سمانه سعیدی

این پژوهش با هدف بررسی تأثیر عوامل فرهنگی، زبانی و مذهبی بر روابط ایران و افغانستان، به واکاوی پیوندهای تاریخی و چالش های معاصر میان دو کشور می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که علی رغم اشتراکات عمیق تمدنی، مانند پیشینه مشترک در دوران خراسان بزرگ و تأثیرپذیری از جاده ابریشم، و همچنین هم زبانی و هم مذهبی، روابط دو کشور همواره تحت تأثیر عوامل متعددی قرار داشته است. در بعد تاریخی، اشتراکاتی مانند تقویم هجری شمسی و زبان فارسی دری، پایه های محکمی برای ارتباطات فرهنگی و اجتماعی فراهم کرده است. با این حال، اختلافات قومی و قبیله ای در افغانستان، به ویژه در دوران پس از جنگ سرد، و رقابت های قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای مانند ایالات متحده آمریکا، عربستان سعودی، پاکستان و روسیه، زمینه ساز بروز چالش های جدیدی شده است. این مقاله به تفصیل به بررسی سیاست های این بازیگران خارجی، از جمله حمایت آمریکا و عربستان از گروه هایی مانند طالبان به منظور مهار نفوذ ایران، و همچنین نقش پاکستان در سازماندهی گروه های افراطی و رقابت با ایران در زمینه های ترانزیتی می پردازد. علاوه بر این، چالش های معاصر مانند قاچاق مواد مخدر، بحران مهاجرت و پناهندگی، و رقابت بر سر منابع آبی مشترک، به عنوان عواملی که روابط دو کشور را پیچیده تر کرده اند، مورد تحلیل قرار می گیرد. یافته های پژوهش حاکی از این است که با وجود پیوندهای تاریخی و فرهنگی قوی، روابط ایران و افغانستان در مقاطع مختلف تاریخ با چالش هایی جدی روبه رو بوده که ریشه در اختلافات داخلی و مداخلات خارجی داشته است. این عوامل موجب شده اند که نزدیکی های فرهنگی و اجتماعی همواره نتوانند به یک ثبات سیاسی پایدار منجر شوند.

ظهور جریان طالبان در افغانستان و تسلط آنان بر این کشور، در میان احزاب و گروه های سیاسی مختلف، در دو مقطع زمانی 1996 تا 2001 و 2021 تاکنون، نمی تواند بدون توجه به مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی تحلیل شود. مسئله اصلی این مقاله، یافت این پرسش اساسی است که عوامل موثر خارجی بر ظهور طالبان و تسلط آنان بر افغانستان چیست؟ فرضیه اصلی این تحقیق بر این مبنا استوار است که دخالت کشورهای خارجی، از جمله ایالات متحده، عربستان سعودی و به ویژه پاکستان، نقش تعیین کننده ای در ظهور و تسلط این گروه بر کشور افغانستان ایفاکرده است.به دلیل ماهیت تاریخی این مقاله ، رویکرد غالب آن،کیفی و تحلیلی است که با به کارگیری روش گردآوری اسناد و منابع به صورت کتابخانه ای و استفاده از داده های معتبر موجود در پایگاه های اطلاعاتی انجام شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که عوامل خارجی، شامل متغیرهایی نظیر حضور ارتش سرخ در خاک افغانستان و رویارویی کمونیست ها با باورهای دینی مردم افغانستان، همچنین دخالت ایالات متحده و پشتیبانی عربستان سعودی و پاکستان، از جمله عواملی هستند که موجب ظهور و تسلط گروه طالبان بر افغانستان شده اند. مقاله حاضر ضمن تحلیل ابعاد مختلف این موضوع، تلاش دارد تا روشن گر نقش کلیدی عوامل خارجی در تحولات افغانستان باشد و به درک بهتر زمینه های تاریخی و سیاسی این پدیده کمک کند .

