درخت حوزه‌های تخصصی

با ظهور سنایی غزنوی (۴۷۳ 545ق.)، تصوف به گونه ای رسمی وارد شعر فارسی شد. پس از او، شاعران بسیاری تحت تأثیر و به تقلید از سنایی مضامین عرفانی را در آثار خود جای دادند. شاعران سبک آذربایجانی از نخستین گروه هایی بودند که به تأثیر از سنایی و به تقلید از او به سرودن شعر صوفیانه روی آوردند. نظامی مخزن الاسرار را در پیروی از سنایی سرود و خاقانی خود را خَلفِ صادق سنایی می دانست. دیگر شاعر سبک آذربایجانی، مجیر بیلقانی نیز در همان مسیر گام نهاد؛ راهی که به ویژه استادش خاقانی شروانی پیش تر پیموده بود. در شعر مجیر، مبانی فکری صوفیه بازتابی گسترده دارد و گرایش به عالم معنا، زهد و دنیاگریزی، ریاضت، عزلت، پرورش دل، فقر، قناعت و ترک هوا و حرص از مهم ترین مضامین شعری او به شمار می رود. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی جلوه های فرهنگ صوفیانه را در شعر مجیر بیلقانی بررسی و تحلیل انتقادی کرده است. همچنین، نوع تصوف مجیر تبیین شده و تأثیر آموزه های عرفانی بر زندگی عملی او نیز با استناد به شواهد شعری واکاوی شده است. نتایج پژوهش نشان از حضور پُررنگ مبانی فکری صوفیه در شعر مجیر دارد. در میان این مضامین، زهد و دنیاگریزی برجستگی بیشتری یافته و گرایش به ریاضت، سختی کشی و عزلت گزینی از دیگر ویژگی های مهم تصوف اوست. هم چنان که از اشعار مجیر برمی آید، او مبانی عرفانی را صرفاً برای مضمون سازی در شعرش به کار نبرده است؛ بلکه از روی اعتقاد و علاقه، آن ها را در شعرش گنجانده است.

در مطالعه متون ادبی گاه با واژه هایی مواجه می شویم که در شکل ظاهری خود مشابه انواعی از جناس هستند، اما چون تمام ویژگی های جناس را ندارند، نمی توان آن ها را ذیل این صنعت قرار داد و از فروع جناس برشمرد. از طرفی این واژه ها در شکل غیرظاهری خود مشابه «تکرار» هستند، اما باز به دلیل نداشتن برخی از ویژگی های صنعت تکرار، نمی توان آن ها را جزو این صنعت ادبی دانست. نمود دووجهی این واژه ها اگرچه گمان حضور صنایع جناس و تکرار را برای مخاطب ایجاد می کند، در حقیقت ظهور هیچ یک از آن ها را محقّق نکرده است. به عبارت دیگر، این واژه های دوگانی که به مثابه ارکان جناس یا تکرار مقابل یکدیگر می ایستند، نه جناس هستند و نه تکرار. هدف نگارندگان از این پژوهش، بررسی ارتباط این نوع واژه ها با یکدیگر است و این که بنا به چه دلایلی این واژه ها، باوجودِ داشتن شباهت بسیار به جناس و تکرار، نمی توانند ذیل این دو صنعت قرار بگیرند؛ همچنین به دلیل شناسایی بهتر، عنوانی برای این جفت واژه های سرگردان تعریف می کنند. روش پژوهش در این مقاله کتابخانه ای و مبتنی بر تحلیل داده هاست و این داده ها از اسناد و متون استخراج شده اند. نتایج حاصل از تحلیل داده ها نشان می دهد که شاعران گاه بنابر ضرورت هایی از تکرار واژه ها در ابیات پرهیز کرده و با شگردهای متنوعی شکل های دیگر همان واژه را در بیت به خدمت می گرفته اند که این استخدام دو شکل از یک واژه، سبب بروز جناس نما شده است.

