطن در معنای اقلیمی و زادبومی نیز در آثار شاعرانی چون سعدی و حافظ جلوه ای گسترده می یابد. سرانجام در عصر مشروطه، تحت تأثیر اندیشه های جدید سیاسی و اجتماعی، مفهوم وطن به معنای ملی و مدرن آن برجسته می شود و به یکی از مهم ترین مضامین شعر فارسی تبدیل می گردد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که تحول مفهوم وطن در ادبیات فارسی بازتابی از دگرگونی های هویتی جامعه ایرانی در دوره های مختلف تاریخی است.

مقاله حاضر به بررسی سکوتِ شاعرانه ی شاه اسماعیل اول صفوی (خطائی) در برابر شکست چالدران (920 م) می پردازد. این پژوهش، با تحلیل ساختار و مضامین دیوان خطائی، نشان می دهد که غیاب هرگونه اشاره مستقیم به این فاجعه نظامی در متن اشعار، نه یک غفلت، بلکه یک استراتژی آگاهانه ایدئولوژیک و ادبی است. از یک سو، روایت رسمی صفوی در نثر تاریخی این دوره، شکست را از طریق برجسته سازی برتری تکنولوژیک عثمانی و بازنمایی حماسی شجاعت شاه توجیه می کرد؛ از سوی دیگر، خطائی در قلمرو شعر، این واقعه را یکسره از حافظه ادبی صفوی حذف کرد. این سکوت سه کارکرد اصلی دارد: حفظ کاریزمای الهی شاه به عنوان «مرشد کامل» قزلباشان، پرهیز از تأیید ضمنی روایت پیروزی عثمانی، و تأکید بر اولویت قلمرو معنوی بر وقایع دنیوی در چارچوب ایدئولوژی صوفی-شیعی. همچنین این پژوهش نشان می دهد که مضامین پساچالدران این دیوان، با تأکید بیشتر بر دنیاگریزی و ثبات معنوی، انعکاس غیرمستقیم بحران روانی-سیاسی این شکست است. نتیجه آنکه دیوان خطائی، بیش از یک سند ادبی، یک ابزار جنگ روانی و بقای ایدئولوژیک در منازعات فرهنگی ایران و عثمانی در قرن دهم هجری بوده است.

هدف نوشتار حاضر بررسی مفهوم هویت ایرانی در اندیشه دانشجویان معترض به وضعیت کنونی ایران است. این نوشتار به دنبال پاسخ به این پرسش بنیادین است که دانشجویان معترض، هویت ایرانی را چگونه تعریف می کنند و چه مؤلفه هایی را در آن برجسته می سازند. برای رسیدن به پاسخ این پرسش، روش مصاحبه با چهار نفر از دانشجویان حاضر در اعتراضات دی ماه 1404 را برگزیدیم. تحلیل پاسخ های آنان نشان می دهد که هر چهار دانشجو بر نقش بنیادین اقتصاد، رفاه و آزادی اجتماعی به عنوان پیش نیازهای شکل گیری هویت پایدار تأکید دارند و همگی به نوعی از وضعیت کنونی ایران ابراز نارضایتی می کنند. با این حال، در منابع اصلی هویت (باستانی، اسلامی یا مدرن)، نقش دین، میزان خوش بینی به تغییر و راهکارهای برون رفت از بحران، اختلاف نظر وجود دارد. برخی بر بازآفرینی هویت بر اساس سلایق روز تأکید دارند، برخی دیگر بر توانایی فرهنگ ایرانی در حل کردن عناصر بیگانه و تولید شکلی نوین باور دارند. نتایج نشان می دهد که نسل جدید دانشجویان معترض، هویت ایرانی را نه یک ارثیه قطعی و مقدس، بلکه عرصه ای برای انتخاب، تألیف و مذاکره میان گذشته، حال و آینده تعریف می کند. در این بازتعریف، عوامل اقتصادی و آزادی های اجتماعی، پیش شرط های اساسی برای هرگونه هویت ایرانی به شمار می آیند.

