امیرحسین داوودوندی

کمبود نان در دهه ۱۳۲۰ یکی از شدیدترین بحران های معیشتی ایران در دوران جنگ جهانی دوم بود و در استان فارس ابعاد گسترده تری یافت. هرچند نشانه های کوتاهی در تولید و توزیع غلات از اواخر دوران رضا شاه آشکار شده بود، اشغال نظامی ایران در سال ۱۳۲۰ و بهره برداری نیروهای متفقین از منابع داخلی، این کمبودها را به بحرانی فراگیر تبدیل کرد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین ریشه ها و سازوکارهای چندعاملی کمبود نان در فارس طی سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ است؛ موضوعی که باوجود اهمیت، در مطالعات پیشین کمتر به صورت مستقل و منطقه محور بررسی شده است. پرسش اصلی آن است که چه عواملی در سطوح محلی و ملی در شکل گیری و تشدید بحران نان فارس نقش داشتند. هدف مقاله، تحلیل این مجموعه عوامل و تبیین نقش تعامل آن ها در شکل گیری این بحران های غذایی جنوب ایران است. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و براساس اسناد دست اول سازمان اسناد ملی ایران، مکاتبات اداری، گزارش های محلی، مذاکرات مجلس، روزنامه های هم عصر و پژوهش های متأخر انجام شده است. داده ها در محورهای تولید، توزیع، حمل ونقل، امنیت، مداخله های خارجی و مدیریت اداری طبقه بندی و تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که اشغال نظامی ایران و استفاده گسترده متفقین از شبکه های حمل ونقل و غلات داخلی، همراه با خشکسالی، کاهش تولید، طغیان آفات، مهاجرت های گسترده، احتکار، فساد اداری و ناامنی راه ها، مجموعه ای از عوامل درهم تنیده را پدید آوردند که بحران را تشدید کردند.

رساله موسیقی امیرخان کوکبی گرجی، موسیقی دان و نوازنده درباری دوره شاه سلطان حسین صفوی، یکی از آخرین رسالات مهم موسیقی تألیف شده در عصر صفوی است که نمایانگر نخستین مرحله های گذار در تاریخ موسیقی ایران از نظام مقامی به دستگاهی است. این رساله یک دیباچه بسیار مفصل و دو بخش دارد؛ بخش اول در پانزده باب در نظریه موسیقی است و بخش دیگر بیشتر به بحور اصول، ادوار ایقاعی و تصانیف ساخته این مصنّف و دیگر تصنیف سازان معاصر او اختصاص دارد. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای این رساله و سنجش جایگاه آن در تداوم سنت رساله نویسی موسیقایی ایران، به بررسی تطبیقی آن با دو متن برجسته پیش از خود بهجت الروح اثر عبدالمؤمن بن صفی الدین و رساله عبدالرحمن بن سیف غزنوی می پردازد. رویکرد پژوهش توصیفی-تحلیلی است؛ همچنین داده های نسخه شناختی و محتوایی رساله ها گردآوری و سپس بر اساس مقایسه ابواب و ساختارهای نظری تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد امیرخان با بهره گیری از مبانی نظری عبدالقادر مراغی و تأثیرپذیری از دو رساله پیش گفته، نظامی منسجم تر و درعین حال ساده تر از موسیقی نظری صفوی عرضه کرده است. تأکید بر مفاهیمی چون «بانگ»، «شدود»، «بحور اصول» و به ویژه «گوشه» بیان کننده آگاهی مؤلف از تحولات موسیقایی زمانه خویش و پیوند اندیشه او با جریان دستگاهی متأخر است. در تطبیق با رسالات صفی الدین و غزنوی، تفاوت نگرش امیرخان در تنظیم منطقی ابواب و کاستن از عناصر فراموسیقایی، از عقلانیت بیشتر و گرایش به تحلیل تجربی موسیقی حکایت دارد؛ درنتیجه، رساله امیرخان کوکبی گرجی را می توان حلقه پیوند سنت نظری موسیقی مقامی عصر صفوی با موسیقی دستگاهی پساصفوی دانست؛ اثری که ضمن بازتاب افول دربار صفوی، استمرار حیات فکری و زیبایی شناختی موسیقی ایران را در قرن دوازدهم هجری نشان می دهد.