درخت حوزه‌های تخصصی

رساله موسیقی امیرخان کوکبی گرجی، موسیقی دان و نوازنده درباری دوره شاه سلطان حسین صفوی، یکی از آخرین رسالات مهم موسیقی تألیف شده در عصر صفوی است که نمایانگر نخستین مرحله های گذار در تاریخ موسیقی ایران از نظام مقامی به دستگاهی است. این رساله یک دیباچه بسیار مفصل و دو بخش دارد؛ بخش اول در پانزده باب در نظریه موسیقی است و بخش دیگر بیشتر به بحور اصول، ادوار ایقاعی و تصانیف ساخته این مصنّف و دیگر تصنیف سازان معاصر او اختصاص دارد. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای این رساله و سنجش جایگاه آن در تداوم سنت رساله نویسی موسیقایی ایران، به بررسی تطبیقی آن با دو متن برجسته پیش از خود بهجت الروح اثر عبدالمؤمن بن صفی الدین و رساله عبدالرحمن بن سیف غزنوی می پردازد. رویکرد پژوهش توصیفی-تحلیلی است؛ همچنین داده های نسخه شناختی و محتوایی رساله ها گردآوری و سپس بر اساس مقایسه ابواب و ساختارهای نظری تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد امیرخان با بهره گیری از مبانی نظری عبدالقادر مراغی و تأثیرپذیری از دو رساله پیش گفته، نظامی منسجم تر و درعین حال ساده تر از موسیقی نظری صفوی عرضه کرده است. تأکید بر مفاهیمی چون «بانگ»، «شدود»، «بحور اصول» و به ویژه «گوشه» بیان کننده آگاهی مؤلف از تحولات موسیقایی زمانه خویش و پیوند اندیشه او با جریان دستگاهی متأخر است. در تطبیق با رسالات صفی الدین و غزنوی، تفاوت نگرش امیرخان در تنظیم منطقی ابواب و کاستن از عناصر فراموسیقایی، از عقلانیت بیشتر و گرایش به تحلیل تجربی موسیقی حکایت دارد؛ درنتیجه، رساله امیرخان کوکبی گرجی را می توان حلقه پیوند سنت نظری موسیقی مقامی عصر صفوی با موسیقی دستگاهی پساصفوی دانست؛ اثری که ضمن بازتاب افول دربار صفوی، استمرار حیات فکری و زیبایی شناختی موسیقی ایران را در قرن دوازدهم هجری نشان می دهد.

در دوره صفوی، به ویژه از عهد شاه عباس اول (1038-996ق/ 1629-1587م) تا سقوط اصفهان در (1135ق / 1722م)، با گسترش تعاملات خارجی ایران، زبان به مثابه ابزاری راهبردی در مناسبات دیپلماتیک و سیاسی اهمیت روزافزونی یافت؛ در این بستر، مترجمان تنها نقش مفسران زبانی نداشتند، بلکه به عنوان کنشگرانی میان فرهنگی در فرایند ارتباطات دیپلماتیک، فرهنگی و حتی ایدئولوژیک میان ایران و غرب ایفای نقش کردند. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایه منابع کتابخانه ای، به ویژه سفرنامه های اروپایی، درپی آن است که نقش و جایگاه مترجمان را از دوره سلطنت شاه عباس اول تا سقوط اصفهان بررسی کند. یافته های مقاله نشان می دهد که بسیاری از مترجمان فعال در دربار صفوی، اتباع اروپایی مسیحی یا نومسلمانی بودند که با اقامت طولانی مدت در ایران به زبان های رایج در ایران و آداب ورسوم ایرانی مسلط شده بودند. بررسی نمونه هایی چون پتروژوزف آ روزاریو[1]، ماره[2] و رافائل دومان[3] نشان می دهد که این افراد تنها مترجم نبودند، بلکه در جایگاه واسطه گرانی آگاه از مسائل مختلف ایران، نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم پیچیده سیاسی، تجاری و فرهنگی میان ایران و اروپا ایفا می کردند و در عمل، بخشی از فرایند تولید و بازتولید معنا در مناسبات دیپلماتیک صفویان به شمار می رفتند.

توسعه، نوسازی و مسائل مرتبط با آن در تاریخ معاصر ایران همواره مسئله مند و مناقشه برانگیز بوده است. یکی از مهم ترین و حساسیت برانگیزترین این عرصه ها، مسائل مربوط به نوسازی و توسعه صنعتی است که از اواخر دوران قاجار به عنوان یکی از اصلی ترین راه های برون رفت از عقب ماندگی در کشور همواره مطرح بود. رضاشاه پهلوی نیز با تأیید این امر، توسعه حمل ونقل ازجمله راه آهن سراسری و واردات اُتومبیلِ سواری را در رئوس برنامه های صنعتی خود قرار داد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی، این موضوع را مورد بررسی قرار داده و در پی پاسخ گویی به این سؤال است که روند و فراز و فرودِ توسعه و نوسازیِ صنعتی در دوران رضاشاه پهلوی، با تأکید بر صنعت حمل ونقل و با تحلیل وضعیت اُتومبیلِ سواری چگونه بوده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که رویکرد به واردات اُتومبیلِ سواری در این دوره، رهیافتی دولت محور و با نگاهی ویژه به اُتومبیل های غربی، به ویژه خودروهای آمریکایی و آلمانی بود. آغاز گسترده واردات اُتومبیلِ سواری در این دوران به رغم چالش های فراوانی که به همراه داشت، تابعی از شرایط داخلی و بین المللی بود که به نظر می رسد علاوه بر اهداف سیاسی همچون تسهیل اِعمال قدرت حکومت مرکزی بر نقاط مختلف کشور و راه حلی برای رهایی از سلطه نیروهای خارجی، از بُعد اقتصادی-صنعتی، منجر به انتقال دانش و فناوری ساخت اُتومبیل ِ سواری، شکل گیری زیرساخت های لازم برای ایجاد صنعت خودروسازی داخلی در دوران محمدرضا پهلوی و نیازآفرینی برای طبقه متوسط شهری شد.