میان تاریخ و روایت پیوندی ناگسستنی ست که فیلسوفان تحلیلی تاریخ بر آن تأکید دارند. روایت باعث متن شدن اثر تاریخی می شود. در این جستار درصددیم با روش تحلیلی توصیفی و رویکرد روایت شناسی، روایت مندی سه متن تاریخی مهم دوره سلجوقی: سلجوق نامه ظهیرالدین نیشابوری، راحه الصدور و آیه السرور راوندی و مسامره الاخبار و مسایرهالاخیار آقسرایی را از رهگذر خوانش گزارش های تاریخی این مورخان از رخداد تاریخی «فتنه ی غز، اسارت و سرانجام سنجر سلجوقی» تبیین کنیم و نشان دهیم کدام نویسنده-مورخ توانسته تاریخ حادثه ای و پُرماجرا را به روایت تاریخی ماندگاری تبدیل کند. برای تبیین میزان روایت مندی روایات سه گانه، از عناصر: 1.توصیف (مکان، زمان و شخصیت ها)، کشمکش و گذار از یک وضعیت به وضعیتی دیگر، تمامیت و دارا بودن ویژگی غایت شناختی در جهت روایات بهره جستیم و نتیجه گرفتیم تاریخ نویسی در این دوره بنا به دلایلی ازجمله عدم تمایل مورخان به ثبت گزارش تاریخی هم زمان، عدم حمایت حاکمان سلجوقی از مورخین و گذار از عصر خرد به عصر عاطفه و حاکمیت ایدئولوژی در دوران افول تاریخ نگاری سلجوقی ضعیف تر از ادوار دیگراست. روایت راوندی به دلیل حضور عنصر تعلیق فراگیر، مفصل تر از بقیه بوده و در عین نگاه دقیق به سلجوق نامه از آن فراتر رفته و با استخدام های فراوان، از رویداد، آفرینش ادبی مفصلی ترتیب داده است. روایت سلجوق نامه در مرتبه بعدی قرار می گیرد و نمایان گر سیالیّت راوی میان دو سویه ی گزارش و آفرینش، با میل بیشتر به آفرینش ادبی، و روایت آقسرایی در کم ترین حد روایت مندی است. 

چکیده ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق، مشهور به خواجه نظام الملک طوسی از برجسته ترین نویسندگان ایران در کتاب سیاست نامه (سیرالملوک) اندیشه های سیاسی خود را دور از هرگونه پیچیدگی لفظی کلام، در قالب دیباچه و حکایت ها بیان کرده است. این کتاب از نظر ادبی، تاریخی و سیاسی لایه های عمیقی دارد و از زیباترین نمونه های نثر مرسل فارسی است. در این پژوهش چگونگی کارکرد معانی ثانوی فعل امر در نثر سیاست نامه بررسی شده است. فعل امر مهم ترین بخش جملات انشایی در سیاست نامه است. نویسنده به دلیل محتوای تعلیمی این کتاب، فعل امر را بیشتر در معنای ثانوی ارشاد و راهنمایی به کار برده است. ازآنجاکه متن برای مطالعه شاهان و کارگزاران حکومتی نوشته شده است، دقت ِنظر بر چگونگی بهره بردن نویسنده از معانی ثانوی جملات امری، می تواند علاوه بر آشکارساختن برخی دلایل توفیق و ماندگاری کتاب، شناخت دقیق تری از اندیشه نظام الملک نیز به دست دهد. این پژوهش از نوع بنیادی است و روش انجام کار، دسته بندی بسامدی و تحلیل شواهد است. باتوجه به یافته های این پژوهش، بیشترین فراوانی کاربردِ معنای ثانوی فعل امر در سیاست نامه، مربوط به «ترغیب و ارشاد» و کمترین فروانی آن متعلق به «تسویه» است. همچنین نتایج این پژوهش نشان می دهد که خواجه نظام الملک در برخی فرازها و به خصوص در دیباچه فصل ها، به سبب احترام به مستمع (پادشاه) جمله امری را به صورت خبری بیان کرده که مجاز مرکب از فعل امر است.