مقاله حاضر به تحلیل پدیده قزلباش به مثابه «درویش-سرباز» می پردازد و همگرایی شگفت انگیز عرفان صوفیانه و خشونت مسلّحانه را در بستر تأسیس دولت صفوی بررسی می کند. این پژوهش نشان می دهد که قزلباشان، برخلاف سنت انزواگرایانه طریقت های صوفی، با تلفیق جهاد بیرونی و زهد درونی، نیرویی انقلابی ایجاد کردند که محرک اصلی آن نه حقوق دولتی، بلکه اعتقاد غالیانه به شاه اسماعیل به عنوان «مرشد کامل» و «مظهر الوهیت» بود. این مقاله با تحلیل ریشه های تاریخی و ایدئولوژیک این جنبش، از تأسیس طریقت صفویه توسط شیخ صفی الدین اردبیلی تا تحول نظامی دوره شیخ حیدر، نشان می دهد که مکانیزم های «قدسی سازی خشونت» و «کاریزمای مطلق» دو ستون اصلی این ایدئولوژی بودند. در ادامه، جنگ چالدران (۹۲۰ ق) به عنوان آزمون عملی این ایدئولوژی تحلیل می شود: ردّ پیشنهاد حمله پیشگیرانه و اتکاء به «جبرگرایی عرفانی» در برابر توپخانه عثمانی، نه صرفاً یک اشتباه تاکتیکی، بلکه نتیجه منطقی ساختار ایدئولوژیک قزلباش بود. پیامدهای این شکست، گذار از ایدئولوژی درویش-سرباز به نظام اداری-مذهبی را در دوره شاه تهماسب و شاه عباس اول رقم زد. در بخش تطبیقی، قزلباشان در کنار سلجوقیان، مرابطان و سنوسیه، به مثابه بخشی از الگویی تاریخی گسترده تر از همگرایی تصوف و قدرت نظامی در جهان اسلام بررسی می شوند. نتیجه آنکه تجربه قزلباش نشان می دهد که ایدئولوژی عرفانی، هرچند در بسیج و ایجاد انسجام بی نظیر باشد، در مواجهه با واقعیت های نظامی و تکنولوژیک، بدون انعطاف پذیری استراتژیک، به شکست منجر می شود.

آب به عنوان یکی از عناصر بنیادین زیست محیطی، در تمدن های پیشامدرن نقشی فراتر از نیازهای زیستی ایفا می کرد و در ایرانِ دوره اسلامی نیز از جایگاهی راهبردی در سیاست گذاری ها و تصمیم گیری های اقتصادی برخوردار بود. پژوهش حاضر با تمرکز بر بازه زمانی قرون نخستین هجری تا پایان قرن ششم، به بررسی نقش آب در شکل گیری سیاست ها و ساختارهای اقتصادی حکومت های ایرانی از جمله امویان، عباسیان، آل بویه، سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان می پردازد. در این دوره ها، آب نه تنها عامل توسعه کشاورزی و رونق تجاری بود، بلکه به عنوان ابزاری در مدیریت قدرت، مشروعیت بخشی سیاسی، اعمال نفوذ منطقه ای، و نیز در تعیین روابط میان دولت و مردم ایفای نقش می کرد.سوال این مقاله این است که آب چه نقشی در شکل گیری سیاست ها و ساختارهای اقتصادی حکومت های ایران از آغاز قرون اسلامی تا پایان قرن ششم هجری ایفا کرده و چگونه بر فرآیندهای حکمرانی، توزیع قدرت، و توسعه اقتصادی در این دوره ها تأثیر گذاشته است؟ یافته ها نشان می دهد که حکومت ها با کنترل و تقسیم منابع آبی، ایجاد یا احیای قنوات، واگذاری امتیازات آبی به نخبگان، و نیز از طریق نهاد وقف، از آب به مثابه ابزار سیاست ورزی بهره می گرفتند. همچنین جنگ ها و نزاع های منطقه ای بر سر منابع آبی، بر تعادل قدرت و ساختارهای اقتصادی در پهنه فلات ایران تأثیرگذار بود. این تحولات در کنار وابستگی معیشتی مردم به کشاورزی، جایگاه آب را در کانون توجه دولت ها قرار داد. نتیجه آن که آب، در نظام سیاسی و اقتصادی ایران اسلامی تا پایان قرن ششم، نه فقط عنصری محیطی، بلکه مؤلفه ای راهبردی در شکل دهی به سیاست ها و ساختارهای اقتصادی به شمار می آمده است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی–تحلیلی است و بر پایه تحلیل متون تاریخی، منابع جغرافیای تاریخی و اسناد مربوط به نظام های آبیاری و ساختارهای اقتصادی نگاشته شده است.