این پژوهش به بررسی علل کاهش تدریجی مسکوکات سیمین (درهم) و پیامد آن بر بحران های  مالی حکومت های ایرانی تا قرن پنجم ه./ یازدهم می پردازد. با تمرکز بر سه عامل کلیدی استخراج معادن، تجارت بین المللی، و فتوحات نشان می دهد؛ خروج گسترده نقره از چرخه پولی ایران، به فروپاشی نظام اقتصادی می انجامد. مقاله در جستجوی این است که چه عواملی موجب کاهش تدریجی نقره و پیدایش تورم و بحران های  مالی در حکومت های ایرانی شد؟ و با روش تحلیلی _تطبیقی و با تکیه بر منابع تاریخی، به تطبیق یافته ها با اسناد سکه شناسی و تحلیل داده های معاصر می پردازد. یافته های مقاله حاکی از آن است که استخراج بی رویه معادن ماوراءالنهر و خروج درهم به سوی اروپا؛ به طور ویژه در دوره سامانیان در قبال کالاهای تجملی (خز، برده)، حجم نقره را کاهش داد و حاکمان را به سوی سیاست های پولی ناکارآمدی چون کاهش وزن و عیار درهم و ضرب سکه های آلیاژی، کشاند. حاصل آن سقوط ارزش درهم و افزایش سکه های تقلبی بود. فتوحات غزنویان  گرچه کیفیت درهم را به طور موقت احیا نمود، اما روند کلی کاهش متوقف نشد. تداوم خروج نقره، بویهیان را به اتکا به نظام اقطاع داری (بازگشت به اقتصاد تهاتری) و ضرب دینار سوق داد در حالی که این تغییر، بر تشدید نابسامانی های مالی افزود.

ظهور جریان طالبان در افغانستان و تسلط آنان بر این کشور، در میان احزاب و گروه های سیاسی مختلف، در دو مقطع زمانی 1996 تا 2001 و 2021 تاکنون، نمی تواند بدون توجه به مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی تحلیل شود. مسئله اصلی این مقاله، یافت این پرسش اساسی است که عوامل موثر خارجی بر ظهور طالبان و تسلط آنان بر افغانستان چیست؟ فرضیه اصلی این تحقیق بر این مبنا استوار است که دخالت کشورهای خارجی، از جمله ایالات متحده، عربستان سعودی و به ویژه پاکستان، نقش تعیین کننده ای در ظهور و تسلط این گروه بر کشور افغانستان ایفاکرده است.به دلیل ماهیت تاریخی این مقاله ، رویکرد غالب آن،کیفی و تحلیلی است که با به کارگیری روش گردآوری اسناد و منابع به صورت کتابخانه ای و استفاده از داده های معتبر موجود در پایگاه های اطلاعاتی انجام شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که عوامل خارجی، شامل متغیرهایی نظیر حضور ارتش سرخ در خاک افغانستان و رویارویی کمونیست ها با باورهای دینی مردم افغانستان، همچنین دخالت ایالات متحده و پشتیبانی عربستان سعودی و پاکستان، از جمله عواملی هستند که موجب ظهور و تسلط گروه طالبان بر افغانستان شده اند. مقاله حاضر ضمن تحلیل ابعاد مختلف این موضوع، تلاش دارد تا روشن گر نقش کلیدی عوامل خارجی در تحولات افغانستان باشد و به درک بهتر زمینه های تاریخی و سیاسی این پدیده کمک کند .

