درخت حوزه‌های تخصصی

رودخانه خرم رود در طی چند دهه گذشته به طور چشمگیری تحت تأثیر تغییرات اساسی هم در سطح حوضه و هم در داخل کانال قرار گرفته است. این رودخانه به دلیل واقع شدن در منطقه پرجمعیت خرم آباد و همجواری روستایی زیادی با این جریان، تغییرات در آن می تواند منجر به از دست دادن زمین های کشاورزی، آسیب پذیری زیرساخت ها و ساختمان های مجاور آن شود. در واقع اثرات فرایندهای ژئومورفیک (رسوبگذاری در بستر، گسترش کانال، فرسایش کرانه ها و...) این رودخانه به دلیل قرارگیری در منطقه کوهستانی می تواند از طغیان های آن مهمتر باشد. شناخت وضعیت مورفولوژیکی این رودخانه می تواند باعث افزایش آگاهی نسبت به احیاء آن شود. این تحقیق به منظور ارزیابی کیفیت مورفولوژی خرم رود با استفاده از روش rMQI در طی دوره زمانی 2025-2006 انجام شد. نتایج نشان داد که کیفیت رودخانه خرم رود در بخش اول(95/63درصد) و بخش جنوبی(65/57 درصد) کیفیت مورفولوژیکی ضعیفی دارد. علاوه براین نتایج نشان داد، در بخش اول از 6 بازه مورد مطالعه بازه های 1-3 و 4 در کلاس ضعیف و بازه های 5 و6 در کلاس خیلی ضعیف قرار دارند. نتایج حاصل از ارزیابی 7 بازه مورد بررسی در بخش دوم نشان داد که تنها بازه 4 کیفیت متوسطی دارد و بازه های دیگر(1-2-3-5-6-7) در کلاس کیفیت مورفولوژی ضعیف قرار دارند. همچنین نتایج پژوهش نشان داد که رودخانه خرم رود دچار شرایط شکننده ای شده و به نظر می رسد با توجه به تداوم این شرایط و در برخی از موارد با تشدید شاخص های فشار وضعیت این رودخانه را حادتر کند.

زمین لغزش ها باعث از دست رفتن جان انسان ها، خسارت مالی و تخریب زیرساخت ها می شوند. توسعه منطقه مسکونی تهران بر روی شیب های تند شمال شهر تهران خطراتی مانند زمین لغزش را افزایش داده است. هدف این تحقیق تهیه نقشه حساسیت پذیری زمین لغزش با استفاده از رگرسیون لجستیک در شمال شهر تهران است. ابتدا نقشه زمین لغزش های منطقه تهیه شد. بعد از طبقه بندی، نقشه های عوامل موثر و نقشه زمین لغزش ها در محیط GIS روی هم انداخته شده و تراکم زمین لغزش ها در هر یک از طبقات محاسبه شد. مدل رگرسیون لجیستیک برای تهیه نقشه حساسیت پذیری زمین لغزش استفاده شد. با استفاده از این مدل وزن نقشه ها محاسبه شد و با جمع نقشه های وزنی نقشه نهایی حساسیت به دست آمد. منحنی ROC و سطح زیر این منحنی برای ارزیابی دقت مدل استفاده شد. میزان سطح زیرمنحنی برای رگرسیون لجیستیک 819/0 به دست آمد که با توجه به استاندارد ارائه شده این مدل در طبقه خیلی خوب قرار می گیرد. نتایج نشان داد حدود 27 درصد از مساحت منطقه در طبقه حساسیت زیاد و خیلی زیاد قرار دارد که نشان می دهد که این منطقه به شدت در معرض خطر زمین لغزش است و توجه به این پدیده ضروری است. نتیجه این تحقیق می تواند ابزاری برای توسعه زیرساخت ها، برنامه ریزی استفاده از زمین و ساخت جاده باشد. توصیه می شود سازمان هایی مانند منابع طبیعی، محیط زیست و راه و شهرسازی در صورت نیاز به هرگونه توسعه در منطقه، این نقشه را به عنوان یکی از نقشه های پایه در بحث ناپایداری دامنه در نظر بگیرند تا از افزایش بیشتر زمین لغزش در این منطقه جلوگیری شود.

