مطالعات تاریخ فرهنگی

این پژوهش با رویکردی کیفی و نشانه شناسی انتقادی به تحلیل بازنمایی های تصویری از رضاشاه در کتاب های درسی تاریخ دوره پهلوی در تمامی مقاطع تحصیلی می پردازد و می کوشد سازوکارهای ایدئولوژیکی را که از طریق آن ها قدرت سیاسی و هویت ملی گرایانه به دانش آموزان منتقل می شود، آشکار سازد. مسئله پژوهش آن است که تصاویر کتاب های درسی تنها بازتاب رویدادها و شخصیت های تاریخی نیستند، بلکه متونی ایدئولوژیک اند که در لایه های ثانویه معنایی، پیام های هژمونیک دولت را بازتولید می کنند؛ این پژوهش به دنبال پاسخ به این سؤال است که تصاویر کتاب های درسی تاریخ پهلوی چگونه با بازنمایی مدرنیته، اقتدار رضاشاه و الگوهای نظم و اطاعت، در مقام یک دستگاه ایدئولوژیک به تثبیت گفتمان رسمی دولت پهلوی در ذهن دانش آموزان عمل می کنند؟ چهارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم دلالت مرتبه نخست و دوم رولان بارت و نظریه «دستگاه های ایدئولوژیک دولت» لویی آلتوسر استوار است؛ بر این اساس، تصاویر در سه سطح «میراث تجددی» (نوسازی و مدرنیزاسیون)، «میراث شخصیتی» (چهره و اقتدار فردی) و «میراث رفتاری» (نظم و مناسک اجتماعی) تحلیل می شوند. منابع اصلی پژوهش مجموعه کتاب های درسی تاریخ پهلوی است که از طریق کتابخانه دیجیتال آیت الله بروجردی و سایر پایگاه های اسنادی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهند که تصاویر رضاشاه در این متون با حذف تضادهای اجتماعی و سیاسی، چهره ای قهرمانانه و معمارگونه از وی ارائه داده و در خدمت تثبیت گفتمان ملی گرایانه و دولت محور پهلوی قرار می گیرند. پژوهش حاضر با پرکردن خلأ موجود در مطالعات تاریخ آموزش، به فهم عمیق تر پیوند میان تصویر، ایدئولوژی و ملت سازی در ایران معاصر یاری می رساند.

بازار عنصری کلیدی و نمونه ای تمام عیار از نمود شهرهای تاریخی و منظر صوتی آن، در بردارنده نشانه های احساسی ادراکی است که در مکان و زمان خاصی جاری بوده و اهمیت خاصی دارد. در این مقاله به بررسی تغییرات فضا شنیداری بازار تبریز در سیر تاریخی پیش از دوره مدرن پرداخته شده است. در این مقاله با استفاده از روش کتابخانه ای و با واکاوی اطلاعات سفرنامه ها و نقشه های تاریخی تبریز، اسناد و گزارش های حکومتی و دیگر منابع مربوط به دوره های تاریخی پیش از مدرن در جایگاه داده های پایه، استخراج شده و طبق مؤلفه های نظریه های منظر صوتی مورد تحلیل قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد که منظر صوتی بازار تبریز در دوره های تاریخی دارای اصوات معنادار بیشتری نسبت به محیط های مشابه در همان دوران است و همین مسئله در حال حاضر نیز برقرار است؛ همچنین مؤلفه هایی مانند فعالیت کاربری هایی چون مساجد و مقابر، حمام ها و زورخانه، مشاغل مستقر و غیر مستقر، دست فروش ها، حضور دوره گردها و تفریحات مردم و رویدادهای اجتماعی، حضور گویش ها و لهجه های متفاوت، صدای ساخت و ساز، حضور عناصر طبیعی در محیط بازار و صداهای مربوط به مدیریت و نگهداری بازار تکه اصوات کلیدی بودند که از منظر صوتی تاریخی قابل خوانش بوده اند و استمرار منظر صوتی خوانا در سراسر بازار نشان می دهد که محیط پویایی بوده است.