هدف : این پژوهش با هدف تحلیل جامعه شناختی دیپلماسی ورزشی در فدراسیون فوتبال ایران و بررسی نقش ارزش های اسلامی در توانمندسازی ملی پوشان به عنوان سفیران صلح انجام شد. مطالعه به دنبال تبیین چگونگی استفاده از دیپلماسی ورزشی برای تقویت هویت اسلامی-ایرانی، کاهش تنش های سیاسی و ارتقای جایگاه جهانی ایران با تأکید بر چارچوب انسان شناسی اسلامی است. روش : پژوهش از روش تحقیق آمیخته (کیفی و کمی) استفاده کرد. در فاز کیفی، با بهره گیری از نظریه داده بنیاد اشتراوس و کوربین، مصاحبه های نیمه ساختارمند با 15 خبره و مرور نظام مند متون علمی انجام شد. در فاز کمی، پرسشنامه ای استاندارد با نمونه 160 نفر از کارکنان فدراسیون فوتبال ایران تدوین و با نرم افزارهای SPSS و LISREL تحلیل شد. تحلیل عاملی تأییدی و مدل سازی معادلات ساختاری برای اعتبارسنجی مدل به کار رفت. یافته ها : نتایج نشان داد که ارزش های اسلامی مانند خودسازی، عدالت، صلح طلبی و اخلاق اسلامی تأثیر معناداری بر دیپلماسی ورزشی دارند. خودسازی (F=14.876) و عدالت (F=16.123) از مهم ترین مؤلفه ها در توانمندسازی ملی پوشان بودند. رفتارهای اخلاقی ملی پوشان، مانند احترام به حریفان، هویت اسلامی-ایرانی را تقویت کرد. همکاری بین المللی و آموزش دیپلماتیک نیز گفت وگوی فرهنگی را در رویدادهای جهانی، مانند جام جهانی 1998، تسهیل کردند. نتیجه گیری : دیپلماسی ورزشی با تکیه بر ارزش های اسلامی، ابزاری مؤثر برای ترویج صلح و تقویت قدرت نرم ایران است. فدراسیون فوتبال ایران می تواند با سیاست گذاری های ارزش محور و آموزش های دیپلماتیک، ملی پوشان را به سفیران صلح تبدیل کند. این چارچوب بومی، الگویی برای کشورهای اسلامی ارائه می دهد و جایگاه دیپلماتیک ایران را ارتقا می بخشد.