قدیمی ترین نسخه کتاب صورالکواکب الثابته نوشته عبدالرحمان صوفی رازی مربوط به سال 400 ه.ق است که اکنون در کتابخانه بادلیان آکسفورد نگهداری می شود. نسخه های دیگری از صورالکواکب صوفی وجود دارد که مربوط به قرن نهم ه.ق می باشند و شباهت های بسیاری از نظر طراحی و اجرای شمایل انسانی با نسخه کهن خود دارند. در سال 678 ه.ق قزوینی در کتاب خود با عنوان عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات ، مقالاتی در باب کیهان شناسی نوشته است که شمایل انسانی صور فلکی ثابته در آن از نظر حالت های بدنی و نقش مایه های قراردادی همانند صورالکواکب صوفی هستند، اما از نظر سبک و تکنیک، متفاوت با کتاب صوفی اجرا شده اند. هدف از این پژوهش شناخت و تبیین عوامل ثابت و متغیر در طراحی صور فلکی با شمایل انسان از کتاب صورالکواکب صوفی در عجایب المخلوقات قزوینی است. پرسش های پژوهش بدین شرح مطرح می شود: کدام یک از صورت های فلکی با شمایل انسان در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند؟ چه تغییرات بصری با رعایت ضوابط نجومی و موقعیت ستارگان در نقوش انسانی کتاب قزوینی ایجاد شده است؟ این پژوهش بنیادی و از نظر ماهیت توصیفی _ تحلیلی با مطالعه تطبیقی صورت گرفته است. داده ها با جست وجو در منابع کتابخانه ای _ اسنادی و از طریق مشاهده نسخه های موجود، به دست آمده اند. نتایج پژوهش گویای آن است که صورت های فلکی با شمایل انسان، قیفاووس، عوا، جاثی، ذات الکرسی، برساوش، ممسک الاعنه، حوا، امرأه المسلسله و قنطورس (نیم انسان، نیم حیوان) در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند. صور فلکی در کتاب قزوینی برخلاف کتاب صوفی، به صورت رنگی و با چهره های ساده و بدون پرداخت به جزئیات و با بدن های کم تحرک و ایستا ترسیم شده اند؛ همچنین از نظر نوع پوشش به صورت کاملاً عربی _ اسلامی اجرا گردیده اند. با توجه به بررسی های انجام شده، به نظر می رسد چهره و پوشش شمایل های انسان در کتاب قزوینی الهام گرفته از کتاب مقامات حریری اثر یحیی بن محمود واسطی است.

عقلانیت به عنوان یکی از مفاهیم کلیدی در تاریخ تمدن بشر و علوم انسانی، هم در نظریه های مدرن غربی و هم در گفتمان اصلاح طلبی دینی در ایران، جایگاهی بنیادین دارد. در پژوهش حاضر تلاش شده است بررسی تاریخی پیرامون مفهوم عقلانیت انتقادی و با تکیه بر دیدگاه های شیخ هادی نجم آبادی، از متفکران نوگرای دوره قاجار، صورت پذیرد. این مقاله با رویکردی تحلیلی - تفسیری و با بهره گیری از روش اسنادی و تحلیل محتوا، تلاش می کند عقلانیت را در منظومه فکری شیخ هادی واکاوی و بازخوانی کند. یافته های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت در دیدگاه شیخ هادی، نه صرفاً ابزاری یا مطیع قدرت، بلکه واجد بُعدی انتقادی، اخلاقی و آزادی خواهانه است که می تواند در چهارچوب گفت وگویی میان سنت اسلامی و نظریه های معاصر علوم سیاسی قرارگیرد. در این پژوهش، تجزیه و تحلیل داده ها منتج به استخراج 64 کد اولیه، 9 مفهوم ثانویه و 3 مقوله سازمان دهنده شد. بر این اساس سه بُعد اصلی عقلانیت انتقادی در دیدگاه شیخ هادی نجم آبادی عبارت انداز: عقل به مثابه منبع مستقل معرفت، نقد قدرت (سیاسی/ دینی) با تکیه بر عقل، و عقلانیت انتقادی به مثابه نیروی اصلاح اجتماع. این تحلیل نشان می دهد که اندیشه های بومی، در صورت بازخوانی انتقادی، ظرفیت هایی برای بسط نظریه های علوم سیاسی دارند.

«سمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار من لطائم الاخبار» دو اثرِ ارزشمند ناصرالدین منشی کرمانی، مورّخ، ادیب و رئیس دیوان رسائل کرمان همزمان با حکومتِ قراختاییان است. کتابِ نخست، از جمله منابعِ مهم تاریخِ محلی کرمان طی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم و کتاب دوّم نیز اثری ذی قیمت در تاریخ وزراء است و هر دو به زبان فارسی نگاشته شده اند. البته یکی با نثری منشیانه و فنّی و دیگری با نثری روان و خالی از تصنّع، نگارش یافته اند. اگرچه تاکنون راجع به ویژگی های سبکی نثرِ این دو اثر، پژوهش هایی انجام شده است اما نوشتارِ حاضر با بهره گیری از روش مطالعات تاریخی و با رویکردی توصیفی- تحلیلی به وجهی دیگر از نثر آثارِ مزبور پرداخته است. در همین راستا پرسش اصلی نوشتار حاضر عبارت از این است که از منظرِ نثرِ «سمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار من لطائم الاخبار»، ناصرالدین منشی کرمانی، چه رویکرد مذهبی داشته و آیا این رویکرد در ادبیاتِ نگارشِ وی مشهود است؟ یافته های پژوهش نشانگر آن است که بر اساسِ نثرِ «سِمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار مِن لطائم الاخبار» ناصرالدین منشی کرمانی در کنارِ ارائه ء دیدگاهی مثبت در بابِ خلفایِ راشدین و پرداختن به وصفِ و نعتِ آنان؛ از ائمه ء شیعه نیز به نیکی یاد کرده است و این امر تا حد زیادی رویکرد آزادمنشانه و به دور از تعصّب وی را نشان می دهد. به عبارت بهتر وی در معرفی اشخاص بیشتر از آنکه مذهبِ آنها را مدّنظر داشته باشد به عملکردشان نگاه کرده است.