تحولات اجتماعی و سیاسی در افغانستان طی دهه های اخیر، به ویژه در دوره ظهور و حاکمیت اولیه ی طالبان، ریشه های عمیقی در ساختارهای سنتی، قبیله ای و فرهنگی این جامعه دارد. ظهور طالبان به عنوان یک جنبش بنیادگرا، صرفاً یک پدیده سیاسی نبود، بلکه واکنشی پیچیده به تغییرات اجتماعی، ضعف دولت ملت سازی و ناکارآمدی مجاهدین پس از خروج شوروی محسوب می شد. این پژوهش به بررسی دقیق این تحولات اجتماعی و نقش عوامل مختلفی چون گفتمان های قبیله ای، دینی و سیاسی در شکل گیری و تثبیت حاکمیت طالبان می پردازد. پژوهش حاضر از روش تاریخی-تحلیلی بهره می گیرد. اطلاعات و داده های مورد نیاز به صورت اسنادی و کتابخانه ای، با استناد به متن مرجع، جمع آوری شده اند. سپس با تحلیل این داده ها، به تبیین روابط علّی میان پدیده های اجتماعی و سیاسی پرداخته شده است.تحولات اجتماعی افغانستان در دوره جهاد علیه شوروی، چگونه زمینه را برای ظهور و پذیرش گفتمان طالبان فراهم کرد؟به نظر می رسد ضعف نهادهای دولتی، تضعیف قدرت خان ها، افزایش نفوذ روحانیون در مناطق روستایی و ناامیدی مردم از عملکرد مجاهدین، زمینه را برای پذیرش گفتمانی فراهم ساخت که بر ارزش های سنتی، قبیله ای و دینی تأکید داشت و وعده امنیت و عدالت می داد.یافته های این مقاله نشان می دهد که گفتمان طالبان، برآیند مفصل بندی (articulation) دال های پراکنده اجتماعی بود که در نتیجه تحولات پیشین، به ویژه جهاد علیه شوروی، ایجاد شده بودند. این گفتمان با استفاده از مفاهیمی چون پشتونوالی، ارزش های قبیله ای و سنت های روستایی، توانست خلاء قدرت و مشروعیت را پس از ناکارآمدی مجاهدین پر کند و حمایت توده های مردم، به ویژه پشتون های روستایی، را به دست آورد.

مرز مشترک طولانی ایران و افغانستان، به ویژه در مناطق شرقی، به دلیل اشتراکات قومی، مذهبی و موقعیت راهبردی خاص، همواره کانون توجه مطالعات مرزی و امنیتی بوده است. حضور طولانی مدت نیروهای خارجی در افغانستان، به ویژه پس از ۱۱ سپتامبر 2001 ، تحولات قابل توجهی را در این منطقه رقم زده و چالش های امنیتی جدیدی را برای ایران ایجاد کرده است . این مقاله در پی یافتن چرایی این سؤال است که چگونه حضور نظامی ایالات متحده و تشکیل دولت متمایل به این کشور در افغانستان بر توازن قوا در منطقه و به ویژه بر موقعیت راهبردی ایران تأثیر گذاشت و چه تهدیدات امنیتی مستقیم و غیرمستقیمی حضور نظامی طولانی مدت ایالات متحده در افغانستان برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد نمود؟ فرضیه اساسی بر این محور استوار است با حضور نیروهای ائتلاف شمال به رهبری ایلات متحده امریکا در افغانستان در طول دو دهه گذشته، با چالش های امنیتی متعددی برای جمهوری اسلامی ایران همراه بوده است. گسترش فعالیت های گروه های شورشی و قاچاق، از جمله عواملی هستند که بر پیچیدگی مسائل امنیتی در این منطقه افزوده اند . این تحقیق که با رویکردی تحلیلی، و جمع آوری اسناد و مطالب به روش کتابخانه و استفاده از سایت های اینترنتی معتبر سازماندهی شده است به این نتیجه اساسی دست یافت که حضور امریکا در افغانستان در دوره زمانی 2001 تا 2021، تأثیرات قابل توجهی بر وضعیت مرزهای مشترک با ایران داشته است. نتیجه حضور نیروهای خارجی در افغانستان و تغییرات در ساختار حکومتی این کشور، چالش هایی را متوجه جمهوری اسلامی ایران نموده که این چالش ها شامل تهدیدات تروریستی، قاچاق مواد مخدر، نفوذ گروه های مسلح، و اختلافات قومی و مذهبی می شود .

پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه عوامل کمی درجه محصوریت با اختلاف دما (اختلاف میانگین دمای گذرها با میانگین دمای شهر در یک زمان مشابه) در گذرهای تاریخی شهر میبد انجام شده است. این پژوهش از حیث هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی است. اختلاف دمایی گذرهای تاریخی با میانگین دمای شهر به عنوان متغیر وابسته و چهار متغیر طول، عرض، ارتفاع بدنه و میزان محصوریت گذر به عنوان متغیرهای مستقل در نظر گرفته شدند. جامعه آماری ۹۰ گذر در بافت تاریخی شهر و نحوه انتخاب گذرها به صورت تصادفی و براساس سهم گذرها از هر محله از کل شبکه معابر در بافت تاریخی شهر بود. به منظور سنجش رابطه عوامل کمی درجه محصوریت و تغییرات دمایی از آزمون های همبستگی، رگرسیون خطی و آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دو مؤلفه درجه محصوریت و ارتفاع جداره با بتای 634/0 و 623/0 در سطح معناداری بالای 95 درصد، رابطه معنادار و مستقیمی را با اختلاف دمای گذرهای تاریخی و دمای شهر داشته است. با توجه به یافته های پژوهش می توان نتیجه گیری کرد که میان طول و عرض گذر و تغییرات دمایی در شهر میبد رابطه معناداری مشاهده نمی شود، حال آنکه میان ارتفاع جداره و میزان محصوریت گذر و تغییرات دمایی رابطه معناداری وجود دارد.

یکی از مسائل مهم در جوامع شهری که باعث افزایش سطح رفاه افراد شده، استفاده از وسایط نقلیه (خودرو) است ولی بنا به دلایل متعدد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این وسایل سبب معضلاتی از جمله تخلفات و تصادفات درون­شهری بویژه در شهرهای استان کهگیلویه و بویراحمد شده است. در این بررسی روش تحقیق پیمایشی و مبتنی بر پرسشنامه است و جامعة آماری آن همة رانندگان اتومبیل ۱۸ سال به بالایی است که دارای گواهینامه رانندگی در استان هستند. با استفاده از آمارهای به دست آمده و فرمول کوکران حجم نمونة تحقیق ۳۶۸ نفر به دست آمد. از میان نظریه­های مطرح شده، نظریة غالب دیدگاه پس افتادگی فرهنگی بوده و در این تحقیق از آزمونهای ضریب همبستگی، رگرسیون، T و تحلیل مسیر استفاده شده است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که از بین این متغیرها: سابقة گواهینامه رانندگی (۱۶۵/۰- r =)، حالات روحی شخص (۱۳۴/۰ r =)، اعتقاد به لزوم رعایت مقررات رانندگی (۱۹۷/۰- r = )، پایگاه اجتماعی –اقتصادی (۲۷/۰r = )، برخورد قاطع پلیس (۱۴۱/.r = )، رسیدگی به عیوب وسیلة نقلیه (۱۰۸/.r=)، ایمنی خیابانها و جاده­ها (۲۱۹/.= r ) با بروز تصادفات رانندگی رابطة معناداری دارد و این عوامل در بروز تصادفات و تخلفات اثرگذار است. طبق نتایج به دست آمده از تحلیل مسیر پژوهش فوق، متغیـرهای مستـقل توانایی تبیین ۳/۵۱ درصد تغییرات متغیر وابسته (تصادف رانندگی) را دارا می­باشند.