روزنامه اختر که در استانبول و خارج از قلمرو سیاسی ایران منتشر می شد، به دلیل برخورداری از آزادی نسبی از سانسور، قادر بود دیدگاه های اقتصادی و اجتماعی خود را شفاف تر بیان کند. یکی از محورهای مهم این نشریه، تحلیل چالش های تجارت ایران در عصر قاجار بود. این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی، مقالات اقتصادی اختر را در سال های 1292 تا 1314ق/1875 تا 1896م بررسی کرده است. داده های مورد مطالعه شامل یادداشت ها و گزارش هایی درباره تجارت، صنایع دستی، مسکوکات، اوزان و مقیاس ها، بیمه، بانک و شرکت های تجاری است. پرسش اصلی پژوهش آن است که اختر چه موانعی را برای توسعه تجارت ایران شناسایی کرده و چه راهکارهایی ارائه داده است. یافته ها نشان می دهد که از نگاه این نشریه، عواملی چون انفعال دولت، نبود سازماندهی اقتصادی، تقلب در تولید کالاهای صادراتی، تراز منفی بازرگانی و فقدان قوانین نوین تجاری از مهم ترین مشکلات ساختاری اقتصاد ایران بوده اند. اختر در کنار نقد این وضعیت، بر ضرورت ایجاد نهادهای جدید اقتصادی مانند شرکت های سهامی، بانک ها، بیمه و برگزاری نمایشگاه های بین المللی تأکید می کرد و آن ها را لازمه پیوستن ایران به اقتصاد جهانی می دانست. این بررسی همچنین آشکار می سازد که اختر به طور هدفمند بخش هایی از کتاب «ثروت ملل» آدام اسمیت را ترجمه و در قالب سلسله مقالاتی با عنوان «مبادی علم ثروت ملل» منتشر کرده است تا اصول اقتصاد بازار را در فضای فکری ایرانِ قاجار مطرح کند. تحلیل محتوای این مقالات نشان می دهد که رویکرد اقتصادی اختر در چارچوب «لیبرالیسم تدبیری» قابل تبیین است؛ یعنی پذیرش اصول بازار آزاد همراه با باور به مداخله اصلاح گرایانه دولت برای رفع موانع نهادی. این پژوهش با بازسازی تحلیلی سیاست های اقتصادی اختر و ارائه این چارچوب مفهومی، امکان فهمی عمیق تر از گفتمان اصلاح اقتصادی اواخر قاجار و روند شکل گیری ایده های بومی اقتصاد در ایران را فراهم می کند.

شاه اسماعیل اول صفوی به عنوان بنیان گذار دولت صفوی، نقشی تعیین کننده در احیای وحدت سیاسی ایران و تشبیت مذهب تشیع ایفا کرد. شخصیت کاریزماتیک او که آمیزه ای از اقتدار سیاسی، باورهای عرفانی و مشروعیت مذهبی بود، زمینه شکل گیری تصویری اسطوره ای و قدسی از وی را در فرهنگ و هنر عصر صفوی فراهم ساخت. این پژوهش با رویکردی توصیفی - تحلیلی به بررسی باز نمایی شاه اسماعیل در نگارگری ایران صفوی می پردازد و می کوشد نشان دهد که چگونه هنرمندان از عناصر بصری، نمادهای مذهبی، نشانه های قزلباشی، رنگ ها و ترکیب بندی های خاص برای نمایش قدرت، مشروعیت و تقدس وی بهره گرفته اند. بررسی نمونه هایی از نگاره های مرتبط با نبردها، مجالس درباری، صحنه های شکار و تصاویر تقدیس شاه اسماعیل نشان می دهد که این آثار صرفا بازتاب رویدادهای تاریخی نیستند، بلکه در خدمت ساخت و تثبیت ایدئولوژی صفوی و مشروعیت بخشی به حکومت قرار داشته اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نگارگری صفوی با بهره گیری از زبان نمادین و عناصر عرفانی، شاه اسماعیل را فراتر از یک فرمانروای زمینی و در مقام شخصیتی نیمه قدسی و قهرمانانه به تصویر کشیده و بدین وسیله در شکل دهی به حافظه تاریخی و هویت سیاسی - مذهبی ایران عصر صفوی نقش موثری ایفا کرده است.