اصفهان پیش از دوره قاجاریه به دلیل قرار گرفتن بر سر راه های تجاری، مورد توجه بازرگانان خارجی بود. پس از انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت دولت صفوی، شرکت های خارجی دفاتر خود را در این شهر افتتاح کردند، اما پس از حمله افغان ها و شرایط نابسامانی که برای شهر اصفهان به وجود آمد؛ شرکت های خارجی یکی پس از دیگری از شهر رفتند و تا زمان به قدرت رسیدن قاجارها، حضور فعالی نداشتند. با به قدرت رسیدن قاجارها و مشخصاً از زمان ناصرالدین شاه، شرکت های تجاری انگلیسی در ایران و به ویژه شهر اصفهان شروع به فعالیت کردند. این شرکت ها در زمینه های مختلفی فعالیت داشتند که بنابر اهمیت، این پژوهش به این موضوع می پردازد؛ لذا سوال اصلی پژوهش این است که: شرکت های انگلیسی در اصفهان دوره قاجار چه عملکردی داشتند؟ از آنجایی که اصفهان در دوره قاجار همچنان بر سر راه های مهم تجاری قرار داشت، توجه بازرگانان انگلیسی را به خود جلب کرد. آن ها با تأسیس دفاتر خود در این شهر، بر سطح تجارت خود در ایران افزودند. همچنین گمان می رود حضور شرکت های انگلیسی در اصفهان باعث رونق اقتصاد و تجارت در این شهر شده و بازرگانان شهر اصفهان نیز با آن ها همکاری داشته اند. این پژوهش به روش تاریخی در حوزه مطالعات کتابخانه ای و اسنادی و نیز با استفاده از روزنامه های دوره قاجار، این موضوع را بررسی و تحلیل نموده است. یافته های پژوهش ضمن شناسایی شرکت های انگلیسی فعال در اصفهان دوره قاجار و نوع فعالیت هایشان، پیامدهای عملکرد آن ها در اقتصاد و تجارت و اجتماع اصفهان آن دوره را نشان می دهد.

نیشابور به واسطه برخورداری از پیشینه تمدنی (از دوره باستان تا معاصر)، از ظرفیت ممتازی جهت پژوهش در گرایش های گوناگون تاریخ برخوردار است. هدف پژوهش حاضر، آسیب شناسی تحلیلی تولیدات دانشگاهی در حوزه تاریخ پژوهی نیشابور در بازه زمانی ۱۳۵۷–۱۴۰۴ش، با اتکا به روش شناسی ترکیبی (تحلیل محتوای کیفی و کمیِ ۳۴ پایان نامه) است. پرسش کانونی این پژوهش بر شناسایی الگوهای تکرارشونده، کاستی های روش شناختی و گسست های معرفتیِ کارنامه تاریخ پژوهی نیشابور با تکیه بر پایان نامه ها متمرکز است. یافته ها نشان می دهد که ۸۵٪ پژوهش ها در انحصار زمانی خاص بوده (قرون ۳–۷ق) و ادوار پیشااسلامی و تحولات معاصر (از دوره صفوی تا انقلاب اسلامی) کمتر مورد بررسی قرار گرفته اند. از سوی دیگر، سلطه گفتمان سیاسی-مذهبی (۷۰٪ عناوین) نیشابور را صرفاً به صحنه کنش نخبگان محدود ساخته و از توجه به دیگر طبقات خودداری شده است. بحران روش شناختی نیز در اتکای ۹۴٪ پژوهش ها به متون کلاسیک، فارغ از توجه به رهیافت های باستان شناسی شهری، منابع آرشیوی و یا تحلیل گفتمان به تولید روایت های توصیفی انجامیده است. همچنین، ناترازی مقاطع (۹۱.۲٪ کارشناسی ارشد در مقابل ۸.۸٪ دکتری) و پراکندگی جغرافیایی شکننده (تمرکز ۶۲.۵٪ تولیدات در تهران و مشهد ۱۵.۶٪ در نیشابور)، دیگر آسیب مشهود است می شود. درمجموع، هرچند تاریخ پژوهی نیشابور در عرصه پایان نامه ها طی یک دهه اخیر با رشد کمی همراه گردیده، اما فاقد پیوستار تمدنی، تنوع موضوعی و عمق روش شناختی لازم برای بازخوانیِ چندلایه تاریخ نیشابور است. راهکارهای پیشنهادی برای توقف و اصلاح این چرخه معیوب، اتخاذ رویکردهای میان رشته ای، توسعه زیرساخت های پژوهشی و بازتعریف نقش دانشگاه نیشابور به عنوان کانون پژوهش های بومی است.

