درخت حوزه‌های تخصصی

در جامعه زنجان، خاندان های متعددی در کسوت های سپاهی(قشون نظامی)، علمی، دیوانی و مذهبی نقش آفرینی کرده اند؛ برخی حذف شده اند و تعدادی با عبور از فرازوفرودهای تاریخی، به حیات اجتماعی و سیاسی ادامه داده اند. خاندان حسینی زنجانی، در جایگاه امامت جمعه و تولیت موقوفات مسجد جامع، از اواخر دوره قاجار تاکنون، یکی از نهادهای خاندانی مؤثر در ساختار قدرت محلی بوده است. پیوند این خاندان با منابع مشروعیت مذهبی (فقاهت، نسب، مناسک) و سازوکارهای قدرت سیاسی (روابط با دولت، نهادهای امنیتی، ساختارهای انقلابی)، زمینه ساز استمرار اقتدار مذهبی سیاسی آنان در بستر تحولات محلی و ملی شده است. پرسش اصلی مقاله آن است که نهاد امامت جمعه در زنجان چگونه در قالبی خاندانی، از دوره قاجار تا جمهوری اسلامی، شکل گرفت، تثبیت شد و در مواجهه با تحولات سیاسی اجتماعی، بازآرایی نهادی یافت؟ براساس مدعای پژوهش، این خاندان با بهره گیری هم زمان از سرمایه نمادین مذهبی و پیوند با ساختار قدرت، توانسته است اقتدار خود را در طول بیش از یک قرن بازتولید و تثبیت کند. این استمرار، علی رغم مواجهه با بحران های مشروعیت، فرسایش سرمایه نمادین، و چالش های اقتصادی سیاسی، از راه سیاست های احیاگرانه نسل های بعدی و بازآرایی نهادی در بستر تحولات محلی و ملی، امکان پذیر شده است. مقاله حاضر با تکیه بر اسناد خاندانی و سازمانی، منابع کتابخانه ای و مطبوعاتی، به شیوه توصیفی تبیینی، به بررسی تاریخی و نهادی این استمرار و تحول پرداخته است.

جستار حاضر به بررسی و تحلیل راهبردهای سیاسی و نظامی «باد بن دوستک» بنیان گذار حکومت بنی مروان در دیاربکر در مواجهه با عضدالدوله و صمصام الدوله بویهی پرداخته و این کنش ها را در چارچوب الگوی تاریخی ابن خلدون تحلیل کرده است. این پژوهش بر آن است تا با بهره گیری از منابع تاریخی و با روش توصیفی تحلیلی، نشان دهد که شکل گیری قدرت باد در بستر انحطاط و فروپاشی تدریجی حکومت مرکزی آل بویه و با اتکا به نارضایتی اجتماعی و موقعیت جغرافیایی ویژه ثغور و نیز فرصت به دست آمده از خلا قدرت و اختلافات داخلی پس از درگذشت عضدالدوله رخ داد. باد با بهره گیری از سیاست های واقع بینانه، از جمله اتحاد با امپراتوری روم، و اجرای جنگ های نامنظم در مناطق صعب العبور، توانست به رغم مخالفت دستگاه خلافت عباسی، مشروعیت و نیروی مردمی لازم را برای تأسیس حکومتی محلی فراهم آورد. در مقابل، عضدالدوله و صمصام الدوله دیلمی با رویکرد نظامی متداول و متمرکز به مقابله برخاستند؛ اما به دلیل محدودیت نفوذ در ثغور مطابق با الگوی تاریخی ابن خلدون و نیز به سبب مواجهه با بحران های داخلی پس از مرگ عضدالدوله، نتوانستند موفقیتی پایدار به دست آورند. این مقاله ضمن تحلیل تطبیقی این دو راهبرد، نشان می دهد که چگونگی بهره گیری از ضعف ساختارهای مرکزی، توان مردمی، و اعمال قدرت در ثغور ، می تواند زمینه ساز ظهور دولت های محلی شود؛ همان گونه که ابن خلدون آن را در نظریه ی انتقال قدرت با بهره مندی از موقعیت نواحی مرزی تبیین کرده است.

