شاعران قشقایی که به زبان مادری نوشته اند
آرشیو
چکیده
دریایی که در منابع مختلف تاریخی با نام های خلیج ایران، خلیج فارس، خلیج عرب، خلیج کنگر و خلیج بصره آمده است، میان ایران و شبه جزیره عربستان قرار دارد.مردم ایل قشقایی نیز در زمستان به پیرامون این دریا می آیند و در تابستان به ییلاق های زاگرس کوچ می کنند. درباره تاریخ ترکان ساکن این ناحیه دیدگاه های گوناگونی وجود دارد. پیش تر نوشته می شد که آمدن آنان به این سرزمین ها به دوران حکومت قزلباشان مربوط است؛ اما در سال های اخیر، مطالعه تامغاها (علائم فرهنگی ترکان) بر سنگ ها و تخته سنگ های اطراف سکونتگاه ها و نیز بازخوانی دیگر منابع مکتوب، پژوهشگران را به این باور رسانده است که ترکان پیش از میلاد در اینجا می زیسته اند. با آن که درباره ترکان اطلاعات کافی وجود دارد، پژوهشگران ادبیات قشقایی به هر دلیل بیشتر توجه خود را به شاعرانی چون میرزا ماذون، خسرو بیگ، یوسفعلی بیگ، محمدابراهیم، غول اوروج و حسینعلی بیگ از قرن نوزدهم معطوف کرده اند. در حالی که نویسندگان ترکی نویس سده های میانه، چون حاجی بن محمد اردستانی، محمد بن الحاج دولتشاه شیرازی، محمد بن حسین کاتب نیشاطی، شیخ الوان شیرازی، ولی شیرازی، یوسف قره باغی و دیگران کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. میان طایفه ها و تیره هایی که در سده های هجده و نوزده مجموعه ایل قشقایی را شکل داده اند، نام هایی چون بَیات، دوگَر، چوبانکارا، اویغور (اوغور)، چگینی، قره چورلو، قره کچیلی، قرخلو، گویجالی (گویجه لی)، لک، موصولو، آق قویونلو، آغاجرلی، گنجه ای، آرخلو، ترکمان (ترا کمه)، شاملو، قاجار، تووا، دوغانلی، شیبانی، یاغمورلو و دیگران دیده می شود. در میان این تیره ها، نام خانواده هایی چون خلج، افشار، اویغور، قره قویونلو، بیگدلی، قره گُوزلو، قره چایلی، صفی خانی و رحیمی (رحیملی) نیز وجود دارد. ادامه حیات بازمانده های طایفه هایی که زمانی دولت های نیرومند بنا کرده اند، امروز در شکل طایفه و اویماق[مترجم : در ایران بنکو واوبا استفاده می شود] میان قشقایی ها، نشان دهنده فراز و نشیب های تاریخ است. گرچه در گفتار طایفه ها و تیره های قشقایی لهجه اوغوز غالب است، عناصر قبچاقی و قارلوقی نیز دیده می شود؛ امری که در متن های فولکلور نمود آشکارتری دارد. زبان و ادبیات قشقایی، ادامه ای از ادبیات ترکی، بیش از یک قرن است که در محیط ادبی فارسی رو به تحلیل دارد؛ با این همه، چون ریشه ای استوار داشته، به طور کامل از میان نرفته است. با وجود ممنوعیت ها و محدودیت ها، روشنفکران ملی گرا از شرایط زمان بهره برده و از راه شبکه های اجتماعی در پی اعتلای ادبیات قشقایی برآمده اند.ABOUT THE LITERARY HISTORY OF QASHQAI TURKS
According to the sources, the Iran Gulf, the Persian Gulf, the Arabian Gulf, the Gulf of Kangar, the Gulf of Basra is between Iran and the Arabian Peninsula. The Qashqai lands also descend around this gulf in winter and reach the Zagros pastures in summer. Opinions about the history of the Turks living in the region are different. Earlier it was written that their arrival in these places was connected with the reign of the Qizilbashes. In recent years, the study of Turkish marks on rocks and stones in the ruins of settlements, as well as the re-reading of other written sources, has led researchers to believe that the Turks lived here before Christ. Despite the fact that there