شناخت شخصیت افراد اثرگذار و سیاسی در فهم اقدامات و اتفاقات و تصمیمات آنان اثرگذار است. این پژوهش با هدف تحلیل روان شناختی شخصیت محمدعلی میرزا دولتشاه، شاهزاده قاجاری بر اساس نظریه شخصیتی کارن هورنای، روانشناس آلمانی، انجام شده است. او یکی از شاهزادگان قاجاری و حاکم کرمانشاهان، لرستان و خوزستان بود که در دوره زمامداری خود خدمات و اقدامات شایان توجهی انجام داده است. روش مورد استفاده برای انجام این پژوهش، روش کتابخانه ای بود. در این پژوهش نقش شرایط دوره کودکی و اتفاقات تجربه شده توسط محمدعلی میرزا دولتشاه در شکل گیری شخصیت وی بررسی شده است. همچنین اقدامات و رفتارها و خصوصیات شخصیتی وی بر اساس نیازهای روان نژندی مورد تأکید هورنای تبیین گردیده است. بر اساس یافته های این پژوهش فاصله بین خود واقعی و خود آرمانی و نیز نیاز به قدرت، استثمار، تحسین، موفقیت، جایگاه و منزلت اجتماعی، کمال گرایی و استقلال تبیین کننده رفتارها و اقدامات محمدعلی میرزا دولتشاه است.

اصلاحات از راهکارهای مدیریتی و افزایش توانمندی حکومت ها، از دیرباز مورد توجه نخبگان قدرت بود است. اما ماهیت، روش ، چگونگی و گستره اجرای آن بنا به ضروت های جامعه تعیین می شد. نخبگان آق قویونلو در سه مقطع دست به اصلاحات زدند که یکی از این اصلاحات دوره سلطان یعقوب و به همت قاضی عیسی ساوجی صدر انجام شد. اصلاحات قاضی عیسی در تداوم اصلاحات دوره حسن پادشاه بود. از یک سو، سنّت مغولی با سقوط حکومت های مغولی تضعیف شده و جوابگوی نیازهای جامعه ایرانی به ویژه نخبگان قدرت نبود. از سوی دیگر، جامعه ایرانی جهش بلندی به سوی احیاء سنت های اسلامی– ایرانی برداشته بود. زیرا علاج دردهای خود را در این سنت ها می دید. این مقاله با تحلیل مضمونی روایت های تاریخی این دوره، سعی دارد زمینه، علل، ماهیت و موانع اصلاحات قاضی عیسی ساوجی را مورد تحلیل قرار دهد. هرچند اصلاحات قاضی را می توان به عنوان یک حلقه از تداوم فکری و ضرورت تاریخی اصلاحات در ایران دانست؛ اما هم آهنگی منافع برخی ازگروه های اجتماعی ایرانی( عالمان دینی) و ترکی (نظامیان) در تداوم سنّت مغولی، شکست و نابودی عوامل این اصلاحات را فراهم ساخت. یافته ها نشان می دهد، غلبه سران ایلات به قدرت و همکاری علما و سیورغال داران با آنان، مانع مهمی در کامیابی اصلاحات بود. داده های تاریخی نشان داد که اصلاحگران بر خلاف مخالفان از حمایت مردمی بر خوردار نبود. آنان باتکیه بر قدرت حکومتی وموافقت سلطان به اصلاح دست زده بودند. اما قدرت سلطان درنظام سیاسی مبتنی بر ایل کفایت نمی کرد. سلطان بدون همراهی سران ایلات از قدرت برتر برخوردار نبود.

این پژوهش به تبیین دگردیسی گفتمان «لعن» از یک گزاره کلامی به یک کلان پروژه سیاسی- اجتماعی در عصر شاه طهماسب صفوی(حک. ۹۳۰-۹۸۴ ق) با واکاوی از طریق تحلیل متن کتاب «نفحات اللاهوت فی لعن الجبت والطاغوت» اثر محقق کرکی (متوفی ۹۴۰ ق) و با بهره گیری از چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی و مطالعه نهادی می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که«لعن» صرفاً از یک مسئله کلامی به یک پروژه پیچیده سیاسی-اجتماعی تبدیل و در سه سطح نظری، نهادی و عملیاتی به خدمت حکومت گرفته شد. در سطح نظری، با بازتعریف لعن به مثابه «عبادت» و اسطوره سازی از تاریخ، مشروعیت ایدئولوژیک صفویه تبیین، و در سطح نهادی، این گفتمان از طریق همپیمانی استراتژیک با علمای مهاجر جبل عامل و ایجاد مناصبی مانند «شیخ الاسلام» و «ملاباشی» در ساختار حکومت نهادینه گردید. در سطح عملیاتی نیز به مثابه ابزاری برای تهییج عواطف جمعی، هویت سازی مذهبی و تقابل با امپراتوری عثمانی به کار گرفته شد. یافته ها حاکی از آن است که موفقیت این پروژه مرهون پیوند عمیق گفتمان، نهادسازی، مدیریت منابع اقتصادی (موقوفات و مستمری) و سیاست گزاری عمومی بود. این نشان می دهد که چگونه لعن از حاشیه اعتقادات فردی به متن سیاست رسمی صفوی راه یافت و به یکی از ارکان ملت سازی مذهبی و تثبیت حکومت بدل شد.