حمدانیان یکی از قدرت های منطقه ای در دوران خلافت عباسی بودند که با اقدامات نظامی و سیاسی خود، به دنبال تثبیت قدرت و کاهش وابستگی به مرکز خلافت برآمد. این پژوهش با استفاده از نظریه سیستم جهانی والرشتاین به بررسی جایگاه حمدانیان در نظم سیاسی و نظامی آن دوره می پردازد. سؤال اصلی این پژوهش این است که چگونه می توان اقدامات نظامی حمدانیان علیه خلافت عباسی را در چارچوب نظریه سیستم جهانی تبیین کرد؟ بر اساس این نظریه، خلافت عباسی به عنوان مرکز قدرت در نظام جهانیِ آن زمان تلاش می کرد تا کنترل خود را بر نواحی پیرامونی حفظ کند، درحالی که حمدانیان به عنوان نیرویی نیمه مستقل، از طریق جنگ ها، اتحادها و شورش های نظامی، در صدد تثبیت جایگاه خود بودند. یافته های پژوهش نشان می دهد حمدانیان از یک سو با امتناع از پرداخت خراج، حمایت از جریانهای مذهبی مخالف (شیعیان و خوارج)، و اتحاد تاکتیکی با فاطمیان، به مقابله با هژمونی مرکز پرداخت؛ و از سوی دیگر، به دلیل محدودیتهای ساختاری نتوانست به طور کامل از دایره نفوذ عباسیان خارج شود.

اجتماع سقیفه بنی ساعده، نخستین صحنه شکل گیری قدرت پس از رحلت پیامبر(ص)، نقطه عطفی تعیین کننده در تاریخ سیاسی اسلام بود. این رخداد، صرفاً در انتخاب خلیفه اول خلاصه نمی گردد، بلکه آغازگر سازوکارهایی شد که در دهه های بعد، منازعات فکری و نظامی میان مسلمانان را رقم زد. بر پایه نظریه «انتقال قدرت در جوامع قبیله ای»، این پژوهش، مناسبات اجتماعی و سیاسی منتهی به برتری جناح قریش در سقیفه را بازبینی می کند. سؤال اصلی: چگونه ساختار قبیله ای عرب صدر اسلام و رقابت های دیرینه قریش و انصار، مسیر جانشینی پیامبر(ص) را از مشروعیت دینی به مقبولیت عرفی سوق داد؟ تحقیق حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر منابع تاریخی اهل سنت و شیعه نشان می دهد که بحران جانشینی، بازتابی از کشمکش منزلت و اقتدار اجتماعی بود. در این فرایند، غلبه عنصر قبیله ای موجب شد که نظام خلافت بر پایه انتخاب سیاسی استوار گردد. نتیجه اینکه واقعه سقیفه، الگوی انتقال قدرت در جامعه ای قبیله محور را شکل داد که در آن پیوندهای نسبی، اتحادهای گروهی و حفظ وحدت اجتماعی بر معیارهای دینی پیشی گرفت و زمینه ساز درگیریهای نظامی بعدی (ردّه، جمل، صفین، نهروان و کربلا) و نیز اختلافات سیاسی آتی (خلافت های اموی و عباسی) گردید و بدین ترتیب، مبنای مشروعیت سیاسی در جهان اسلام را دگرگون ساخت.

