رمضان سورتیجی

رخداد شورش بابیان در قلعه شیخ طبرسی (۱۲۶۵ق) یکی از مهم ترین بحران های امنیتی و مذهبی در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه قاجار به شمار می آید که پیامدهای آن ساختار قدرت محلی را در مازندران به طور محسوسی دگرگون ساخت. این مقاله با تمرکز بر نقش خاندان سورتیجی، به ویژه حاج مصطفی خان سورتیج ملقب به وکیل الرعایا، می کوشد جایگاه و کارکرد خاندان های بانفوذ محلی را در فرایند مهار این بحران بررسی و تحلیل کند. پرسش اصلی پژوهش آن است که خاندان سورتیجی در چه سطحی از کنش سیاسی–نظامی و با چه سازوکارهایی در تحولات مربوط به رخداد قلعه طبرسی مشارکت داشته اند و این نقش در قیاس با دیگر نیروهای محلی و حکومتی چگونه قابل ارزیابی است. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای تطبیقی پنج منبع اصلی قاجاری شامل ناسخ التواریخ، فتنه باب، روضه الصفا ناصری، مفتاح باب الابواب و حقایق الاخبار ناصری است. یافته ها نشان می دهد که خاندان سورتیجی، اگرچه در زمره مقامات عالی دیوانی قرار نداشتند، اما به واسطه نفوذ اجتماعی، مالکیت گسترده اراضی، توان بسیج نیروهای محلی و ارتباط مؤثر با دولت مرکزی، نقشی قابل توجه در پشتیبانی از عملیات محاصره، تأمین نیرو و مدیریت پیامدهای شورش ایفا کردند. بازتاب گسترده کشته شدن آقا عبدالله سورتیجی در منابع قاجاری و واگذاری املاک وسیع به حاج مصطفی خان سورتیج پس از این واقعه، بیانگر جایگاه سیاسی این خاندان در نگاه دولت مرکزی و کارکرد آنان در تثبیت نظم منطقه ای است. در مجموع، نتایج پژوهش نشان می دهد که نقش خاندان سورتیجی نه به عنوان عاملی مستقل، بلکه به مثابه یکی از کانون های مؤثر قدرت محلی، در تعامل با دیگر خاندان های مازندرانی و فرماندهان حکومتی، در چارچوب سیاست اتکای دولت قاجار به نخبگان محلی برای مهار بحران های امنیتی قابل تبیین است.

شهرت و عظمت واقعه عاشورا ابعاد وسیع و بی نظیری داشت و به همین سبب از دیدگاه ذوقی و شهودیِ عرفان به دور نماند. پژوهشگران، از بین همه ادوار گوناگون تاریخی، به دوره قاجار ازنظر عرفان و تصوّف در شعر آیینیِ تشیّع (شعر عاشورا) کمتر توجه داشته اند. در این دوران تاریخی با ورود مظاهر مدرنیته به ایران، در همه ابعاد و جوانب سیاسی، اقتصادی و... با تغییرهای بسیاری روبه رو هستیم؛ اما در جامعه ای که تاروُپود وجود آن را باورهای دینی تشکیل می داد، پذیرش فرهنگ و تمدن مدرن غرب با ویژگی های دنیاگرایانه آن به آسانی ممکن نبود؛ ازاین رو شعر عاشورایی با رویکرد عرفان مدارانه به مبارزه همه جانبه با مظاهر مدرنیته در جهان معاصر پرداخت. بازتاب این تقابل را به خوبی می توان در گنجینه الأسرار عمّان سامانی دید. این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی و بر مبنای داده های کتابخانه ای صورت گرفته است و به این پرسش پاسخ می دهد: تقابل سنت و مظاهر مدرنیته غربی در دوران قاجار و در شعر عرفانی عاشورایی این دوره چگونه نمود یافته است؟ نتایج بیانگر آن است که در این اشعار، وحدت گرایی، عشق، توجه به روح جمعی در قیام امام حسین (ع) و مظهر انسان کامل، در تقابل با مظاهر مدرنیته غربی قرار دارد.