درخت حوزه‌های تخصصی

خاطره نوشته ها، جذّاب ترین گونه های ادبیات دفاع مقدس است که به اقتضای تغییر ساختاری، از نظر محتوا نیز متحّول شده اند. بیان خاطرات روزانه و یا حتی ثبت وقایع نوعی روایت محسوب می شود. از سال های آغازین انقلاب اسلامی تا امروز، خاطره نویسی بعد وسیعی را در زنان داشته است؛ بنابراین، نگارنده در پی آن است که خاطره نوشته «کنار رود خین» را به عنوان یکی از خاطره نوشته های زنان بررسی کند. مطابق یافته های جستار، در «کنار رود خین»، حوادث و رویدادها از نگاه و زبانِ زن و با روحیه زنانه بیان می شود، بنابراین، می توان آن را روایتی زنانه از جنگ دانست که روایت یکدست مردانه از جنگ را می شکند و متنی متفاوت از جنگ می آفریند. ضرورت توجّه به آن، به عنوان یکی از خاطره نوشته های جنگ، در رقم زدن مهم ترین و جریان سازترین دوره های تاریخی ایران، سبب روی آوردن نگارنده به این موضوع شد. بدین منظور نگارنده بر آن است تا با روش توصیفی-تحلیلی به هدف شناخت این خاطره نوشته و ایجاد جریان تازه ای در تحقیقات ادبیات معاصر ایران، هرچند اندک، شناخت و بررسی ساختار و محتوای خاطره نوشته «کنار رود خین»، را مورد توجّه قرار دهد.

فریدون در شاهنامه فردوسی، شاه-پهلوان فرهمندی است که بر اساس مهم ترین خویشکاری اش، اهریمنی ترین چهره حماسه ملّی، ضحاک را شکست می دهد و در کوه دماوند به بند می کشد و ماجراهای دیگری را هم پشت سر می گذارد. ماجراهای فریدون افزون بر شاهنامه، در متن های پیش از اسلام و متون تاریخی و سیرالملوک های پس از اسلام نیز، به گونه های مختلف، به تفصیل یا به اجمال روایت شده است که در برخی بخش ها با روایت فردوسی همسانی ها و ناهمسانی هایی دارد. این مقاله کوشیده است بر اساس رویکرد نقد منابع، با سنجش روایت شاهنامه با روایت های دیگر متون نزدیک به روزگار فردوسی و روایت های منابع پیش از شاهنامه، افزون بر نشان دادن تفاوت ها، دلایل احتمالی این تفاوت ها را بیان کند و در حدّ امکان آبشخور این روایت ها را نیز نشان دهد و در نهایت به تحلیل جزییات داستان بپردازد. برآیند این جست وجو نشان می دهد هر چند فردوسی در بسیاری از بخش ها و جزییات داستان در شاهنامه، به خاستگاه کهن پیش از اسلام روایت وفادارتر از دیگر روایتگرانی بوده است که تحت تأثیر آموزه ها و منابع اسلامی، به دخل و تصرف در روایت و اسلامی کردن آن دست زده اند، اما او با پرهیز از بیان برخی جزییات اسطوره ای، روایت خردپذیرتری از داستان و خط سیر آن به دست داده است.

یکی از آرای درخور توجه فروید که جزء نظریات متأخر او محسوب می شود، نظریه غرایز مرگ و زندگی است. براساس این نظریه، فروید جهان را عرصه مبارزه دو سائق مرگ و زندگی می داند و کنش ها و واکنش های انسان نیز از منظر او نتیجه غلبه یکی از این نیروها بر دیگری است؛ علاوه بر این فروید محتاطانه درباره میلی ناهشیار در درون انسان سخن می گوید که او را به سمت نابودی و ویرانگری می کشاند و باور دارد پرخاش به دیگری و تمایل به خودتخریبی دو نمود این میل ناهشیار است. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی باتوجه به تعریف فروید از سائق مرگ داستان فرود سیاوش در شاهنامه را بررسی و تحلیل می کند؛ زیرا به نظر می رسد این داستان بیش از هر انگیزش دیگری تحت تأثیر سائق مرگ است و صدای مسلّط بر داستان فرود سیاوش طنین تاناتوس یا همان غریزه مرگ است و اتفاقاتی نظیر خودکشی پرستندگان، ناامیدی و سرخوردگی فرود و جریره، کشتن اسب ها، خودکشی جریره و سخنان پایانی فرود و غیره نشان دهنده این تسلط اند.