نبرد جلولا (16 ه.ق/637 م.) از مهم ترین رویارویی های نظامی میان ایرانِ ساسانی و عرب های مسلمان در نیمه نخست سده هفتم میلادی به شمار می رود. این نبرد نه تنها یک شکست بزرگ نظامی برای ساسانیان بود، بلکه نقطه عطفی در فروپاشی مرزهای هویتی ایران و انیران محسوب می شود؛ مفهومی که بنیان ایدئولوژیک و سیاسی شهریاری ساسانی بر آن استوار بود. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه نبرد جلولا هم زمان به شکست نظامی و فروپاشی مرزهای هویتی ایران و انیران انجامید؟ هدف اصلی پژوهش حاضر، واکاوی ابعاد نظامی، سیاسی و هویتی نبرد جلولا و نشان دادن جایگاه آن در روند زوال ایدئولوژی (ایران و انیران) شهریاری ساسانی است. فرضیه این پژوهش بر آن است که نبرد جلولا را باید نقطه عطفی در تاریخ اواخر ساسانی دانست؛ جایی که فروپاشی نظامی ایرانشهر با گسست ایدئولوژیک و از میان رفتن مرزهای هویتی میان ایران و انیران هم زمان شد. روش و رویکرد پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع تاریخی و کتابخانه ای است. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که ضعف ساختار نظامی و بحران در رهبری سیاسی، شکست ساسانیان در جلولا را رقم زد؛ شکستی که با فروریختن مرزهای جغرافیایی و نمادین ایران و انیران، مسیر فروپاشی نهایی دولت ساسانی و گسترش سریع اسلام در ایران را هموار ساخت.

فرآیند شکل گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش های بسیاری روبه رو کرده است. امروزه پژوهش های جامعه شناختی و روان شناسی می تواند به  عنوان یاری گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا (ص) ، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله هایی، چون جامعه شناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به پژوهش بازمی نماید. خاطره حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول (ص) است که به  عنوان خاطره ای در مغز و حافظه شاهدان نقش بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می کند. این پژوهش درصدد پاسخ گویی به چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره گیری از نظریه حافظه جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک جامعه یا گروه، زمینه شکل گیری حافظه جمعی را به  وجود می آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به تبیین ایده خاطرات حدیثی، زمینه های شکل گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظه عامه پسند»، «پویایی حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطره حدیثی و شکل گیری حافظه جمعی، نقش آفرینی کرده است.

حاجی میرزا زین العابدین شیروانی (۱۱۹۴-۱۲۵۳ق./ ۱۷۸۰-۱۸۳۷م.) از مشایخ طریقت صوفی نعمت اللهیه در دوره قاجاریه بود که نزدیک به چهار دهه از عمر خود را با هدف کشف حقیقت و معرفت نفس به سیرو سیاحت در سرزمین های مختلف اسلامی سپری کرد. او مشاهدات خود را در سه سفرنامه مهم با عناوین ریاض السّیاحه ، حدائق السّیاحه و بستان السّیاحه ثبت نمود. قفقاز ازجمله مناطقی بود که جغرافیای طبیعی، جغرافیای انسانی و قومی مناطق مختلف آن مورد توجه شیروانی قرار گرفته است. قفقاز بخشی از قلمرو ایران بود که توسط روس ها جدا شد و بازدید شیروانی از قفقاز در این برهه حساس تاریخی، اهمیت گزارش های او درباره این منطقه را برجسته می سازد. هدف پژوهش حاضر، بازخوانی و نقد بازنمایی جغرافیای تاریخی قفقاز در این آثار است. بدین منظور، با بهره گیری از رویکرد انتقادی و روش نقد تاریخی، داده های جغرافیایی و تاریخی موجود در سفرنامه های شیروانی بررسی و با منابع پیشین مقایسه شد. یافته ها نشان می دهند اگرچه گزارش های شیروانی درباره قفقاز در بسیاری موارد متکی بر آثار مورخان و جغرافی دانان اسلامی گذشته است و اطلاعات نوآورانه کمی دارد، مشاهدات عینی شیروانی، به ویژه در زمینه ترکیب جمعیتی، تنوع زبانی، مذاهب و ویژگی های فرهنگی برخی شهرهای قفقاز، ارزشمند و منحصربه فرد است. نوآوری این مقاله در آن است که با نگاهی انتقادی، نقش سفرنامه های شیروانی را در تداوم و در عین حال بازآفرینی سنت جغرافیای تاریخی اسلامی درباره قفقاز برجسته می کند