شواهد نشان می دهد که دانش آموزان ایرانی نرخ بالاتری از عدم پاسخ به سؤالات یا پاسخ های سفید را نسبت به میانگین کشورهای شرکت کننده ثبت می کنند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی الگوها و عوامل مرتبط با بروز پاسخ های سفید در مطالعه پرلز 2021، بر داده های 5962 دانش آموز پایه چهارم ایران با استفاده از روش تحلیل ثانویه مبتنی است. در این مطالعه، تفاوت میزان پاسخ های سفید به صورت تطبیقی (ایران در مقایسه با سایر کشورها)، روندی (در مقایسه ادوار مختلف پرلز) و درون آزمونی (بر اساس ویژگی های سؤال) بررسی شد. نتایج نشان داد که نسبت پاسخ های سفید دانش آموزان ایرانی بیش از میانگین سایر کشورهاست و این تفاوت به ویژه در سؤالات تشریحی برجسته تر است. همچنین، با افزایش درجه دشواری متن و پیچیدگی فرایندهای شناختی خواندن، احتمال بروز پاسخ سفید افزایش می یابد. تحلیل روندی حاکی از آن است که بیشترین میزان پاسخ سفید در سال 2021 و کمترین آن در سال 2011 مشاهده شده و از سال 2011 به بعد روندی افزایشی داشته است. در تحلیل استنباطی با استفاده از رگرسیون، نوع پاسخ گویی (تشریحی بودن سؤال) و دشواری سؤال به عنوان مهم ترین پیش بین های بروز پاسخ سفید شناسایی شدند و این دو متغیر بخش قابل توجهی از واریانس عدم پاسخ را تبیین کردند. در مجموع، یافته ها نشان می دهد که پاسخ های سفید در میان دانش آموزان ایرانی احتمالاً به دلیل محدودیت های توانایی شناختی و بار ذهنی بالاترِ سؤالات مرتبط است. این نتایج بر آموزش مهارت های خواندن سطح بالا و مداخلات هدفمند در راستای ارتقای توانمندی های دانش آموزان و افزایش تمرکز آنان برای کاهش نرخ عدم پاسخ در مطالعات بین المللی تأکید می کند.

تحلیل گفتمان انتقادی نظریه ای برآمده از علوم جامعه شناسی و زبان شناسی است که طبق آن، متون ضمن اثرپذیری از شرایط اجتماعی - سیاسی موجود، می توانند در تغییر این شرایط هم تأثیرگذار باشند. درواقع هر متن انعکاس کننده ایدئولوژی های پدیدآورنده آن در رویارویی با شرایط جامعه است. رویکرد نورمن فرکلاف کامل ترین رویکرد این نظریه است که دربردارنده سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین است. عبید زاکانی نویسنده، شاعر و طنزپرداز مشهور قرن هشتم هجری، بنا بر وجود فساد و خفقان حاکم در آن دوره و نیز استعداد وافر خود در طنازی و تیزبینی های منتقدانه، آثار پرمغزی را از خود به جای گذاشته است. این پژوهش با هدف نشان دادن زوایای پنهان یکی از رساله های معروف طنز و انتقادی عبید، یعنی رساله صدپند، در ارتباط با شرایط ناگوار اجتماعی - سیاسی عصر ایلخانیان نوشته شده که از طریق مطالعات کتابخانه ای و با استفاده از روش توصیفی تحلیلی به صورت کمی و کیفی انجام شده است. اهمیت و ضرورت این پژوهش آشکارسازی نقش اندرزهای مطایبه آمیز و انتقادی عبید در نحوه رویارویی با چنین شرایطی است که گاه خود نیز تحت تأثیر آن شرایط واقع شده است. نتیجه این پژوهش آن است که نظریه تحلیل گفتمان فرکلاف برای بررسی طنز نامه صدپند عبید کارایی مناسبی دارد و با این الگو بسیاری از ظرایف و ریزه کاری های زبانی و بیانی نویسنده آشکار شد که می تواند مورد استفاده دیگر نویسندگان باشد.