پیشینه و اهداف : حافظ شیرازی در دوازده غزل، عناصر مربوط به رمضان، عید فطر و روزه داری را به صورت استعاره های روایی به کار برده است. این عناصر در ساختار معنایی غزل ها کارکردی فراتر از اشاره های دینی دارند و به ابزاری برای بیان دیدگاه انتقادی شاعر تبدیل می شوند. هدف این پژوهش تبیین و تحلیل یکی از شیوه های رندی حافظ از طریق بررسی نقش این استعاره ها در شکل گیری پیرنگ غزل هاست. روش ها : این پژوهش با تکیه بر دیدگاه پل ریکور درباره نقش استعاره در پیرنگ سازی روایت و با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است. در این چارچوب، غزل هایی که در آن ها تعابیر و عناصر مربوط به رمضان و روزه داری حضور دارد بررسی شده تا کارکرد استعاره ها در شکل دهی به روایت و انتقال معنا روشن شود. یافته ها : نتایج نشان می دهد که حافظ با بهره گیری از عناصر رمضان، روزه داری و عید فطر، فضایی استعاری ایجاد می کند که در آن رفتار مدعیان زهد و تصوف به نقد کشیده می شود. اشاره به شادی و عشرت پس از پایان رمضان و رؤیت هلال شوّال در بسیاری از موارد ناظر به کسانی است که در ماه رمضان به جای عبادت، به عشرت پنهانی روی آورده اند و پایان ماه را فرصتی برای بازگشت آشکار به همان رفتارها می دانند. همچنین تأکید بر ضرورت شادی در ماه شعبان، کنایه ای از کسانی است که از فرارسیدن رمضان ناخشنودند و می کوشند پیش از محدودیت های آن، به عیش و نوش بپردازند. نتیجه گیری : تحلیل این غزل ها نشان می دهد که حافظ از استعاره های مرتبط با رمضان و عید فطر برای ساختن پیرنگی انتقادی بهره می گیرد که هدف آن افشای ریاکاری مدعیان زهد است. بدین ترتیب، این استعاره ها نه تنها نقشی زیبایی شناختی دارند، بلکه به ابزاری برای نقد اجتماعی و اخلاقی تبدیل می شوند و یکی از جلوه های مهم رندی حافظ را در سطح روایت و معنا آشکار می سازند.

بنابر گفته عطار در مقدمه تذکره الاولیا مبنی بر اقتباس روایات آن از آثار متقدم، هدف پژوهش حاضر بررسی نحوه مواجهه وی در نقل این روایات و رویکرد اتخاذی او در جایگاه نقال و مترجم است. باتوجه به گستردگی عارفان در این اثر، حیطه پژوهش به روایات شبلی دلف بن جحدر محدود شده است. محور های روایات شبلی در تذکره الاولیا و حلیه الاولیا و طبقات الأصفیاء با رویکردی تطبیقی و روش کتابخانه ای بررسی شده است. در این فرایند، با تفسیر و تحلیل عبارات کلیدی، محور های داستانی و نحوه بازنمایی صحنه ها، چگونگی انتقال مفاهیم عرفانی مد نظر عطار روشن است. نتایج پژوهش نشان می دهد که عطار در جایگاه مترجم و نویسنده، موضع یکسانی نداشته و نقشی دوگانه ایفا کرده است. او در نقل روایات شبلی هم به نقل دقیق از منبع وفادار بوده و هم در اقتباس روایات با استفاده از عناصری همچون تأویل، حذف و تفسیر، به بازآفرینی و اعمال سبک شخصی خود پرداخته است. این بازآفرینی با هدف ساده سازی، حذف زوائد و انتقال بهتر پیام عرفانی برای مخاطب فارسی زبان صورت گرفته است که نشان دهنده تعامل میان تعهد به اصالت متن و توجه به نیازهای فرهنگی مخاطب است.