نظریه ی امامت شیعیان برخلاف اهل سنت پیشینی است. با این وجود الزامات حکومت داری در مصر، تغییراتی در تفسیر خلافت فاطمی از مسأله ی امامت ایجاد کرد. خلافت الحاکم بامرالله بزنگاهی است که سازمان دعوت اسماعیلی را به این گذار از نظریه پردازی پیشینی به تأمل پسینی در واقعیت های سیاسی سوق داد. با عطف نظر به اهمیتی که این گذار در تاریخ تفکر شیعی دارد، مقاله درصدد پاسخ بدین پرسش برآمد که بحران های سیاسی و مذهبی خلافت الحاکم چه نقشی در صورت بندی انگاره یِ امامت اسماعیلیه ایفا کرد؟ رهیافت نگارندگان جهت پاسخ بدین پرسش مطالعه ی موردی «اثبات الامامه» نیشابوری از چشم انداز بصیرت های تاریخ انگاره است. کاربست این رهیافت ما را بدین نتیجه رهنمون می نماید که تغییرات افراطی سیاست های الحاکم، تردیدهایی که القادر بالله عباسی در نسب علوی فاطمیان ایجاد نمود و تضعیف مشروعیت فاطمیان تحت تأثیر باورهای غالیانه به اولوهیت الحاکم، بحران هایی بود که نیشابوری را به بازپرداختی پسینی از انگاره ی امامت اسماعیلیه واداشت. بدین ترتیب، نیشابوری نه تنها از بایستگی امامت منصوص به معنای شیعی اش دفاع کرد، بلکه بر آن شد تا حامیان دولت فاطمی که تحت تأثیر رویه ی حکومت داری الحاکم دچار تردید شده بودند را اقناع سازد. لذا سعی کرد تا مردم را در پرتو مفاهیمی همچون ضرورت اطاعت از امام خیرخواه به دامان خلافت فاطمی بازگرداند. به همین ترتیب تلون مزاج سیاسی خلیفه را با استناد به الزامات حاکمیت بر مردمی که واجد روحیات متغیر و متفاوتی هستند توجیه نمود.

با آغاز جنگ سرد، شوروی در تقابل شدیدی با آمریکا به عنوان نماد امپریالیسم قرار داشت. حمایت اقتصادی و اعزام کارشناسان اصل چهار به ایران، از نظر شوروی به عنوان اقدامی علیه شوروی و به منظور ترویج ارزش های سرمایه داری تلقی می شد. این تلقی متأثر از تقابل ایدئولوژیکی و ژئوپلیتیکی کمونیسم با جهان سرمایه داری بود. بنابراین هواخواهان کمونیسم در ایران، باید شرایط را چنان بر کارشناسان آمریکایی سخت می کردند که خود مستعفی و از ایران خارج شوند. حزب توده، مهم ترین نیروی حامی کمونیسم در ایران، از گسترش نفوذ آمریکا در ایران نگران بود و کمک های اصل چهار ترومن را تهدیدی برای خود و امنیت ملی ایران قلمداد می کرد. مسئله این پژوهش که با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر اسناد منتشرنشده و مطبوعات ارائه شده، این است که حزب توده در دوران نخست وزیری دکتر مصدق چه مواضع و تاکتیک های رسانه ای در مقابل کارشناسان اصل چهار آمریکا اتخاذ کرده بود و آثار این مواضع بر تغییر رویکرد آمریکا در ارائه کمک های اصل چهار چگونه ارزیابی می شود؟ بر پایه یافته ها، حزب توده هم گرا با مشیِ جهانی کمونیسم، به ضدیت با گسترش نفوذ آمریکا پرداخت و در نشریات وابسته خود، مخالف کمک های اصل چهار و شیوه زندگی آمریکایی بود. این حزب با ایجاد اعتصابات و تاکتیک های متنوع تخریب رسانه ای در راستای اهداف خود، تلاش می کرد برنامه کمک های آمریکا را یوغی بر گردن ایرانیان بنمایاند که از سوی جاسوسان مستشار نما عرضه می شد تا هم دولت مصدق را محدود و هم اقدامات کارشناسان آمریکایی را کم یا بی اثر کند.

دوره قاجار را باید یکی از مهم ترین و نوآورترین ادوار تاریخ هنر ایران به شمار آورد؛ عصری که در آن پیوند میان سنت های هنری گذشته و جریان های نوین برقرار شد. کاشی نگاری این دوره تنها بیان کننده ذوق و مهارت هنرمندان نیست، بلکه بستری برای بازتاب جلوه های ادبیات و روایت های داستانی نیز فراهم کرده است. در میان مضامین گوناگون، حضور پررنگ داستان های عاشقانه و عارفانه جایگاه ویژه ای دارد. علی محمد اصفهانی، از برجسته ترین هنرمندان و کاشی کاران این دوره، با بهره گیری از توانایی های خود در نقاشی و کاشی نگاری، آثاری آفرید که ترکیب زیبایی از نقوش ختایی و اسلیمی و نگارگری ایرانی است؛ بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به دو پرسش اصلی است: نخست آنکه کدام داستان های عاشقانه و عارفانه در کاشی نگاری دوره قاجار بازتاب یافته اند؟ و دوم، علی محمد اصفهانی با استفاده از چه شیوه ها و ویژگی های تصویری به بازنمایی این مضامین پرداخته است؟ هدف اصلی مقاله، تحلیل و بررسی جایگاه داستان های عاشقانه و عارفانه در آثار کاشی نگاری این هنرمند است. رویکرد پژوهش حاضر، توصیفی تحلیلی بوده و گردآوری داده ها برپایه منابع کتابخانه ای و اسنادی صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهد که اصفهانی با تلفیق مهارت های نقاشی و کاشی نگاری، توانسته است مضامین ادبیات کلاسیک فارسی به ویژه روایت های خمسه نظامی را در قالب نقوش کاشی به تصویر بکشد. او با استفاده از ترکیب بندی های هندسی متنوع مانند قاب های بیضی و مستطیل، رعایت اصول پرسپکتیو و ایجاد عمق بصری، موفق شده است روایت های عاشقانه و عارفانه را به گونه ای هنرمندانه و اثرگذار در آثار خود بازتاب دهد.