پیشرفت چشمگیر هوش مصنوعی در حوزه پردازش زبان طبیعی، امکان تازه ای را برای تعامل با متون عرفانی فراهم کرده است. این در حالی است که عرفا در طول تاریخ، همواره تصریح کرده اند که کشف وشهود عرفانی، خاص گروهی است که مورد لطف حق واقع می شوند و درنتیجه، زبان خاص خود را دارد که از گستره فهم نااهلان خارج است. اخیراً هوش مصنوعی که فاقد هرگونه احساس و خودآگاهی است، این ادعا را به چالش کشیده است. در این پژوهش برای سنجش توانایی هوش مصنوعی در شبیه سازی تجارب عرفانی از روش توصیفی تجربی استفاده شده است. پس از مرور نظریات عرفا و اندیشمندان درباره تجربه عرفانی و هوش مصنوعی، دو متن عرفانی، یکی از بایزید بسطامی (نثر) و دیگری از مولوی (نظم)، به مدل زبانی ChatGPT ارائه شد تا شیوه بازآفرینی آن ها بررسی شود. نتایج نشان می دهد که هوش مصنوعی قادر است با شناسایی و بازتولید نمادها، استعارات، لحن و ساختار زبانی متون عرفانی، روایتی نزدیک به فضای تجربه عرفانی ارائه دهد. بااین حال، فقدان شهود و تجربه درونی، شبیه سازی آن را به سطح زبانی محدود می سازد و از ورود به قلمرو تجربه پدیداری ناتوان است. پژوهش حاضر نشان می دهد که اگرچه هوش مصنوعی تجربه عرفانی را به صورت درونی درنمی یابد، می تواند در بازنمایی ادبی و ایجاد پل میان سنت های عرفانی و ابزارهای نو، مفید واقع شود و ابزار قدرتمندی برای تحلیل، بازنمایی و آشنایی مخاطب معاصر با سنت های عرفانی باشد.

بدیع الزمان فروزانفر یکی از محققان پیشگام و دقیق النظر در عرصه تحقیقات ادبی است که در زمینه های گوناگون تحقیق وارد شده است. فروزانفر در جای جای آثار تحقیقی خود درباره شعر و شاعران کهن فارسی نقد و نظرهایی را ایراد کرده است که از لحاظ نقد عملی ارزش و اعتباری درخور دارند. با توجه به این پیشینه و اینکه روش های فروزانفر در نقد و تحقیق بر محققان پس از خود تأثیرگذار بوده است، آگاهی از نگاه فروزانفر درباره شعر فارسی و چگونگی روش نقادی او در این زمینه، لازم و ضروری است. این نقد و نظرها به صورت پراکنده در آثار فروزانفر به چشم می خورد؛ این پراکندگی مانع از شناخت منسجم و طبقه بندی شده دیدگاه نقادانه او شده است. در این مقاله تلاش شده است بر بنیان نقد و نظرهای عملی فروزانفر که از خلال آثار تحقیقی او به دست آمده، نقدهای عملی فروزانفر درباره شعر فارسی به صورت دقیق دسته بندی و سپس در مدخل های دقیق تر، تنظیم و تحلیل شوند و در پایان، معیارها و رویکردهایی را که این محقق در مسیر نقد آثار شعری کهن فارسی مدّ نظر داشته، نشان داده شود. نقد و نظرهای فروزانفر در شاخه های گوناگون نقد ادبی از جمله نقد تأثیر، نقد زندگی نامه ای، نقد تذکره ای و تاریخ ادبیاتی، نقد درون مایه ای، نقد تفسیر و ... است که از این میان به نقد تفسیر و درون مایه ای و نقد تأثیر و تأثر و نقد بلاغی شعر بیش از دیگر نحله های نقد گرایش داشته است. روش این تحقیق توصیفی- تحلیلی و کتابخانه ای است.