در این پژوهش، با هدف بهبود دقت شبیه سازی رواناب روزانه در حوضه ی قره سو واقع در استان کرمانشاه، یک چارچوب مدل سازی ترکیبی مبتنی بر تلفیق مدل مفهومی IHACRES و الگوریتم های پیشرفته یادگیری ماشین توسعه داده شد. داده های مورد استفاده شامل بارش، دمای حداقل، حداکثر و میانگین و دبی رودخانه از ایستگاه های هیدرومتری پل کهنه و قورباغستان در بازه ی زمانی ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۳ می باشند. در مرحله نخست، مدل نیمه توزیعی IHACRES جهت شبیه سازی فرآیند بارش–رواناب پیاده سازی گردید و با بهره گیری از الگوریتم ژنتیک،پارامترهای آن بهینه سازی شد. به منظور حذف نوسانات کوتاه مدت، یک فیلتر میانگین متحرک سه روزه بر خروجی مدل اعمال شد. سپس،با استفاده از خروجی IHACRES و مجموعه ای از متغیرهای مشتق شده شامل ویژگی های تأخیری، آماره های بارش و دما، شاخص های زمانی و خشکسالی، یک مدل یادگیری ماشین نوع XGBoost طراحی گردید. عملکرد مدل ها با شاخص های آماری RMSE و NSE در دو دوره آموزش و آزمون مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که مدل پایه ی IHACRES عملکردی در حد قابل قبول داشت (NSE≈0.44)، اما با اعمال فیلتر میانگین متحرک و بهینه سازی پارامترها، دقت آن به طور متوسط تا ۳۰٪ افزایش یافت. در نهایت، مدل ترکیبی IHACRES–XGBoost با دستیابی به مقدار NSE بیش از ۰.۹۷ و RMSE کمتر از ۱۰، بالاترین دقت را ارائه کرد. این یافته ها نشان دهنده ی کارایی بالا و پتانسیل بالای مدل های ترکیبی در ارتقاء پیش بینی رواناب روزانه می باشد.

ژئودایورسیتی توصیف تنوع طبیعی عناصر غیر زیستی در یک مکان است. هدف از این پژوهش تفسیر و ارزیابی ژئودایورسیتی با تاکید بر اشکال کارستی در منطقه جنوب غرب لرستان است. این منطقه حوضه شهرستان های کوهدشت، رومشکان، پلدختر، و معمولان را شامل می شود. ارزیابی ژئودایورسیتی کارست در محدوده مورد مطالعه با استفاده از مدل بنیتو کالوو (2009) شامل شاخص های ژئودایورسیتی از قبیل تراکم ناهمواری هر قطعه (PRD)، ضریب ناهمواری سیمپسون(SIEI)، ضریب ناهمواری شانون(SHEI)، ضریب دایورسیتی شانون(SHDI)، ضریب دایورسیتی سیمپسون(SIDI) انجام گرفته است. نتایج شاخص های پنجگانه تمام ژئوکارست منطقه نشان داد که بالاترین ارزش مربوط به حوضه معمولان است. در این حوضه میزان شاخص های ناهمواری سیمپسون و شانون برای تیپ های ژئومورفیک به ترتیب 0/977 و 0/751 تعیین گردید و تحلیل اعداد نشان می دهد که هتروژنی توپوگرافیک خیلی بالا و ترکیب کلاس های ناهمواری هم زیادند و تقریبا یکنواخت توزیع شده اند. هم چنین میزان دایورسیتی سیمپسون و شانون برای تیپ های ژئومورفیک به ترتیب 0/973 و 4/125 مشخص شد که در این تفسیر از دید سیمپسون، غلبه یک تیپ خاص نداریم چون تنوع بالاست. عدد موثر شانون با تنوع زیاد، ولی معقول تر سازگار است. در رتبه دوم این ارزیابی، حوضه پلدختر قرار دارد. نتایج کلی نشان داد که سهم عوامل زمین شناسی بیشتر از عوامل مورفومتری و اقلیمی بوده است.