is enough information about the Turks, researchers of Qashqai literature for some reason pay attention to poets such as Mirza Mazun, Khosrov bey, Yusufali bey, Muhammad Ibrahim, Gul Oruj, Huseynali bey, who lived in the 19th century. Haji bin Muhammad Ardistanli, Muhammad bin al-Hajj Dovletshah Shirazi, Muhammad bin Hussein Katib Nishati, Sheikh Alvan Shirazi, Vali Shirazi, Yusif Garabaghi and others, who wrote and created in Turkish in the Middle Ages while it is overlooked. Bayat, Dugar, Chobankara, Oyrat, Chigin, Garachorlu, Garakechili, Jalali, Girrikhli (Girkhli), Goychali, Lak, Mosullu, Aghgoyunlu, Agajarli, Ganja, Goychali, Arigli, Tarakama, Shamli, Gajar (Gajar), Tuva, Doganli, Sheybani, Yagmurlu and others names are found. Among these tribes there are such surnames as Khalaj, Afshar, Uygur, Garagoyunlu, Beydili, Garagozlu, Garachayli, Safikhanli, Rahimli. The fact that the tribes that built a powerful state now live among the Qashqai in the form of tires and carvings testifies to the turmoil of history. Although the Oghuz dialect dominates the speech of the tribes and clans of the Qashqai, there are also elements of Kipchak and Garlug. This can be clearly seen in written literary examples as well as in folklore texts. Qashqai literature, a continuation of Turkish culture, has been melting in the Persian literary environment for more than a century. However, because the root was healthy, it was not possible to completely dissolve it. Despite the bans and restrictions, national-minded creative intellectuals took advantage of the conditions of the time and began to develop Qashqai literature through social media. ****
Qaynaqlarda İran körfəzi, Fars körfəzi, Ərəb körfəzi, Kəngər körfəzi, Bəsrə körfəzi adılandırılan körfəz İran və Ərəbistan yarımadası arasındadır. Qaşqay elləri də qışda bu körfəz ətrafına enir, yayda Zaqros yaylaqlarına çıxır. Bölgədə yaşayan Türklərin tarixi haqqında fikirlər fərqlidir. Öncələr onların bu yerlərə gəlişinin Qızılbaşların hakimiyyəti illəri ilə bağlı olduğu yazılırdı. Son illərdə qayalar üzərində, yaşayış məskənlərini xarabalıqlarındakı daşlarda Türk damğalarının öyrənilməsi, eləcə də başqa yazılı qaynaqların yenidən oxunması araşdırıcılarda belə bir fikir formalaşdırır ki, Türklər miladdan öncə burada yaşamışlar. Türklər haqqında yetərincə bilgilər olmasına baxmayaraq Qaşqay ədəbiyyatının araşdırıcıları nədənsə diqqəti 19-cu yüzildə yaşamış Mirzə Məzun, Xosrov bəy, Yüsüfəli bəy, Məhəmməd İbrahim, Qul Oruc, Hüseyinəli bəy kimi şairlərə yönəldirlər. Orta yüzillərdə Türk dilində yazıb yaradan Hacı bin Məhəmməd Ərdistanlı, Məhəmməd bin əl-Həcc Dövlətşah Şirazi, Məhəmməd bin Hüseyn Katib Nişati, Şeyx Əlvan Şirazi, Vəli Şirazi, Yusif Qarabaği və b. isə diqqətdən kənarda qalır. 