در مطالعات سبک شناسی، تمامی عناصر موجود در متن حائز اهمیّت اند. در بررسی ساختار نحوی زبان، «حروف» اهمیّتی کمتر از افعال، واژه ها، صفات، قیود، و ضمایر ندارند؛ به ویژه اینکه خود از زوایای گوناگونی چون مفرد، مضاعف، ساده و بسیط بودن، نیز جابه جایی، حذف، قابلیت های ایجازی و تنوع معانی درخورِ تحلیل اند. بررسی معانی حروف می تواند با هدف شناخت بهتر ساختارهای نحوی در پیکره زبان و به عنوان عاملی متمایزکننده در تشخیص سبک نوشتار صورت بگیرد، چراکه حروف در ساختمان دستوری زبان از اهمیّتی ویژه برخوردارند و برخورد مؤلف با آن ها، همواره بخشی مهم از ویژگی های سبکی را تشکیل می دهد. از همین منظر لازم است برای شناخت سبک شخصی نویسندگان و نیز شناخت سبک های دوره ای، توجهی ویژه به کارکردهای معناییِ حروف داشته باشیم، برای پاسخ دادن به این پرسش ها که «آیا معناپذیری حروف، نقشی در ایجاد سبک نوشتار دارد؟» و «آیا وجود چندمعنایی در کاربرد حروف در متون قدیمی، تأکید پژوهشگران بر سادگی سبک دوره های آغازین را زیر سؤال نمی برد؟»، با این پیش فرض که «معانی حروف» علی رغم اینکه تاکنون در مطالعات سبک شناسی، چندان مورد توجه قرار نگرفته اند، در ایجاد سبک نوشتار، بسیار مهم و تعیین کننده اند و بررسی متون قدیمی می تواند نشان دهنده پیچیدگی معنایی آن ها، برخلاف سادگی ادعاشده در مطالعات سبک شناسی دوره های آغازین نثر فارسی باشد. به همین منظور به بررسی کتاب بیان الادیان، به عنوان یکی از قدیمی ترین کتاب های نثر فارسی پرداخته ایم، تا تنوع معنایی حروف را در دوره ای که زبان فارسی دوران سادگی، بی پیرایگی و کاربرد واحدهای زبانی اغلب تک معنا را سپری می کرد و هنوز وارد دوره تکلف و چندمعنایی نشده بود، نشان دهیم.

رویکردهای مختلف در رابطه با وجهیت، هرکدام به بخش خاصی از وجهیت پرداخته اند و توافق کلی از ابعاد وجهیت بین آن ها نیست. هدف پژوهش پیش رو معرفی تمام ابعاد وجهیت و ارائه تصویری جامع از آن به روش کتابخانه ای می باشد. درحالی که مقوله وجهیت کاملاً زبان ویژه است و در بین زبان ها به شیوه های مختلف و متنوعی منعکس می شود، نمی توان معیارهایی ارائه داد که مقوله وجهیت را در تمامی زبان ها به صورت یکسان بازنمایی کند. نگارندگان در پایان به این نتیحه می رسند که جهت بررسی وجهیت به یک شاکله کلی نیاز داریم که دارای سه بخش باشد: بررسی وجهیت بافتی (گفتمانی)؛ وجهیتی که نه واژگانی شده و نه دستوری؛ وجهیت زیرجمله ای؛ وجهیتی که فقط در عناصر جمله از قبیل صفت واژگانی شده باشد. وجهیت جمله ای؛ وجهیتی که در فعل دستوری شده باشد. از طرف دیگر وجهیت، یک عنصر زبانی است که می توان از منظر واج شناسی، نحوی، ساخت واژی، معنایی و کاربردشناسی به آن پرداخت و هرکدام از این دیدگاه ها تنوعات گوناگونی برای وجهیت ارائه خواهد داد.

این پژوهش با هدف تحلیل نقش زبان تمثیلی در شعریت رمان تاریخی شمس و طغرا نوشته محمدباقر میرزا خسروی صورت گرفته است. مسأله اصلی پژوهش، کم توجهی به ظرفیت های تمثیل در نثر داستانی و چگونگی کارکرد آن در آفرینش لایه های معنایی و غنای زیبایی شناختی این رمان است. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی است و داده ها با تکیه بر منابع کتابخانه ای تحلیل شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که دو گونه اصلی تمثیل، یعنی مثل و اسلوب معادله در این رمان حضور فعال دارند و هر یک به شیوه ای خاص به افزایش شعریت متن یاری می رسانند. مثل ها با ایجاز و فشردگی معنایی، پیوند با سنت شفاهی و فرهنگ عامه، شخصیت پردازی غیرمستقیم، ایجاد تعلیق دراماتیک و بازتاب شرایط اجتماعی- تاریخی، متن را از سطح گزاره های عادی فراتر برده است. اسلوب معادله نیز با ساختار دو وجهی خود که پیونددهنده امر عقلی و حسی است، شبکه های معنایی و بینامتنی ایجاد می کند و با بهره گیری از مفاهیم اسطوره ای و دینی، ظرفیت تأویل پذیری متن را افزایش می دهد. کاربرد اسلوب معادله در نثر داستانی این رمان، نوآوری قابل توجهی است که افق های تازه ای را برای تحلیل های بلاغی می گشاید. زبان تمثیلی در شمس و طغرا عنصری تزئینی نیست، بلکه عامل اصلی و ساختاری در آفرینش شعریت است و این رمان را از یک روایت تاریخی صرف به اثری چندلایه با ظرفیت های تأویلی گسترده تبدیل کرده است.