سنگ های قیمتی در مناسبات تجاری دوره ایلخانی و تیموری جایگاه قابل توجهی داشته است. در برخی از مناطق بازار هایی پیرامون سنگ های گران بها پدید آمده بود. رواج استفاده از سنگ های قیمتی در میان مردم، به ویژه طبقات اشراف، همراه با امنیت و ثبات نسبی در این دوره ها، موجب شکل گیری تجارت آن ها شد. پژوهش پیشِ رو بر آن است تا با استفاده از منابع تاریخی به بررسی وضعیت تجارت سنگ های قیمتی در دوره ایلخانی و تیموری بپردازد. روش پژوهش تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی بوده و داده ها براساس روش کتابخانه ای گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد عواملی چون کیفیت و تنوع سنگ ها، تقاضای بالا در بازارهای داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیرهای تجاری، و نقش تاجران متخصص در قیمت گذاری، از مهم ترین علل رونق این تجارت بوده اند.  با وجود فقدان برخی معادن سنگ های قیمتی، ایران از منابع غنی فیروزه و مروارید برخوردار بود که افزون بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از آن صادر می شد. تجارت سنگ های قیمتی در دوره ایلخانی بیشتر در نواحی غربی کشور و در دوره تیموری در نواحی شرقی از رونق زیادی برخوردار بوده است. در دوره ایلخانی بخش اعظم مروارید صیدشده در شهر بغداد جهت صادرات درجه بندی و آماده سازی می شد. تجارت سنگ های قیمتی در دوره تیموری نیز در شهرهایی چون تبریز، سلطانیه، سمرقند و هرات انجام می شد. در این میان سمرقند و هرات اهمیت بیشتری داشتند. در این دوره واردات سنگ های قیمتی در سمرقند صورت می گرفت و هنرمندان مرتبط با این حوزه در شهر هرات مشغول به فعالیت بودند

جمعیت فدائیان اسلام به رهبری طلبه جوانی به نام نواب صفوی در دهه 20 شمسی با آرمان ایجاد حکومت اسلامی، مبارزه ده ساله ای را علیه رژیم پهلوی پیگیری نمود. وی تأثیرات مهمی در تحولات آن دهه از خود بر جای نهاد. این مقاله در پی بررسی ابعاد حکومت اسلامی در اندیشه فدائیان اسلام است تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا براساس اندیشه و آراء جمعیت فدائیان اسلام، ایجاد حکومت اسلامی در ایران امکان پذیر بوده است؟ مقاله حاضر برای دستیابی به پاسخ مستدل این پرسش با بهره گیری از روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از روش گردآوی اطلاعات تاریخی کتابخانه ای از منابع مرتبط و به جا مانده از فدائیان اسلام بهره برده است. با تحلیل اطلاعات و ساماندهی آن ها ذیل 5 مؤلفه 1- امکان تولید نظریه حکومت اسلامی 2- توانایی تولید نظریه حکومت اسلامی 3- منابع ایجاد حکومت اسلامی 4- راهبردهای ایجاد حکومت اسلامی و 5- راهکارهای ایجاد حکومت اسلامی در اندیشه آن جمعیت، چنین به نظر رسید که فدائیان در تمامی مؤلفه ها دچار نواقص عدیده ای بوده اند و ایجاد حکومت اسلامی براساس اندیشه و آراء آنان امکان پذیر نبوده است.

رویکرد کلامی- تاریخی ازجمله رویکردهای رایج در نگارش سیره نبوی است که تبیین مؤلفه های آن با بررسی دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نوشته علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) اثر مهدی پیشوایی در این نوشتار مورد توجه قرار گرفته است. بدین قرار پرسش این خواهد بود: رویکرد کلامی-تاریخی چیست و چه بازتابی در دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام مهدی پیشوایی یافته است؟ برای پاسخ به این سؤال، دو اثر یادشده به روش تحلیل محتوا و به صورت مقایسه ای واکاوی و روشن شد که رویکرد کلامی-تاریخی رویکردی دوگانه است که وامدار تاریخ و کلام است، با این توضیح که تکیه اصلی آن بر کلام بوده و نویسندگان به دنبال ارائه الگویی مبتنی بر باورهای کلامی بوده اند. همچنان که روشن شد تمرکز بر تاریخ مقدس، تکیه بر باورهای کلامی، بهره گیری از شواهد و روش تاریخی، تحفظ بر باورهای کلامی، پرداختن به معجزات، بازنمایی نقش حضرت علی(ع) در صدر اسلام و نقد شبهات مستشرقان از ویژگی های رویکرد کلامی-تاریخی است. ازسویی، تخطی از الزامات تاریخ نگاری، ابزاری دیدن تاریخ و خلط کلام با تاریخ از نقدهایی است که به این روش وارد شده است.