پیشینه و اهداف هدف این پژوهش، بازاندیشی در فعالیت های مهارت صحبت کردن، بررسی شیوه های پیشنهادی اجرای این فعالیت ها در کتاب راهنمای معلم و پیشنهاد روشی کارآمد است. جامعه پژوهش، تمرین های کتاب فارسی پایه های اول تا ششم ابتدایی است و فعالیت های «نگاه کن و بگو»؛ «گوش کن و بگو»؛ «به دوستانت بگو»؛ «کتابخوانی» و «صندلی صمیمیت» به عنوان نمونه پژوهش انتخاب شدند. ابزار تشخیص این فعالیت ها نیز کتاب راهنمای معلم است. روش ها: پژوهش حاضر به روش کتابخانه ای انجام شده و تحلیل داده ها به شکل کیفی صورت گرفته است.یافته ها: یافته ها نشان می دهد؛ اول اینکه مجموع این فعالیت ها از پایه اول تا ششم سیر نزولی دارند: پایه اول (88 تمرین)؛ دوم (30)؛ سوم (26)؛ چهارم (12)؛ پنجم (12) و ششم(3)؛ دوم برای تحقق هدف خاصی طراحی نشده است و سوم شیوه های پیشنهادی برای اجرای این فعالیت ها ناکارامد و خود مانعی برای سخن گفتن است.نتیجه گیری: پژوهش حاضر با تأکید بر مفهوم «سکوسازی»، الگوها و ابزارهایی جدید، عینی و بصری به منظور پرورش مهارت های گفتاری و ایجاد فضای امن پیشنهاد می کند که تعامل، تخیل، جسارت در بیان و بازخورد سازنده را محور قرار می دهد. مبنای این الگوی معتبر، تجارب شینا کامرون و لوئیز دمپسی است که به طور کاربردی در کلاس های درس شان اجرا و موفق شده است. اجرای این فعالیت ها در فضایی امن و حمایتی، مهارت گفتاری را از سطح تمرین زبانی به تجربه ای عمیق و اندیشمندانه ارتقا می دهد.

شخصیت و جایگاه محمد حنفیه در گزارش های تاریخی مرتبط با زمان حیاتش طرح کلی مشابه و عموماً دور از اغراقی دارد؛ اما در سایه فضای فکری جریان های غلات شیعی و پیشینه فعالیت های تبلیغی آنان که از همان قرون متقدم یا نزدیک به عصر ابن حنفیه آغاز شد، هویت تاریخی محمد حنفیه را در یک فرآیند گذار متحول ساخت؛ به گونه ای مسائلی چون حلول، اتحاد، تناسخ، امامت و مظهریت نیز در رابطه با طرح کلی زندگانی وی مطرح شد. جز آن، غالیان و پیروان آنان برای ترویج بهتر و جذاب تر چنین موضوعاتی در رقابت با شیعیان اثنی عشری، اسماعیلی و زیدی علاوه بر ورود افکار و اندیشه های خود در حوزه های مختلف فقهی و کلامی، نسبت به روایت های داستانی هم توجه و اهتمام خاصی نشان داده اند که بیشتر در محدوده موضوع احتمالی امامت محمد حنفیه منحصر شده است. هر چند به دلیل فقدان مستندات و شواهد لازم، تعیین دوره مشخص زمانی برای نشر چنین شعائری در بستر ادبیات ممکن نیست، اما می توان با تکیه بر منابع داستانی فارسی به خوبی نشان داد که شخصیت و جایگاه محمد حنفیه تحت تأثیر فرق منتسب بدو چه کیفیتی پیدا کرده است و در این روند چگونه شخصیت تاریخی محمد حنفیه به دور از باورهای نادرست غالیانه، در چرخه ای از روایات به پهلوانی خون خواه یا عاشق مبدل گشته است و داستان پردازان این گونه روایات نیز تا چه حد از میراث ادب حماسی بهره مند شده اند. پژوهش حاضر، به روش استقرایی و با تمرکز بر منابع تاریخی و ادبی کوشیده چنین تحولی را در روایت های داستانی مستقل مرتبط با محمد حنفیه نمایان سازد.