قرارداد 1919 وثوق الدوله با بریتانیا یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران محسوب می شود. این قرارداد نه تنها باعث افزایش نفوذ بریتانیا در ایران شد، بلکه موجی از مخالفت ها و اعتراضات را در میان مردم و نخبگان سیاسی در داخل و خارج از کشور به دنبال داشت. پس از خاتمه جنگ اول جهانی، انگلیسی ها برای تثبیت نفوذ خود در ایران، در شرایطی که سلسله قاجار در آستانه انقراض قرار داشت ، در مرداد 1298 قراردادی با نخست وزیر وقت ایران وثوق الدوله امضاء کردند. به موجب این قرارداد کلیه تشکیلات نظامی ومالی ایران تحت نظارت انگلیسی ها قرار می گرفت و امتیاز راه آهن و راه های شوسه ایران نیز به آنها واگذار می شد. قرارداد مزبور که ایران را عملاً تحت الحمایه انگلستان قرار می داد با مخالفت شدید افکار عمومی مواجه شد و به تصویب مجلس نرسید. چهره هایی چون مرحوم سید حسن مدرس نقش مهمی در افشای ابعاد این معاهده ایفا کردند. وثوق الدوله با فشار افکار عمومی در تیر 1299 استعفا داد و مشیرالدوله جانشین وی قرارداد را لغو و عذر مستشاران انگلیسی را خواست . در مقاله حاضر سعی شده است با مراجعه به منابع و اسناد و به روش تحقیق تاریخی به تحلیل ادله موافقان و مخالفان قرارداد پرداخته شود. یافته مقاله نشان می دهد، اهداف وثوق الدوله از انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ را باید برآمده از نوعی واقع گرایی سیاسی دانست که بر حفظ دولت، تمرکز قدرت و اصلاح تدریجی ساختارها تأکید داشت. او قرارداد را ابزاری موقت برای عبور از بحران می دانست، نه غایتی دائمی. با این حال، فقدان اجماع ملی، سوءظن گسترده نسبت به نیت های بریتانیا و فضای ملتهب سیاسی، مانع تحقق این اهداف شد و سیاست وثوق الدوله را در عمل ناکام گذاشت.

لویی ماسینیون (1962-1883) از برجسته ترین اسلام شناسان و ایران شناسان فرانسوی قرن بیستم است که با تلفیق پژوهش علمی آکادمیک و تجربه معنوی عمیق، رویکردی بدیع در شناخت اسلام، تصوف و عرفان شیعی ارائه داد. مسئله اصلی این پژوهش، واکاوی تأثیر هم زمان «سوژگی» و «تجربه معنوی» ماسینیون بر بازتعریف تصویر ایران و تشیع در فضای فکری فرانسه است. این مقاله با هدف تبیین گذار او از خاورشناسی کلاسیک استعماری به پدیدارشناسی معنوی، از روش تحقیق تفسیری-پدیدارشناسانه بهره می گیرد. چارچوب نظری پژوهش بر مفاهیمی همچون «درون ماندگاری» (Intromission) و «جابجایی ذهنی» (Dépaysement) استوار است. یافته ها نشان می دهد که ماسینیون با فراروی از شرق شناسی پوزیتیویستی، ایران را نه یک حاشیه جغرافیایی، بلکه «کانون تأویل» و «اقلیم معنوی» وحی اسلامی معرفی کرد. او با ردیابی تداوم «نورِ فرّ ایزدی» در قالب «ولایت شیعی» و «حکمت اشراق»، پیوندی ساختاری میان هویت باستانی ایران و باطن اسلام برقرار ساخت. نتایج پژوهش حاکی از آن است که رویکرد ماسینیون ضمن تثبیت اصالت قرآنی تصوف، مسیر را برای تکوین مکتب «اسلام ایرانی» و گفت وگوی بین تمدنی هموار نموده است.