ایالت اصفهان همراه با دیگر نواحی مرکزی فلات ایران در دهه های نخست قرن یکم هجری به فتح عرب درآمد. این فتح همراه با تبعات و تغییرات اجتماعی چشم گیری بود. پرسش بنیادین پژوهش این است که طبقات اجتماعی ایالت اصفهان از دوره سقوط ساسانیان تا ظهور عباسیان چه تغییراتی به خود دیدند؟ این پژوهش با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی- تحلیلی به بررسی موضوع پرداخته است و نتیجه می گیرد که بدلیل اثرات عمیق فتح و پیامدهای ناشی از آن، برخی طبقات اجتماعی دچار تغییرات ماهیتی بنیادین شدند. برخی از آنها مانند طبقه کشاورزان تقریباً با کارکرد قبلی به حیات خود ادامه دادند. برخی مانند طبقه نظامیان پس از فروپاشی ساسانیان از بین رفتند و باقیمانده آنها در لشکر اعراب مستحیل شدند. بعضی طبقات نیز مانند کاتبان و عالمان دینی همراه با مهاجرت عرب با دین جدید و سلطه ایشان، به اقتضای حکومت اعراب مسلمان بوجود آمده یا از دل روحانیت زردشتی منشعب گشتند. بسیاری از کاتبان و علمای مسلمان بازمانده های خاندان های کهن و روحانیون زردشتی بودند.

علی بن محمد بارزی یکی از شخصیت هایی است که علی رغم آن که حدود سال های 359-361ق چالشی سخت برای آل بویه در کرمان آفرید، در هاله ای از گمنامی در رویدادهای تاریخ ایران در قرن چهارم باقی مانده است. چرا که منابع دست اول در مورد او سکوت اختیار کرده اند، به طوری که نام این سردار به جز در گزارش ابن مسکویه، در همه تاریخ نگاری ها و حتی در تاریخ سیستان حذف شده است. ولی وجود یک سکه نو یافته و ضرب شده در سیستان، نشان دهنده حضور پررنگ او در سپهر سیاسی شرق ایران در این دوره تاریخی است. آیا ردپای تحریک سامانیان ضد خلف بن احمد صفاری (متحد بویهیان) وجود داشته است؟ مساله این تحقیق، مبتنی بر شناسایی زمینه های شکل گیری قیام علی بن محمد بارزی و جایگاه رفتار سیاسی و نظامی او و نیز علل ناکامی او در تداوم حاکمیت سیاسی با تاکید بر بررسی نقش سامانیان است. این تحقیق با هدف بازتعریف بخشی از رویدادهای سیاسی و نظامی ایران در سیستان و کرمان در سال های فوق الذکر و متکی بر مطالعات سکه شناسی است. دستاورد این بررسی که با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی و مطالعه متون تاریخی و به خصوص سکه نویافته، بیانگر این مهم است که، حرکت سیاسی و نظامی علی بن محمد بارزی در ارتباط وثیق با سیاست ها و برنامه های سامانیان در منطقه سیستان و کرمان و در مقابله با آل بویه بود.