لباس عرفانی تنها یک ابژه تعینی بر تن سوژه نیست. تن پوش عرفانی یک تن زیسته است که در کنش سماع، سوژه را با دازاین مواجه می کند و این رخدادگی معنا، دلالت های عرفانی از امر وجودی را پدیدار می سازد. در تحلیل گفتمان این نظام نشانه ای متأثر از آرای پدیدارشناختی در جهان بودگی و دازاین هیدگر، نظریه تن مرلوپونتی و خوانش نشانه معناشناختی گفتمانی؛ از وجه ساختاری ابژه لباس عبور می کند، ازاین رو تن پوش عرفانی به مثابه یک نشانه پدیداری در تطبیق با تن و موقعیت ادراکی، آگاهی سوژه را استعلا می دهد. این رخدادگی یا شوش که به خاطر چرخش سماع توسط سوژه شکل گرفته، موجب انفصال سوژه از تعامل با وجه ساختاری لباس می شود؛ حال سوژه در وضعیت اتصال گفتمانی و امتزاج با تن پوش عرفانی قرار گرفته و فضای امتزاجی از درهم تنیدگی تن سوژه با ابژه تن پوش عرفانی در اجرای صحنه ای، حالت خلسه ای برای سوژه شکل می گیرد. این فضای معنوی پدیدارشده تجلی وجودی از مضامین عرفانی است. در این پژوهش خوانش پدیدارشناختی به نظام ارتباطی ساختاری، رخدادی و امتزاجی میان تن سوژه و تن پوش عرفانی پرداخته است. هایدگر دازاین را به معنای بودن در جهان و هویت وجودی مطرح می کند. مسئله پژوهش به واکاوی گفتمان دازاین در لباس پرداخته و چگونگی رخدادگی سوژه ادراکی در امتزاج با تن پوش عرفانی را مطالعه می کند. نتایج این پژوهش بیان می کند بازتولید اندیشه عرفانی مولانا در ماهیت تن پوش و سماع موجب رخدادگی معرفتی سوژه شده، از این رو در گفتمان امتزاج ادراک وجود اصیل او گشوده به عالم هستی و از ذات حقیقت برخوردار می شود.

تاریخ بیهقی از شاهکارهای نثر فارسی و از بهترین منابع برای شناخت تاریخ غزنویان است. این کتاب تاکنون چند بار تصحیح و چاپ شده است. واپسین تصحیح انتقادی این اثر، در سال 1388، به کوشش محمّدجعفر یاحّقی و مهدی سیّدی، منتشر و تا امروز شش بار تجدید چاپ شده است. ویراست جدید این کتاب، در سال 1401 با تجدید نظر و افزوده ها و اصلاحات کامل منتشر شد. مصحِّحان با بازنگری و تأمّل در کار خویش و توجه به تذکّرات برخی پژوهشگران و نیز با بهره گیری از چندین مقاله ای که در نقد تصحیح مذکور نوشته شده بود، شماری از اشکالات و کاستی های متنِ مصحَّح، تعلیقات و... را برطرف کرده اند. با وجود این، یکی از پربسامدترین نقص های این ویرایش، که در نقدهایی که بر آن نگاشته شده، به آن تقریباً پرداخته نشده، بی دقّتی های مصحِّحان در نقل و اِعراب گذاری عربیّات در مقدّمه، متن، تعلیقات، فهرست ها و منابعِ تعلیقات است. در این مقاله به بررسی و ارائه صورت درست عربیّاتی که نادرست حرکت گذاری یا ضبط شده، پرداخته شده است. همچنین ملاحظات دیگری درباره برخی کاستی ها، بی دقّتی ها و اشتباهات مصحِّحان در تعلیقات و کتاب نامه طرح شده است.