نهاد آموزش عالی، در سال های پایانی عصر پهلوی با مرکزیت استان کرمانشاه در نواحی غربی ایران تأسیس شد. استان ایلام از استان های تازه تأسیس و محروم کشور بود که برای نخستین بار شاهد تأسیس کانون آموزش عالی در سطح کارشناسی و در رشته تخصصی دامپروری و بر بستر دانشکده علوم کرمانشاهان بود. با توجه به پیشینه تاریخی، وضعیت جغرافیایی و آب وهوایی، وجود مراتع و رواج فرهنگ و معیشت گله داری، این استان بستر مناسبی برای نوسازی حیات دامپروری و تولید فرآورده های لبنی بود. تحقق این امر نیازمند دانش تخصصی و فنی نوین در پرورش دام و تولید فرآورده های دامی بود. پژوهش حاضر برای نخستین بار چگونگی تأسیس دوره آموزش عالی در قالب دانشکده دامپروری ایلام که شاخه ای از دانشگاه رازی در استان ایلام بود، را مورد بحث و بررسی قرار داده است؛ یافته های پژوهش نشان داد که نخستین سیاست گذاری های علمی برای آموزش عالی در استان ایلام با مطالعات میدانی گروه هایی از آموزش عالی، ابتدا در قالب دانشکده علوم کرمانشاهان و سپس با عنوان پردیس دانشگاه رازی، از مهم ترین کانون های آموزش عالی غرب کشور، با همکاری دانشگاه اکرون امریکا صورت گرفته است؛ بر این اساس سنگ بنای نخستین مؤسسه آموزش عالی در استان ایلام نهاده شد و دانشکده دامپروری ایلام به مثابه یکی از دانشکده های اقماری دانشگاه رازی، از سال 1355 روند رسمی ورود آموزش عالی به استان ایلام را هموار ساخت. نتایج همچنین نشان داده است که تأسیس دانشکده مذکور با چالش های جدی مواجه بوده است؛ فقدان بسترهای مناسب آموزشی،کمبود زمین، آب، تجهیزات آزمایشگاهی و آموزشی، نیروی انسانی متخصص و بحران سیاسی سال های پایانی حاکمیت پهلوی، پردیس دانشکده دامپروری ایلام را با مشکلات فراوان روبه رو ساخت؛ اما با وجود این مشکلات، تأسیس این پردیس مدخلی برای توسعه آموزش عالی در این استان و تأسیس دانشگاه ایلام در دو دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد.

مواجهه هر نظام حکومتی با میراث و تاریخ حکومت پیشین، همواره می تواند چالش برانگیز باشد؛ این موضوع در دوره معاصر باتوجه به نقش پر رنگ افکار عمومی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. دولت پهلوی که پس از قاجاریه روی کار آمد توجه خاصی به همسان سازی و تربیت افکار عمومی مردم از طریق نهادهایی چون آموزش وپرورش داشت؛ از آنجا که یکی از مهم ترین روش های جهت دهی به نظام آموزشی، تدوین کتب درسی است، پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی کتب درسی آموزش تاریخ در عصر رضاشاه می پردازد تا حجم، ویژگی ها و مضامین اصلی مربوط به تاریخ دوره قاجار در آن کتاب ها آشکار شود و به این سؤال پاسخ داده شود که نظام آموزشی حکومت رضاشاه در دوره ها و مقاطع مختلف تحصیلی، چه تصویری از عصر قاجار ارائه می کرد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که در کتاب های درسی دوره ابتدایی، توجه نسبتاً اندکی به عصر قاجار شده است، اما در دوره دبیرستان، با وجود اختصاص حجم قابل توجهی از مطالب به تاریخ قاجار، سوگیری ها بیشتر در سطح واژگان و اصطلاحات زبانی دیده می شود؛ در واقع، تکثر نویسندگان کتب درسی و درنظرگرفتن رابطه متقابل رویدادها و روایت ها، امکان تحریف آشکار وقایع را، به جز در مباحث پس از انقلاب مشروطه، محدود می ساخت. نکته آخر اینکه، سوگیری هایی که با روایت کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به اوج می رسند، تا سال ۱۳۱۷، بیش از آنکه ناشی از یک ساختار نظارتی رسمی باشند، برآمده از هراس پایگاهی نویسندگان و پیروی آن ها از گفتمان مسلط آن دوره بوده اند؛ با این حال، پس از این تاریخ، وزارت فرهنگ تلاش منسجمی را برای ارائه یک روایت واحد از طریق تلفیق گزینش متون از پیش موجود و بازنویسی برخی روایت ها آغاز کرد.