توسعه گردشگری حامی فقرا، به مثابه رویکردی کارآمد در کاهش فقر روستایی، با توجه به ماهیت چندبعدی فقر و پیچیدگی های ساختاری مدیریت گردشگری، مستلزم تحلیل های زمینه محور در بسترهای جغرافیایی متنوع است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی تفاوت های اثرگذاری گردشگری منفعت محور حامی فقرا و ارزیابی زنجیره فعالیت های گردشگری در روستاهای پیرامون دریاچه زریبار شهرستان مریوان انجام شده است. این تحقیق از نوع کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی طراحی شده و داده های آن به شیوه ترکیبیِ اسنادی-میدانی گردآوری شده است. جامعه آماری شامل 1954 خانوار در هشت روستای پیرامون تالاب زریبار است که بر اساس فرمول کوکران، حجم نمونه 350 خانوار تعیین و به صورت طبقه ای و تصادفی ساده انتخاب شد. یافته های حاصل از آزمون تحلیل واریانس حاکی از آن است که در سطح معناداری کمتر از 0.05، تفاوت معناداری در میزان اثرگذاری گردشگری بر بهبود کیفیت زندگی فقرای روستایی در بین روستاها وجود دارد. این تفاوت در ابعاد اقتصادی و اجتماعی مشهود است، درحالی که در ابعاد طبیعی و کالبدی، معناداری مشاهده نشد. نتایج تحلیل رگرسیون نیز نشان داد که متغیرهای جمعیت خانوار، سن و تنوع منابع درآمدی، تأثیر معناداری بر کیفیت زندگی فقرای روستایی دارند. در مقابل، متغیر جمعیت کل روستا فاقد رابطه معنادار بود. یافته های کیفی نیز دلالت بر غلبه رویکرد رشدگرایانه و سرمایه محور در توسعه گردشگری منطقه دارند؛ الگویی که به حاشیه رانی فقرا و نادیده انگاری ابعاد زیست محیطی منجر شده است.

در دهه های اخیر، مفهوم توسعه پایدار به عنوان رویکردی کلیدی در برنامه ریزی و مدیریت مناطق روستایی، جایگاهی برجسته در ادبیات علمی و سیاست گذاری های کلان کشورها یافته است. این رویکرد به دنبال ایجاد تغییرات مثبت در ابعاد مختلف کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی جوامع محلی است. مقاله حاضر به تحلیل جایگاه محصولات باغداری در فرآیند توسعه پایدار منطقه مردق مراغه با توجه به ابعاد کالبدی، اقتصادی و اجتماعی پرداخته است. این تحقیق به ویژه بر نقش محصولات باغداری به عنوان یک محصول استراتژیک در بهبود شرایط معیشتی و اجتماعی روستاییان منطقه تأکید دارد. با توجه به چالش هایی مانند مهاجرت بی رویه، بیکاری فصلی و ضعف در زیرساخت های فرآوری، این پژوهش به شناسایی ظرفیت های بالقوه و چگونگی استفاده از این محصول برای ارتقاء توسعه پایدار در منطقه می پردازد. روش تحقیق شامل رویکرد ترکیبی داده های کمّی و کیفی است که به تحلیل دقیق تر ابعاد مختلف این فرآیند می پردازد. جامعه آماری این پژوهش شامل ۱۱۳۵۰ نفر از بهره برداران باغات سیب منطقه مردق مراغه است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم در فرآیند تولید، نگهداری یا فروش سیب مشارکت دارند، و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و روش نمونه گیری طبقه ای متناسب برابر ۳۸۴ نفر تعیین شد. یافته ها نشان می دهند که سیب، با وجود چالش هایی همچون کمبود زیرساخت های فرآوری، ضعف در بازاریابی و تغییرات اقلیمی، می تواند با اتکا بر بهبود روش های کشاورزی پایدار، ایجاد خوشه های فرآوری محلی و استفاده از برند سیب مردق به عنوان عاملی مؤثر در توسعه پایدار منطقه با تأکید بر بهبود زیرساخت ها، فرآیندهای فرآوری و افزایش شناخته شدگی در بازارهای داخلی و خارجی مورداستفاده قرار گیرد. نتایج این تحقیق می تواند به عنوان مبنای سیاست گذاری های محلی برای بهبود وضعیت معیشتی کشاورزان و روستاییان منطقه مردق مراغه استفاده شود و همچنین الگویی برای سایر مناطق مشابه در کشور به منظور ارتقاء توسعه پایدار از طریق بهره برداری مؤثر از منابع کشاورزی باشد.