رمان سمفونی مردگان (1388) اثر پرمخاطبی از عباس معروفی است. در این رمان، شخصیت پردازی جایگاه ویژ ه ای دارد و نویسنده شخصیت های داستانی خود را در نزدیک ترین شکل ممکن به شخصیت های انسانی خلق کرده است. در این پژوهش به بررسی شخصیت های داستانی رمان عباس معروفی از دیدگاه شخصیت شناسی انیاگرام پرداخته شده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که شخصیت های ساخته شده در این رمان با تیپ های شخصیتی انسانی از منظر روان شناسی شباهت بسیاری دارند و همین موضوع شخصیت های این رمان را باورپذیرتر کرده است؛ چراکه مخاطب در رمان با شخصیت هایی مواجه می شود که در دنیای بیرونی و پیرامون خود، در طول زندگی با آنان روبه رو می شود و آنان را می شناسد؛ بنابراین نویسنده با آفرینش شخصیت هایی شبیه به انسان جامعه امروزی توانسته است که احساس هم ذات پنداری با شخصیت های رمان را در مخاطب خود افزایش دهد و این یکی از عواملی است که این رمان را پرمخاطب کرده است؛ چراکه خواننده با شخصیت های داستانی هم ذات پنداری می کند. در این پژوهش نویسنده با تکیه بر بسامد ویژگی های هر تیپ شخصیتی به طبقه بندی و مقایسه پرداخته است و در نهایت شخصیت های داستان را با توجه به ویژگی های آنان تیپ بندی می کند و به تحلیل ویژگی های شخصیتی هرکدام از شخصیت ها پرداخته است.

سوزنی سمرقندی از شاعران چیره دستی است که چنانچه باید، به او و شعرش توجهی نشده است. از دلایل عمده این مسئله، دشواری های زبان شعر او و نبود نسخه های کهن از دیوان این شاعر سده ششم هجری است. ناصرالدین شاه حسینی دو چاپ از دیوان سوزنی ارائه کرده است؛ اما متأسفانه در هر دو چاپ، اشعار سوزنی به شکلی نابسامان تصحیح شده و متن ارائه شده انباشته از ضبط های نادرست و بی معنی است. سوزنی در اشعار هجو و هزل زبان خاص خود را دارد و عمده دشواری های شعر او نیز در همین اشعار است. لغات شاذی که در این دست از اشعار سوزنی به کار رفته، به مرور به دست کاتبان ناآشنا و بی دقت دچار تحریف و تصحیف شده و ضبط آنها دگرگون شده است؛ با این حال، با کمک برخی از نسخ که از این تحریفات تا حدودی در امان مانده و ضبط اصیل واژگان را در خود حفظ کرده اند و به یاری منابع جانبی همچون فرهنگ ها، می توان صورت صحیح و اصیل این واژگان را بازیافت. در پژوهش حاضر، با استفاده از دو نسخه نویافته از دیوان سوزنی و به کمک برخی فرهنگ ها، 33 واژه تحریف شده در متن چاپی دیوان سوزنی تصحیح شده است. بعضی از واژه های تصحیح شده در این مقاله در فرهنگ ها بدون شاهد مدخل شده و شعر سوزنی شاهد خوبی برای آنها است.