18-19-cu yüzildə Qaşqay elini formalaşdıran tayfa və tirələr arasında Bayat, Dügər, Çobankərə, Oyrat, Çigin, Qaraçorlu, Qarakeçili, Qırrıxlı (Qırxlı), Göyçəli, Lək, Mosullu, Ağqoyunlu, Ağacərli, Gəncəli, Arıqlı, Tərə kəmə, Şamlı, Qəcər (Qacar), Tuva, Doğanlı, Şeybani, Yağmurlu və b. adlarına rast gəlinir. Həmin tirələr içərisində Xələc, Əfşar, Uyğur, Qa-raqoyunlu, Bəydili, Qaragözlü, Qaraçaylı, Səfixanlı, Rəhimli kimi soyadları da var. Qüdrətli dövlət qurmuş tayfaların bu gün tirə və oymaq şəklində Qaşqaylar arasında yaşaması tarixin keşməkeşindən xəbər verir. Qaşqayların tayfa və tirələrinin danışığında Oğuz ləhcəsi ağırlıq təşkil etsə də Qıpçaq, Qarluq elementləri də var. Bu hal özünü folklor mətnlərində daha qabarıq göstərir. Türk ədəbiyyatının davamı olan Qaşqay dili və ədəbiyyatı yüzildən çoxdur Fars ədəbi mühitində əriməkdədir. Kökü sağlam olduğundan onu tam əritmək mümkün olmamışdır. Qadağalara, məhdudiyyətlərə baxmayaraq milli düşüncəli aydınlar zamanın şərtlərindən yararlanıb sosial şəbəkə vasitəsi ilə Qaşqay ədəbiyyatını inkişaf etdirməyə çalışırlar. ****
Kaynaklara göre, İran Körfezi, Basra Körfezi, Arap Körfezi, Kangar Körfezi ve Basra Körfezi, İran ile Arap Yarımadası arasında yer almaktadır. Kaşkay aşiretleri de kışın bu körfezin etrafına iner ve yazın Zagros yaylalarına çıkar. Bölgede yaşayan Türklerin tarihi hakkında farklı görüşler vardır. Daha önce, bu bölgelere gelişlerinin Kızılbaşlar dönemiyle bağlantılı olduğu yazılmıştır. Son yıllarda, yerleşim kalıntılarındaki kaya ve taşlar üzerindeki Türk izlerinin incelenmesi ve diğer yazılı kaynakların yeniden okunması, araştırmacıları Türklerin milattan önce burada yaşadığına inandırmıştır. Türkler hakkında yeterli bilgi olmasına rağmen, Kaşkay edebiyatı araştırmacıları nedense 19. yüzyılda yaşamış Mirza Mazun, Hüsrev Bey, Yusufali Bey, Muhammed İbrahim, Gül Oruç, Hüseynali Bey gibi şairlere dikkat çekmektedirler. Ortaçağ’da Türkçe yazıp üreten Hacı bin Muhammed Ardistanlı, Muhammed bin el-Hac Devletşah Şirazi, Muhammed bin Hüseyin Katib Nişati, Şeyh Elvan Şirazi, Vali Şirazi, Yusuf Garabaghi ve diğerleri ise göz ardı edilmektedir. Bayat, Duger, Çobankere, Oyrat, Çigin, Karaçorlu, Karakeçili, Celali, Kırrıklı (Kırklı), Göyçeli, Lak, Musullu, Ağgoyunlu, Ağaçerli, Gence, Arıklı, Terekeme, Şamlı, Gecer (Gacar), Tuva, Doğanlı, Şeybani, Yağmurlu ve diğer isimler bulunur. Bu boylar arasında Halaç, Afşar, Uygur, Karagoyunlu, Beydili, Karagözlü, Karaçaylı, Safikhanlı, Rahimli gibi soyadlar bulunmaktadır. Güçlü bir devlet kuran kabilelerin artık tireler ve oymaklar halinde Kaşkaylar arasında yaşaması, tarihin çalkantılarına tanıklık ediyor. Kaşkay aşiret ve boylarının konuşmasında Oğuz lehçesi hâkim olsa da Kıpçak ve Karluk unsurları da bulunmaktadır. Bu durum, yazılı edebiyat örneklerinin yanı sıra folklor metinlerinde de açıkça görülmektedir. Türk kültürünün bir devamı olan Kaşkay edebiyatı, bir asırdan fazla bir süredir Fars edebiyat ortamında erimektedir. Ancak kökü sağlıklı olduğu için tamamen yok edilmesi mümkün olmamıştır. Yasaklara ve kısıtlamalara rağmen, millî düşünceli yaratıcı aydınlar, dönemin koşullarından yararlanarak sosyal medya aracılığıyla Kaşkay edebiyatını geliştirmeye başlamışlardır.
تبلیغات