رابطه اوزون حسن با ونیز و اتحاد دوجانبه علیه توسعه طلبی گسترده عثمانی از عوامل جهت دهنده سیاست خارجی ایران به شمار می آید. از دست رفتن بیزانس به عنوان یکی از پایگاه های مسیحیت، اذهان عمومی را در ایتالیا علیه عثمانی برانگیخت و دست اندازی ترک ها به مستملکات ونیز در دریای سیاه و مدیترانه سبب شد ونیزیان دست یاری به سوی اوزون حسن دراز کنند که در حال مجادله باعثمانی بود. اما زمینه و فرازوفرود این ارتباط چگونه بود. چرا باوجود عزم جدی طرفین نتیجه ای عاید ونیزیان و ایرانیان نشد. تاکنون پژوهش های چندی بر اساس سفرنامه های ونیزیان و تألیفات نویسندگان ترک انجام شده است اما فقدان پژوهش بر پایه منابعی که منظرگاه ونیزیان را به تصویر بکشد محسوس است. پژوهش پیش رو قصد دارد بر پایه منابع ترجمه نشده ایتالیایی به ویژه اسناد بایگانی دولت ونیز، گزارش های کنسولی و کتب متأخر قرن نوزدهم به بازخوانی این رابطه بپردازد و دانسته های گذشته را راستی آزمایی کند. بررسی مأموریت های محوله به سفیران نشان دهنده عزم جدی دو طرف در اتحاد دوجانبه است. ونیزیان قصد داشتند با رساندن تسلیحات به اوزون حسن و گشودن جبهه ای در غرب، ترک ها را زمین گیر کنند اما عمده این مهمات به دست ایرانیان نرسید. عوامل دیگری چون بعد مسافت، اشتباهات تاکتیکی اوزون حسن درنبرد اتلق بئلی(اوتلُق بِلی) و شورش فرزندش در ناکامی اتحاد مؤثر بود. اگرچه اتحاد دوجانبه به فرجام خوش نینجامید اما به گشودن دریچه ای جدید در روابط خارجی ایران تا انتهای حکومت صفویه منجر شد.

مدرنیته در ذهن و جهان بینی نخستین سیاحان ایرانی به غرب، آشفتگی هایی ایجاد کرد که در تقابل با نگاه نمادین فرهنگ ایشان تا آن زمان بود. در چنین زمینه ای سوژه ها، فضاها و کالاهای مدرن برای این گردشگران برجسته می شد. تا جایی که چونان حجابی اهداف مأموریتشان را تحت تأثیر قرار داد. سؤال پژوهش این است که تقابل نظام نمادین و معنایی کشف المحجوب در فرهنگ ما در تقابل با نظام معنایی تمثیلی مبتنی بر بی حجابی زنان، فضاها، کالاها و تجربه مدرن در غرب چه تأثیری بر ادراک ایشان در غرب داشت؟ مقاله حاضر با بهره گیری از نظریه و روش شناسی والتربنیامین در صدد است تا با بررسی اولین تجربه گردشگران ایرانی به فرنگ (در سفرنامه ها و دیگر منابع) به بررسی این موضوع بپردازد. نتیجه این است که نخستین مواجهه ایرانیان با تجدد غربی به این ترتیب در دوگانه خیر و شر، بهشت و جهنم، مقدس و نامقدس گرفتار بود و همین یکی از مهم ترین موانع شناخت دقیق و درست از ماهیت تجربه مدرنیته غربی و فراورده بزرگ آن یعنی سرمایه داری بود. شرم از شُکُوه ظاهری غربی و مرکزیت جذابیت های زنانه آنکه چشم را خیره می کرد و احساس گناه از شُرُور آنکه در تقابل با رستگاری و پاکی بود تا سال ها بعد مدرنیته ایرانی را به خود مشغول ساخته بود.

نیروهای اجتماعی در انقلاب مشروطه ایران همزمان از تصاویر مدرن و الهیات سیاسی شیعی بهره بردند. در اولی، تجربه فرنگ و پیشرفت دولت های غربی آن روزگار، چشم شاهان قاجار، روشنفکران و مسافران ایرانی را به خود خیره کرد و دومی متعلق به عوام بود که گفتار دینی و اماکن مذهبی را پناهگاه خود می دانستند. تلفیقِ تصاویر سعادت دنیوی با تصاویر رستگاری دینی در کنش جمعی توده های مردم تحقق یافت. این امر با خوانش های نخبه گرایانه درباره رابطه حقوق مدرن و شریعت تفاوت داشت. توده های مردم در تجربه خود به تصویر تازه ای از یک نهاد رهایی بخش رسیدند و آن را «مجلس مقدس شورای ملی» نامیدند. این مقاله با استفاده از روش شناسی والتربنیامین، به چنین تجربه ای در انقلاب مشروطه می پردازد. از این رویکرد در آن انقلاب، فهم مردم از نهادهایی چون "مجلس شورای ملی" فهمی الاهیاتی و به منظورِ تحققِ سعادتِ سعادتِ اینجهانی بود. آنها این نهادها را با استفاده از تصاویر و تمثیل های الهیاتی و برای ایجاد تغییر در زندگی روزمره تفسیر می کردند. مقاله نتیجه می گیرد که تأسیس "مجلس شورای ملی" به عنوان یک نهاد مقدس و نیز "انجمن های ایالتی و ولایتی" توسط انقلابیون، خوانشی جدید از الهیات با توجه به تجربه مدرن بود.