در نگاه کلی، سه جریان عمده در تاریخ تصوف و عرفان قابل تشخیص است. رسمی ترین و سنتی ترین شکل تصوف که در منابع با عنوان «تصوف عابدانه» شناخته شده، دیرینه ترین شکل تصوف است. در پژوهش حاضر بنا به عللی که مطرح شده، پیشنهاد می شود که از این جریان با عنوان «تصوف مترسّمانه» یا «تصوف آدابی» یاد شود. وجه شاخص این جریان، زهد و ابداع آداب و رسوم مستحدث برای تمایز خود از باقی مسلمانان بود. دایره «خود» در این جریان، دایره ای کم حجم است و محتوای آن را عمدتاً محرومیت های آنان تشکیل می دهد؛ اما دایره «غیر» برای آنها چنان وسعتی دارد که حتی می تواند شامل صوفیانی باشد که با آنها اشتراک نظر ندارند. «تصوف عالمانه» آن گاه پدید آمد که تصوف توانست قلمرو ذهن عالمان جامعه را به تصرف خود درآورد. این «تصوف» امری کاملاً ذهنی بود که در مدارس و مکاتب علمی مورد بحث و تبلیغ قرار می گرفت. دایره «خود» این جریان دایره گسترده ای بود که می توانست هرآن چیز را شامل شود که آنان را در هدایت فکری و معرفتی به سوی شناخت خدا راهبری کند؛ از این رو دایره «غیر» برای آنها هر آن سد و مانعی بود که یا راه معرفت را سد و تضییق می کرد یا آن را به انحراف می کشاند. آن گاه که تصوف ذهن شاعران بالقوه و بالفعل را به تصرف خود در آورد جریانی پدید آمد که پیش از این از آن با عنوان «تصوف یا عرفان عاشقانه» یاد می کردند؛ نویسنده با توجه به غلبه اجتناب ناپذیر سائقه های شاعرانه در ذهن اینان، عنوان «تصوف یا عرفان شاعرانه» را برای آن پیشنهاد می کند. این جریان چنان دایره «خود» را گسترد که مجال چندانی برای ظهور «غیر» نماند. دایره «خودِ» پیروان این جریان به اعتبار ذهن شاعرانه آنها، با نا متعیّن شدگی «منِ» آنها، انباشته از امور نامتعیّن شده است. برای اینان «خدا» از آنجا محبوب است که تحت هیچ حکم تعیّن بخشی نمی آید. عشق، کفر، شراب و حتی ابلیس از آنجا در دایره «خود» اینان تمکّن یافته که اموری نامتعیّن هستند. عقل، نفس، دنیا و حتی «من» از آنجا در دایره غیر نشسته اند که دست کم برای ذهن آنان اموری متعیّن هستند.

شاهنامه با دست نویس های فراوانی که از آن در دست است، منبعی گران بها در زمینه های گوناگون زبان و ادب و فرهنگ ایران است. این اثر به لحاظ اهمّیّت چشم گیری که در میان سایر آثار زبان فارسی دارد، درخور حدّاکثر توجّه و تعمّق در راستای فراهم آوردن تصحیحی دقیق و هر چه نزدیک تر به کهن نسخه مادر همه نسخه های باقی مانده از آن است. از آن جاکه تصحیح های انجام شده اخیر راه را برای تمرکز و دقّت در جزءجزء این اثر گشوده اند، بر پژوهندگان این اثر فرض است که با ارائه نظرات خود در خصوص جزئیّات داستان ها و ابیات و مصرع ها و لغات، راه را برای تهیّه تصحیح نهایی آن فراهم کنند. در بخش نخست این نوشتار، در بیتی از پادشاهی گیومرت، واژه نیاز به معنای «محبوب و عزیز» به جای به نزد در تصحیح های پیشین نشانده شده است. در بخش دوم، به ارائه خوانش و برداشتی متفاوت از بیتی از داستان کین خواهی سیاوش پرداخته شده است. در بخش سوم، که مربوط به داستان گذرکردن کیخسرو و گیو و فریگیس از جیحون است، به مسأله اصالت قرائتی دشوار در بیتی از این داستان پرداخته شده و برداشتی متفاوت از آنچه پیش تر ارائه شده، پیشنهاد گردیده است و در بخش پایانی، با انگشت نهادن بر گونه خاصّی از افعال ماضی شرطی و نیز تمرکز بر معنای بیتی از داستان دوازده رخ، خوانش و معنایی دقیق تر از نظرات پیشین برای آن مطرح گردیده است. 