هدف : بررسی و شناخت ابعاد تاریخی و اجتماعی مهاجرت های ناشی از بی آبی و خشک سالی در منطقه سیستان در دوره پهلوی دوم با تمرکز بر اسناد سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران. روش/رویکرد پژوهش : پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و برپایه اسناد سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران به دنبال پاسخ به پرسش های زیر است: بحران بی آبی در سیستان در دوره پهلوی دوم، چگونه از مسئله ای طبیعی به معضلی اجتماعی و مهاجرت جمعی بدل شد؟ در این فرایند چه نقش و کارکردی را برای سیاست های دولتی، نهادهای محلی و کنش های مردمی می توان قائل شد؟ چه سازوکارهایی در ناکارآمدی مدیریت این بحران نقش داشته اند؟ یافته ها و نتیجه گیری : منطقه سیستان در دوره پهلوی دوم با بحران بی آبیِ ناشی از قطع آب رود هیرمند ازسوی افغانستان و ناکارآمدی سیاست های دولت مواجه شد. ساکنان سیستان وضعیت بی آبی خود را از دولت پیگیر بودند؛ زیرا ازنظر آنان قطع آب در سیستان نتیجه ضعف و بی عملی دولت بود. شرایط بدِ اقلیمی، عمل حشر یا بیگاری، ازدست رفتن فصل کشت و وقفه های طولانی مدت (چندین ساله) در کشت محصول براثر بی آبی، تنگی معیشت ناشی از خشک سالی و نداشتن کارِ جایگزین کشاورزی، اختلافات مقامات دولتی در سطح ملی و محلی، کمبود اعتبارات و اجرانشدن طرح های توسعه ای برای بهبود وضعیت زیرساخت های آبیاری در سیستان، و اختلاف اهالی سیستان با یکدیگر موجب کم اثرشدن اقدامات عمرانی در سیستان شد و از عوامل مؤثر در مهاجرت از سیستان بود.

هدف : بررسی و تحلیل انتقادی سیاست ها، اقدامات و عملکرد برنامه پنجم عمرانی (۱۳۵۲-۱۳۵۶ش) در حوزه ورزش و تربیت بدنی. این مقاله به دنبال ارزیابی میزان تحقق اهداف تعیین شده برای توسعه ورزش در چارچوب تلاش های دولت پهلوی دوم برای نوسازی فرهنگی و اجتماعی است. روش/رویکرد پژوهش : این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی و برمبنای اسناد انجام شده است. منابع اصلی پژوهش شامل اسناد دولتی، گزارش های عملکرد، و قوانین موجود در آرشیو سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران (ساکما) است که با استفاده از منابع کتاب خانه ای و متون معتبر تاریخی تکمیل شده است. یافته ها : برنامه پنجم عمرانی اهداف مهمی برای گسترش زیرساخت های ورزشی مثل ورزشگاه ها، سالن ها و استخرها و نهادینه سازی فرهنگ ورزش در محیط های آموزشی و جامعه تدوین کرده بود. بااین حال اسناد و گزارش ها حاکی است که اجرای این برنامه ها با چالش های ساختاری جدی مواجه شد. نتایج : نتیجه اصلی تحقیق بیانگر آن است که به دلیل چالش های عمیق مدیریتی، اقتصادی و زیرساختی -که منتقدانی مانند بهمن آبادیان سیاست مدار و مدیر گروه برنامه ریزی سازمان برنامه در دوران پهلوی درزمینه آن هشدار داده بودند- شکاف عمیقی میان اهداف پیش بینی شده در برنامه پنجم و نتایج واقعی به وجود آمد. بلندپروازی های ناشی از افزایش درآمدهای نفتی، همراه با سوءمدیریت در تخصیص بودجه و اولویت بندی طرح ها از عوامل کلیدی ناکامی این برنامه بود. درنهایت این موانع موجب محقق نشدن کامل اهداف برنامه در حوزه ورزش و تربیت بدنی شد و چشم انداز توسعه فراگیر ورزش در این دوره محقق نشد.