در دوره صفوی، به ویژه از عهد شاه عباس اول (1038-996ق/ 1629-1587م) تا سقوط اصفهان در (1135ق / 1722م)، با گسترش تعاملات خارجی ایران، زبان به مثابه ابزاری راهبردی در مناسبات دیپلماتیک و سیاسی اهمیت روزافزونی یافت؛ در این بستر، مترجمان تنها نقش مفسران زبانی نداشتند، بلکه به عنوان کنشگرانی میان فرهنگی در فرایند ارتباطات دیپلماتیک، فرهنگی و حتی ایدئولوژیک میان ایران و غرب ایفای نقش کردند. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایه منابع کتابخانه ای، به ویژه سفرنامه های اروپایی، درپی آن است که نقش و جایگاه مترجمان را از دوره سلطنت شاه عباس اول تا سقوط اصفهان بررسی کند. یافته های مقاله نشان می دهد که بسیاری از مترجمان فعال در دربار صفوی، اتباع اروپایی مسیحی یا نومسلمانی بودند که با اقامت طولانی مدت در ایران به زبان های رایج در ایران و آداب ورسوم ایرانی مسلط شده بودند. بررسی نمونه هایی چون پتروژوزف آ روزاریو[1]، ماره[2] و رافائل دومان[3] نشان می دهد که این افراد تنها مترجم نبودند، بلکه در جایگاه واسطه گرانی آگاه از مسائل مختلف ایران، نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم پیچیده سیاسی، تجاری و فرهنگی میان ایران و اروپا ایفا می کردند و در عمل، بخشی از فرایند تولید و بازتولید معنا در مناسبات دیپلماتیک صفویان به شمار می رفتند.

جنسیت در بازتعریف تمایزات اجتماعی، نقش ها و عملکردها، نقش مؤثری دارد. در جوامع گوناگون، هویت جنسیتی به مثابه برساخت اجتماعی، در سطحی فراتر از تفاوت های بیولوژیکی عمل می کند. بازنمایی جنسیت در جوامع سنتی، مسئله ای است که از لابه لای متون تاریخی مشاهده می شود. هدف این پژوهش، مطالعه وضعیت زنان در نظام سیاسی عصر تیمور است. یافته های پژوهش نشان داد که جنسیت و هویت جنسیتی در عصر تیموری تحت تأثیر و تأثر نظام قبیله ای و مردسالار بوده است و زنان از آغاز تکاپوی تیمور در تنگاتنگ جنگ ها، بدون تفکیک جنسیتی در عرصه اجتماع حضور می یافتند؛ از این رو هویت آنان در کنار مردان و در درون قبیله شکل می گرفت. همین امر باعث شد کارکرد زنان در عرصه های سیاسی- نظامی، پررنگ تر جلوه کند. ساختار حکومت تیموری که برپایه ازدواج با زنان قبایل مهم شکل گرفته بود، فرصتی فراهم آورد تا استراتژی زنان از جنگاوری تا سیاست و حتی شفاعت در جهت صلح و رفاه قبیله و حکومت موفقیت آمیز شود. زنان باوجود تبعیض جنسیتی توانستند با سازوکارهای زنانه و تجلی ظرافت زنانه، قدرت خود را در جامعه پدرسالار عصر تیمور و درون دستگاه تیموری نشان دهند. این پژوهش، به طور مشخص به دوران حکومت تیمور می پردازد.