در دوره قاجاریه، حجم گسترده ای از نیروی کار ایرانی با عبور قانونی و غیرقانونی از مرزها، وارد مناطقی از جنوب قفقاز می شدند. این مهاجران افرادی به لحاظ سیاسی ناآگاهی بودند که با وجود اشتغال به طاقت فرساترین کارها، در پایین ترین سطح زندگی می کردند اما در طی سال ها زندگی در محیط قفقاز، تجربه های متفاوتی نسبت به زندگی گذشته خود در وطن، پشت سر گذاشتند که منجر به آگاهی جدیدی در آنان شد. با توجه به این مهم، مقاله حاضر با رویکرد «تاریخ از پایین» و الهام گیری از الگوی روش شناسی «ادوارد پالمر تامپسون» به این سؤال پاسخ می دهد که کارگران در اعتصابات سال های 1900 تا انقلاب 190۵م، در قفقاز چه جایگاهی داشتند و آنان به عنوان نیروهایی عمدتاً به لحاظ سیاسی ناآگاه چگونه به این جایگاه رسیدند؟ یافته های پژوهش نشان می دهد کنش گری کارگران مهاجر ایرانی در تحولات سال های 1900 تا انقلاب 190۵م در قفقاز تحت تأثیر تجربه زیسته آنان شکل گرفت.؛ بدین صورت که این افراد طی سال ها کار و زندگی در محیط های کارگری و عدم برخورداری از کمترین امکانات (مسکن، بهداشت، تغذیه و غیره) به عنوان طبقه کارگر، تجربه های مشترکی پشت سر گذاشتند که این تجربه های مشترک دردها، کینه ها، نفرت ها و غیره، در آنان به وجود آورد و باعث شد تا با حضور در گروه های سیاسی، در اعتصابات شرکت کنند و درنتیجه کارگران ایرانی توانستند در کنار دیگر کارگران تا حدودی مهر منافع طبقاتی خود را بر تحولات قفقاز بکوبند.

در شمال شرقی آناتولی، حوزه تاریخی عاشقانی وجود داشته که بنیانگذار آن « خسته حسن » بوده است. امروزه به دلیل رویدادهای سیاسی علیه ترک های آن منطقه در طول ۲۰۰ سال گذشته، تعیین مجدد مرزها و پاکسازی های قومی ملی در این جغرافیا، ناگزیریم از آن حوزه در زمان گذشته سخن بگوییم. حوزه عاشقان آغ بابا-چیلدیر-آخیسکا که زمانی بخش عمده ای از جنوب غربی قفقاز را تشکیل می داد، تحت یک چتر واحد وجود داشت و گوهرهای جاودانی به هنر عاشقی ترک عرضه کرد، اگرچه تحت شرایط سخت، به زندگی خود ادامه می داد. در تشکیل این حوزه، خدمات عاشق خسته حسن شایسته ذکر ویژه است. او نقش بزرگی در توسعه هنر عاشقی در شمال شرقی آناتولی داشت و همچنین استاد بسیاری از عاشقان وابسته به این حوزه بود. در این مقاله، از حوزه ای که در نتیجه رقابت ها و ستم های سیاسی و قومی از هم گسیخته شده است؛ از هنر خسته حسن ، از حوزه عاشقی که او بنیان نهاد، از استادان عاشقی که پرورش داد، سخن گفته می شود و نقشه قومی و فرهنگی منطقه در پرتو رویدادهای تاریخی ترسیم می گردد