داش آکل، قهرمان ماندگار داستان کوتاه صادق هدایت، نه فقط یک شخصیت ادبی، که عرصه ای برای نبرد ایدئولوژیک بر سر هویت، قهرمانی و حافظه سیاسی در ایران معاصر است. این مقاله با بهره گیری از رویکردهای نظریِ مطالعات بدن، قدرت انضباطی و زیست سیاستِ میشل فوکو به تحلیل تطبیقی دو روایت متضاد از داش آکل می پردازد: روایت غالب و مسلطِ هدایت و روایت های شفاهی در میان مردم شیراز، جایی که داش آکلِ تاریخی در آن می زیسته است. فرض اصلی مقاله این است که دگردیسی داش آکل از یک یاغیِ ناقص عضو در روایات عامه به قهرمانی بی نقص در روایت هدایت، تصرفی ایدئولوژیک بود که در بستر گفتمانیِ مدرنیته و ملت سازیِ دوران پهلویِ اول معنادار می شود. این فرایند مستلزم سیاسی زداییِ نظام مند از بدن قهرمان، از زخم ها و تمایلات جنسیِ غیرهنجاری تا مرگ سیاسی او بود تا به نمادی «محترم» و سازگار با آرمان های هویت ملیِ نوظهور بدل شود. این مقاله نشان می دهد که چگونه بدن داش آکل همچون بایگانیِ زنده تاریخ و متنی فرهنگی عمل می کند که قدرت های اجتماعی، هنجارهای ملی گرایانه و امیال سرکوب شده جنسی بر آن حک شده اند و درک کامل این شخصیت، مستلزم توجه به هر دو روایتِ غالب و جایگزین است.

سرمایه دینی یکی از انواع مختلف سرمایه هاست که به باورها، ارزش ها، مناسک و هویت دینی افراد و جوامع اشاره دارد. شعر به عنوان گستره ای برای تجلی آرمان ها، ارزش ها، نگرش ها و کنش های آدمی در گذر زمان، عرصه مناسبی برای بازنمایی دلالت های معنایی انسان از پدیده ها و مفاهیم جهان پیرامون است و سرمایه دینی یکی از این مفاهیم مهم است که هدف این پژوهش بازنمایی آن در اشعار غلام رضاخان ارکوازی یکی از شاعران نام آور کُردی سُرای ایلامی (حدود 1184 ۱۲۵۵ ق ) است. روش تحقیق این پژوهش تحلیل محتوای کیفی و راهبرد کدگذاری آن تحلیل مضمون (تحلیل تماتیک) است. قابلیت تصدیق پژوهش از طریق حضور مستقیم محقق در میدان تحقیق و بهره گیری از ارزیابان و قابلیت انتقال آن از طریق مفصل بندی یافته ها با پیشینه ها و چهارچوب مفهومی محقق شد. یافته های تحقیق مؤید آنند که هشت تم اصلی و 33 تم فرعی از اشعار استخراج شد. تم های اصلی شامل بازنمایی صفات خداوند، سه گانه دین، استمداد بی واسطه از خداوند، استمداد باواسطه از خداوند با مکانیسم سوگند، توصیف زمینی و انسانی علی (ع)، توصیف فرازمینی و فراانسانی علی (ع)، کشاکش استمداد، تردید و تهدید و تلمیحات قرآنی هستند. در شعر غلام رضاخان ارکوازی، سرمایه دینی در قالب اعتقاد به سه گانه دین (باورها، اخلاقیات، مناسک) و کنش ورزی های مذهبی نظیر مناجات، دعا، استمداد، توسل و توکل نمود یافته است. اما بسامد و عیار این موارد به صورت یکسان و مشابه نیست. به عبارتی دیگر، التفات شاعر به اوصاف خداوند (توحید) و امامت (با تأکید بر حضرت علی (ع)) بیشتر از سایر باورهاست. دین داری معیار غلام رضاخان ارکوازی، دین داری شریعت محور است، اما به کنش ورزی های دینی طریقتی و اسطوره ای نیز التفات داشته است.