این مقاله با تکیه بر محتوای روزنامه های خراسان عصر قاجار، شناخت ارزش های اسلامی مندرج در این نشریات را در مواجهه با روند اسلامی سازی تجدد ایرانی، مدنظر قرار داده است. در این نوشتار سعی شده است متن و محتوای روزنامه های خراسان عصر قاجار به مثابه نقطه کانونی بازسازی تجدد در بافت فکری خراسان عصر قاجار مورد واکاوی قرار گیرد. شناخت محتوای متون و زمینه فکری روزنامه های مذکور در جهت پاسخ گوئی بدین پرسش محوری بوده است که ارزش های اسلامی مطروحه در روزنامه های خراسان عصر قاجار، در مواجهه با مسائل جدید و مفاهیم و نهادهای مدرنیته چگونه و در قالب چه مولفه هایی بازتاب یافته است؟ در روش انجام این پژوهش، ابتدا به پردازش و تطبیق داده های به دست آمده اقدام شد، سپس به بازنمائی تصویر ارزش های اسلامی مندرج در این مطبوعات، با استفاده از روش کیفی و شیوه تحلیل محتوا پرداخته شد.

این پژوهش با تمرکز بر دوره صفوی (۱۵۰۱–۱۷۲۲م) به بررسی نقش قاچاق کالا و فرار مالیاتی در شکل گیری «اقتصاد سایه» و تأثیر آن بر ساختار مالی و مشروعیت سیاسی دولت صفوی می پردازد. مسئله اصلی آن است که این پدیده ها چگونه در قالب تعامل دولت و جامعه شکل گرفته و تا چه اندازه در تضعیف تدریجی حکومت نقش داشته اند. برخلاف مطالعاتی که آنها را صرفاً تخلف اقتصادی می دانند، این تحقیق قاچاق و فرار مالیاتی را بخشی از رابطه نهادی دولت و جامعه تحلیل می کند. هدف پژوهش شناسایی سازوکارهای پیدایش این پدیده ها، بررسی عوامل نهادی و اقتصادی مؤثر بر گسترش آنها و تحلیل پیامدهای مالی و سیاسی شان برای دولت صفوی است. فرضیه اصلی بیان می کند که سیاست های انحصاری، فشارهای مالیاتی، فساد اداری و استفاده ابزاری از برخی نهادهای اقتصادی و اجتماعی زمینه رشد اقتصاد سایه را فراهم کرده و به کاهش درآمدهای دیوانی و تضعیف اقتدار دولت انجامیده است. نوآوری پژوهش طراحی یک مدل چرخه ای درباره رابطه قاچاق، فرار مالیاتی و واکنش های کنترلی دولت است که با تلفیق نظریه اصیل–وکیل و مفهوم «مقاومت روزمره» جیمز اسکات، چارچوبی جدید برای فهم مناسبات دولت و جامعه ارائه می دهد. روش پژوهش توصیفی -تحلیلی و بر پایه داده ها بر پایه منابع دست اول از جمله متون دیوانی و سفرنامه های اروپایی گردآوری شده و یافته ها نشان می دهد سیاست هایی همچون انحصار تجارت ابریشم، اختلافات قیمتی منطقه ای و ضعف نظارت، به گسترش شبکه های غیررسمی تجارت و کاهش اعتماد اقتصادی انجامیده و در تضعیف مالی و سیاسی دولت نقش داشته است.