این مقاله به بررسی نامه ای نادر از صمد بهرنگی به ایرج افشار می پردازد که اخیراً در میان اسناد آرشیوی بدست آمد. نامه بدون تاریخ است و گمان می رود که در فروردین ۱۳۴۷ نوشته شده باشد. به همراه این نامه، بهرنگی سه کتاب اخیر خود را به افشار ارسال کرده و تمایل داشته است که این آثار در مجله «راهنمای کتاب» که افشار مدیر مسئول آن بوده، معرفی گردند. همچنین بهرنگی در این نامه به اختلاف های فکری پیشین بین خودشان اشاره کوتاهی می کند. او می خواهد که مقاله جدیدش درباره شاه اسماعیل خطائی «بی کم و کاست» منتشر شود که در آن به نقد تاریخ نگاری غرب زده و اشتباهات در ثبت تاریخی پرداخته بود. بهرنگی در آن مقاله، انتقادات جدی به مورخانی دارد که اثرات شاه اسماعیل به زبان ترکی را نادیده گرفته اند و با غفلت یا عمد به تحریف تاریخ پرداخته اند. مقاله بهرنگی از آن جهت حائز اهمیت است که نشان دهنده دغدغه های فرهنگی و ادبی او در دوران فعالیت های ادبی و تأکید او بر ضرورت بازنگری در تاریخ نگاری ایران است. نه تنها کتابهای ارسالی صمد بهرنگی در آن مجله معرفی نمی گردند، حتی مقاله او، علیرغم اینکه پیش از آن پنج مقاله در آن نشریه منتشر کرده بود، چه در زمان حیات او و چه بعد از مرگ ناگهانی اش در همان سال، هرگز چاپ نمی شوند. مقاله حاضر، زوایایی از شخصیت و اندیشه های بهرنگی را نمایان می کند که پیش از این کمتر به آن ها پرداخته شده است.

صفی الدین اورموی  که با تالیف آثار ارزشمند، ارایه ی نظریات جدید و نوآوری ها در نظریه ی موسیقی شرق ، به عنوان بنیانگذار دوره جدیدی در تاریخ نظریه موسیقی شرق شناخته می شود، در مدرسه مستنصریه بغداد به فراگیری علوم ریاضیات و موسیقی و همچنین در علوم عقلی، ادبیات، تاریخ، نجوم، خوشنویسی و فقه پرداخت. او در دوره ای که زندگی می کرد با جلب توجه مقامات دولتی، در دوران مستعصم بالله به عنوان مستنسخ کتابخانه ی دربار عباسی و در دوران ایلخانان به عنوان رئیس دیوان انشا برگزیده شد. او که با لقب "صاحب الادوار" شناخته می شود، به واسطه ی ارایه ی نظریات جدید و نوآوری در دو اثر ارزشمندش با عنوان های الأدوار فی الموسیقی ( کتاب الادوار ) و الرساله الشرفیه فی النسب التألیفیه ( الرساله الشرفیه ) به عنوان منبعی معتبر در بسیاری از آثار تاریخ موسیقی و نظریه ی موسیقی که به زبان هایی نظیر عربی، ترکی و فارسی نوشته شده اند مورد استناد قرار گرفته است. بررسی محتوای آثار اورموی نشان می دهد که او اطلاعات دقیقی در مورد موضوعاتی مانند تعریف نغمه و خصوصیات آن، دساتین (پرده ها)، ابعاد و نسبت های آنها، اجناس و نسبت های آنها، ادواره مشهوره، کوک های عود و دورهای ایقاعی ارائه داده است. هدف این مقاله، که ماهیت توصیفی- تحلیلی دارد و داده های آن از طریق روش های کتابخانه ای و تحلیل موسیقایی گردآوری شده، بررسی دورهای ایقاعی و روش های توصیف این دورها در دو اثر اورموی، یعنی کتاب الادوار و   الرساله الشرفیه و تبیین آن ها با سیستم نت نویسی امروزی است. در نتیجه این تحقیق، مشخص شده است که اورموی، دورهای ایقاعی ثقیل اول، ثقیل ثانی، خفیف ثقیل، ثقیل رمل، رمل، خفیف رمل، مضاعف رمل، هزج، فاختی و فاختی زاید  که در کتاب الادوار و الرساله الشرفیه مورد بحث قرار گرفته اند را به دو روش مختلف، با استفاده از روش اتانین و افعال عروضی توضیح داده است. نکته مهم دیگر این است که بین برخی ازدورهای ایقاعی که در دو اثر اورموی شرح داده شده اند، تفاوت هایی از حیث ارزش واحد زمانی در هر میزانِ یک دور و تفاوت هایی در چینش و یا الگوی دورهای ایقاعی با ارزش واحد زمانی مشترک وجود دارد. دورهای ایقاعی حفیف ثقیل، خفیف رمل وهزج در دو اثر فوق با ارزش های زمانی متفاوتی توضیح داده شده اند، در حالی که دورهای ایقاعی رمل، هزج (شکل دوم) و فاختی، با وجود داشتن ارزش های زمانی یکسان، با الگوهای متفاوتی توصیف شده اند. علاوه بر این تفاوت ها، مشخص شده است که دور ایقاعی ثقیل اول در هر دو اثر دارای ارزش زمانی و الگوی یکسانی می باشد. همچنین، دور ایقاعی ثقیل که در الرساله الشرفیه برابر با ارزش 8 واحد زمانی توضیح داده شده است، در کتاب الادوار نیز با همان الگو اما مساوی با دو دور از آن برابر با ارزش 16 واحد زمانی شرح داده شده است.