مدیریت منابع آب شهری در بسیاری از مناطق جهان به ویژه در کشورهای درحال توسعه، با چالش های قابل توجهی روبه رو است. این چالش ها به ویژه در شهرهایی با ویژگی های جغرافیایی خاص که با بحران های آبی مواجه اند، ملموس تر است. شهرستان رباط کریم به دلیل افزایش جمعیت، توسعه سریع شهری و مشکلات محیط زیستی با چالش های اساسی در زمینه مدیریت منابع آب مواجه است. هدف این پژوهش، ارزیابی عملکرد مدیریت آب شهری در این شهرستان بر اساس اصول حکمروایی شایسته است. پژوهش از نوع کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است و داده ها از طریق پرسشنامه گردآوری و با استفاده از روش های آماری ناپارامتریک در نرم افزار آماری جسپ (JASP) تحلیل شدند. در ابتدا، ارزیابی انطباق وضعیت موجود مدیریت آب شهری در سه مؤلفه تأمین، توزیع و تقاضا نشان داد که در تمامی ابعاد حکمروایی شایسته، از جمله شفافیت، پاسخگویی، اثربخشی و کارایی، وضعیت موجود در شهرستان رباط کریم به طور معناداری پایین تر از حد مطلوب قرار دارد. مقایسه میان سه شهر رباط کریم، نصیرشهر و پرند نیز نشان داد که در بیشتر شاخص ها، شهر رباط کریم عملکرد بهتری دارد. در نهایت، نتایج تأکید می کنند که بهبود عملکرد مدیریت آب در شهرستان رباط کریم مستلزم اصلاحات ساختاری در زمینه های شفافیت (به ویژه در فرآیندهای تخصیص و مصرف منابع)، مشارکت عمومی، و پاسخگویی نهادهای مسئول است. این پژوهش پیشنهاد می کند که برای حل پایدار چالش های آبی، تدوین یک مدل جامع مدیریت آب شهری مبتنی بر ویژگی های بوم شناختی و اجتماعی-اقتصادی مناطق، نه تنها برای این شهرستان، بلکه برای سایر مناطق مشابه در ایران، یک ضرورت اساسی است.

هویت شهرها در حال تغییر است، این تغییرات به تقویت شهرها کمک می کند. یکی از عواملی که در این تغییرات نقش دارد، تغییرات در کاربری های شهری است. تنوع کاربری های شهرها سبب ارتقا هویت در شهرها شده که در نتیجه رشد سریع شهری به مرور تغییر کرده است. مطالعات بسیاری به بررسی ابعاد و مؤلفه های این پدیده پرداخته اند، اما تاکنون تحلیلی جامع از تحقیقات پیشین برای استخراج نتایج آن ها انجام نشده است. به همین دلیل، این مقاله با هدف بررسی مطالعات موجود درباره تأثیر تغییرات کاربری زمین بر هویت شهرها و نتایج آنان در دو حوزه ابعاد و مؤلفه ها، به صورت یک مرور سیستماتیک انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی و بر مبنای 64 پژوهش منتخب موجود است که منابع انگلیسی از پایگاه اطلاعاتی Scopus و Scholar Google و Sience Direct و منابع فارسی پایگاه سیویلیکا، پرتال جامع علوم انسانی، نورمگز و SID انتخاب شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد 4۰٪ پژوهش های داخلی در سال های 1395 و 1397 و 20٪ پژوهش های خارجی در سال 2023 به چاپ رسیده و قاره های آسیا، اروپا، آفریقا و استرالیا به ترتیب پیش گام این مطالعات هستند. همچنین، 10٪ پژوهش های انگلیسی در مجله Environmental Sciences و 20٪ پژوهش های داخلی در مجله نگرش های نو در جغرافیای انسانی و برنامه ریزی فضایی به چاپ رسیده است. نتایج حاصل از بررسی ابعاد و مؤلفه های این پدیده از منظر پژوهش های پیشین نشان داد بعد طبیعی-مصنوع، انسانی-محیطی کاربری زمین به ترتیب بیشترین تأثیر را بر هویت شهرها دارند و مؤلفه های ساختاری، توده ای و نقطه ای کاربری زمین از مهم ترین مؤلفه های تغییر کاربری زمین بر هویت شهرها محسوب می شوند.