روان شناسان بر این باورند که انسان ها نیازهایی دارند و سلامت روانی هر فرد به چگونگی مواجهه با این نیازها در هنگام برانگیختگی آن ها بستگی دارد. یکی از ویژگی های متمایز انسان از دیگر حیوانات، از منظر اریش فروم، برانگیختگی نیاز به تعالی است. این نیاز یکی از نیازهای اساسی انسان به شمار می آید و از دیدگاه فروم، انسان بارور کسی است که از مسیر خلاقیت و آفرینندگی به این نیاز پاسخ دهد. کتاب های داستانی کودکان یکی از مهم ترین ابزارهای تربیتی و آموزشی به شمار می روند. این پژوهش به تحلیل شخصیت های اصلی و گاه فرعیِ ۱۹ داستان منتخبِ برگزیده در جشنواره های معتبر، بر پایه نوع مواجهه آن ها با برانگیختگی نیاز به تعالی می پردازد. یافته ها نشان داد، در 16 داستان، نیاز به تعالی، سبب سازندگی و ایجاد تأثیر مثبت در زندگی فرد و اطرافیان او و به تبع آن جهان هستی می شود. در بیشتر داستان ها شخصیت اصلی این نقش را ایفا می کنند و شخصیت های فرعی معمولاً نقش ویرانگری دارند و تلاش می کنند موانعی را بر سر راه شخصیت اصلی قرار دهند. نیاز به تعالی در شخصیت های اصلی و فرعی 3 داستان سبب ویرانگری می شود. در این داستان ها گاهی شخصیت اصلی ناخواسته  به ویرانگری روی می آورد؛ اما در نهایت برای اصلاح کردار خود می کوشد. 

متون تعلیمی عرفانی جایگاه مهمی در پهنه گسترده ادبیات فارسی دارد و تذکره الاولیای عطار از برجسته ترین نمونه های آن است. این اثر اگرچه در ظاهر شامل شرح حال برزگان عرفان است، اما در اثنای شرح حال این بزرگان، نکات آموزشی بسیاری ازجمله آداب سخن را به مریدان منتقل می کند. ادب زبانی از مباحث اصلی زبان شناسی امروز است که نظریه پردازانی همچون براون و لوینسون برای تحلیل آن پنج راهبرد را معرفی کرده اند؛ گوینده باتوجه به مقام و شأن اجتماعی خود و مخاطب، از این راهبردها برای بیان مقاصدش بهره می برد. پژوهش حاضر در پی آن است که دریابد ادب زبانی در تذکره الاولیای عطار به عنوان ابزاری تأثیرگذار بر مخاطب، بر اساس کدام راهبردهای ادب زبانی ساخته شده است؟ نتایج نشان می دهد که عطار در تذکره الاولیا برای تعلیم آداب سخن از چهار راهبرد پوشش مستقیم، ادب منفی، راهبرد غیرمستقیم و خودداری از اقدام استفاده کرده و راهبرد ادب مثبت را به کار نبرده است.

مثنوی «مولانا در خانقاه شمس» منظومه نسبتاً بلندی است که شهریار آن را به مناسبت روز مولوی سروده است. با اینکه این اثر تاکنون کمتر از سوی محققان نقد و بررسی شده است، می توان آن را از جنبه های مختلف تحلیل کرد. یکی از این رویکردها، تحلیل ترامتنی است که در این پژوهش به آن توجه شده و منظومه مذکور از این دیدگاه تحلیل و نقد و خوانش جدیدی از آن ارائه شده است. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی و ازلحاظ فضای انجام کار، کتابخانه ای است. هدف از انجام آن، تحلیل روابط ترامتنی این اثر با متون مختلف ، به ویژه مثنوی مولوی، است. فرض نویسندگان بر این بوده است که شهریار در ساختار و محتوای این شعر، آگاهانه با متون مختلف پیوند بینامتنی ایجاد کرده و از آنها بهره مند شده است. مبتنی بر این ایده و براساس محورهای پنج گانه ترامتنیت ژنت، تأثیرپذیری شهریار از متون مختلف، به ویژه مثنوی مولوی، اثبات شده و این نتایج به دست آمده است؛ ساختار و محتوای مثنوی مولوی و شعر و اندیشه شاعرانی همچون رودکی، فردوسی، خیام، انوری، سعدی، حافظ و... در شکل گیری این شعر مؤثر بوده اند که بنابر تقسیم بندی ترامتنیت ژنت در پنج زیرمجموعه بینامتنیت، پیرامتنیت، فرامتنیت، سرمتنیت و بیش متنیت بررسی و تحلیل شده اند.