هدف : هدف از پژوهش حاضر، شناسایی صلاحیت های شغلی و حرفه ای آرشیویست ها در ایران است. روش : پژوهش حاضر از نوع توسعه ای است و به لحاظ روش، کیفی است. جامعه پژوهش شامل صاحب نظران و آرشیویست ها است و داده ها ازطریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۲ نفر از شرکت کنندگان -که به روش نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی انتخاب شده بودند- جمع آوری و با استفاده از تحلیلِ مضمون، تحلیل شدند. برای اطمینان از اعتبار یافته ها، فرایند کدگذاری و تحلیل داده ها به طورکامل تشریح و به صورت نوشتاری و دیداری ارائه شد. یافته ها : نتایج نشان داد که ضرورت دارد آرشیویست ها دارای صلاحیت هایی در سه سطح اصلی و شش بعد مرتبط باشند: سطح ۱: صلاحیت های پایه شامل ابعاد مهارت های ارتباطی و ارائه خدمات (مانند تعامل با پژوهش گر، خدمات اطلاع رسانی، درک نیاز پژوهش گر، روابط عمومی حرفه ای، توان چانه زنی و اقناع، تعهد و انعطاف پذیری شغلی) و ویژگی های شخصیتی و اخلاق حرفه ای (مانند تحمل و صبوری، رازداری حرفه ای، علاقه و انگیزش درونی، وجدان حرفه ای، اخلاق حرفه ای در تاریخ شفاهی، تعهد ملی، نظم و انضباط کاری)؛ سطح ۲: صلاحیت های فنی که ابعاد زیر را دربر می گیرد: دانش تخصصی آرشیوی (مانند سندشناسی، پالئوگرافی، نسخه شناسی، دانش کتابداری، شناخت رجال تاریخی، تسلط بر تاریخ معاصر، شناخت منابع آرشیوی، شناخت منابع چندرسانه ای)؛ صلاحیت های فناورانه (مانند تسلط بر فناوری اطلاعات، دانش دیجیتال سازی، آشنایی با سیستم های دیجیتال، تسلط بر نرم افزارهای اطلاعاتی، آشنایی با فضای مجازی و اینترنت، آشنایی با نرم افزارهای کتاب خانه ای، تسلط بر نرم افزارهای آرشیوی)؛ و صلاحیت های فرایندی (مانند ارزیابی و پالایش سند، طبقه بندی مبتنی بر اقتضای اجتماعی، نمایه سازی و استخراج اطلاعات، فرایند سازمان دهی منابع، اعتبارسنجی اسناد، نمایه سازی اطلاعات مصاحبه، مستندسازی علمی، تحلیل تطبیقی اطلاعات)؛ و سرانجام، سطح ۳: صلاحیت های مدیریتی که بُعد شایستگی های مدیریت و راهبری فعالیت های آرشیوی (مانند مدیریت فرایند آرشیوی، برنامه ریزی و زمان بندی، نظارت حرفه ای، ایجاد هماهنگی سازمانی) را شامل می شود. علاوه براین، از مراکز اسناد و آرشیوی انتظار می رود یافته های این پژوهش را برای حمایت از توسعه حرفه ای آرشیویست ها و جلوگیری از هدررفتن منابع انسانی و مالی به کار گیرند. نتیجه : شناسایی صلاحیت های شغلی و حرفه ای آرشیویست ها نه تنها به ارتقاء عملکرد آن ها کمک می کند، بلکه راه را برای تقویت جایگاه اجتماعی و مشروعیت حرفه ای آن ها هموار می سازد. این امر، ابزاری کلیدی برای بهبود مدیریت اطلاعات و اسناد در سازمان ها و توسعه پایدار این حرفه خواهد بود. باتوجه به یافته های پژوهش، می توان نتیجه گرفت که صلاحیت های جامع شغلی و حرفه ای آرشیویستِ معاصر، ترکیبی پیچیده و چندوجهی از دانش تخصصی (سخت)، مهارت های فرایندی و فناورانه، مهارت های ارتباطی و ویژگی های شخصیتی (نرم) و مدیریت و راهبری فعالیت های آرشیوی است. آرشیویست قرن بیست ویکم، نه تنها باید بر اصول سنتی آرشیو مسلط باشد، بلکه لازم است تا به طور مداوم مهارت های خود را در پاسخ به پیشرفت های فناورانه، تغییرات در محیط های اطلاعاتی (به ویژه ظهور اسناد الکترونیکی) و نیازهای متغیر کاربران ارتقا دهد. این تحولات باعث می شود تا نقش آرشیویست به تدریج به سمت مدیر اطلاعات، کارگزار اطلاعات یا متخصص فناوری مدرن تکامل یابد؛ بنابراین، برای موفقیت در این حرفه، آرشیویست ها به ترکیبی از دانش نظری، مهارت های عملی، و ویژگی های اخلاقی و شخصیتی قوی نیاز دارند. درواقع، این پژوهش به دنبال پرکردن خلأ مدلی جامع، منسجم و قابل اعتماد برای تعیین صلاحیت های موردنیاز حرفه آرشیویست در ایران بود. این چارچوب می تواند به عنوان راهنمایی عملی برای رشد و پیشرفت حرفه ای آرشیویست ها عمل کند. با توسعه و تعیین دقیق صلاحیت ها، آرشیویست ها از استانداردها و انگیزه ای مشخص و قابل قبول برخوردار خواهند شد که این امر درنهایت به نفع سازمان ها و جامعه به عنوان بهره برداران اصلی خدمات آرشیوی خواهد بود.