با فروپاشی شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان از آن اتحادیه، علی شامیل به همراه هیئتی به عنوان نماینده جبهه خلق نخجوان برای استمداد از مقامات ایرانی به تبریز می آید. در این سفر با نویسندگان و شاعران آذربایجانی نیز از نزدیک آشنا شده که یکی از این افراد شاعر برجسته آذربایجانی یحیی شیدا می باشد. این نوشته به بررسی حوادث آنروزگار آذربایجحان دو سوی ارس و چگونگی آشنایی وی با یحیی شیدا می پردازد.

شیعیان بلتستان علاوه بر برگزاری عاشورای قمری که دیگر شیعیان جهان با فرارسیدن ایَام محَرم برگزار می کنند، عاشورای دیگری به نام اسد عاشوراء که مصادف است به ایَام اسد(تابستان) برگزار می نمایند. مسأله مورد بررسی این مقاله بررسی ریشه های تاریخی برگزاری این دو عاشوراء در منطقه بلتستان است. اینکه علل و عوامل برگزاری این مراسم در منطقه بلتستان از چه قرار است؟ چهار علت مطرح شده است:.1. یاد بود تشنگی ابا عبد الله الحسین(ع) و یاران باوفای آنحضرت در سال 61هجری، در دشت کربلا که در گرمترین ایَام سال بوده است.2.کوهستانی و صعب العبور بودن منطقه و شرایط اقلیمی بلتستان به گونه ای بوده که وقتی محرم در ایام زمستان قرار می گرفت، مردم نمی توانستند چنانکه باید عزاداری کنند، مراسم عزاداری برگزار نمایند، لذا در تابستان جبران می کردند.3.فقر و ناداری مردم در زمان گذشته که زندگی آنها از کشاورزی اداره می شد، در زمستان نمی توانستند حق عاشورا را ادا کنند اما در تابستان شرایط اقتصادی آنان بهتر بود.4. برآوردن شدن حاجات مردم با برگزاری مجالس عزاداری در اسد عاشورا و نقش حاکمان در این امر موثر بوده است. در این مقاله برگزاری اسد عاشوراء در منطقه بلتستان و علل آن بررسی و تحلیل می شود. باتوجه به اینکه منابع مکتوب در مورد موضوع خیلی کم بود در جمع آوری اطلاعات علاوه بر روش کتابخانه ای از روش میدانی و مصاحبه نیز استفاده شده است.