امروزه با توجه به افزایش چالش های محیط زیستی و تغییرات اقلیمی، ایجاد شبکه ای از پایگاه های پایش در سطح حوضه های آبریز به عنوان یکی از الزامات اساسی در مدیریت بهینه منابع آب و پیشگیری از مخاطرات طبیعی شناخته می شود. این پایگاه ها با جمع آوری داده های دقیق و به هنگام، امکان تحلیل روند تغییرات هیدرولوژیکی، ارزیابی مخاطراتی نظیر سیلاب، و برنامه ریزی راهبردی برای کاهش آسیب پذیری را فراهم می کنند. در همین راستا هدف اصلی این پژوهش مکان یابی احداث پایگاه پایش در سطح حوضه آبریز قلعه چای واقع در استان آذربایجان شرقی می باشد. جهت نیل به این هدف از 10 پارامتر مؤثر در انتخاب مکان های بهینه به منظور احداث پایگاه پایش استفاده گردید. پارامترهای مورد استفاده عبارت بودند از: ارتفاع، شیب، جهت شیب، فاصله از آبراهه، فاصله از روستا، فاصله از شهر، فاصله از جاده، فاصله از گسل، لیتولوژی و کاربری اراضی. در ادامه جهت وزن دهی پارامترها از روش تصمیم گیری چندمعیاره CRITIC استفاده شد. نتایج وزن دهی نشان داد که پارامترهای فاصله از رودخانه، فاصله از جاده، فاصله از روستا و فاصله از شهر نقش مهمی در مکان یابی پایگاه پایش داشته اند. نقشه نهایی از حاصل ضرب وزن پارامترها در لایه های اطلاعاتی آن ها در محیط نرم افزار ArcGIS به دست آمد. این نقشه به 5 کلاس کاملاً مناسب، مناسب، نسبتاً مناسب، نامناسب و کاملاً نامناسب از نظر مکان یابی پایگاه پایش تقسیم شد. نقشه نهایی نشان داد مناطق واقع در خروجی حوضه (به ویژه دشت های کم شیب مجاور رودخانه و جاده های اصلی) به عنوان پهنه های ایده آل شناسایی شدند.

حضور اتباع افغانی در ایران سابقه ای دیرینه دارد، به ویژه طی سال های پس از انقلاب اسلامی، ایران میزبان بزرگ ترین جمعیت پناهنده افغانستانی بوده است. آنچه بیشتر از همه مشکل ساز بوده، اقامت و حضور غیرقانونی گروه وسیعی از افغان ها در طی سالیان اخیر در سکونتگاه های روستایی است. حضور اتباع افغانی در جامعه روستایی جنوب شرق کشور به دلیل هم جواری با مرزهای شرقی و قرابت فرهنگی از منظر جغرافیایی و اجتماعی دارای آثار و پیامدهایی در ابعاد مختلف می باشد. هدف از انجام پژوهش کیفی حاضر که با بهره گیری از روش تئوری بنیانی صورت گرفته؛ بررسی آثار و پیامدهای ناشی از حضور اتباع افغانی در نواحی روستایی شهرستان سیب و سوران می باشد. جامعه آماری موردمطالعه 25 نفر از افراد مطلع و آگاه بودند که به روش نمونه گیری از نوع گلوله برفی موردمطالعه قرار گرفتند. داده های حاصل از پژوهش با تکنیک مصاحبه نیمه ساختارمند و متمرکز جمع آوری و در قالب سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل و نهایتاً در قالب 4 پیامد اصلی طبقه بندی شدند. یافته های پژوهش نشان داد حضور اتباع در سکونتگاه های روستایی به ترتیب اهمیت، پیامدهایی نظیر افزایش آسیب پذیری جامعه محلی، تغییر بافت جمعیتی روستاها، پایین بودن پایبندی به قوانین، اشتغال غیرقانونی، شکل گیری نوعی رقابت برای دسترسی به منابع، عدم تکاپوی امکانات و خدمات موجود در روستاها با افزایش حضور اتباع، افزایش ترددهای غیرمجاز، فشار بر زیرساخت های بهداشتی و آموزشی و... را در پی داشته است.

فضاهای عمومی شهری به عنوان مهم ترین بخش شهرها، عنصر ضروری برای زندگی اجتماعی هستند که سبب حرکت در فضاهای شهری، تبادل اطلاعات و آگاهی، اجتماع پذیری و غنی سازی کیفیت محیط های شهری می شوند. هدف از پژوهش حاضر بررسی و ارزیابی شاخص های احساس راحتی شهروندان از حضور در فضاهای عمومی و باز بخش مرکزی شهر ارومیه می باشد. روش پژوهش مقاله حاضر، توصیفی- تحلیلی با رویکرد آینده پژوهی است. ابزار گردآوری اطلاعات پرسشنامه محقق ساخته، و متغیرهای آن برگرفته از مبانی نظری می باشد. در این پژوهش 30 تن از کارشناسان خبره در زمینه ی فضاهای عمومی و آینده پژوهی به عنوان اعضای پانل به صورت نمونه گیری غیر احتمالی هدفمند تعیین شدند. به منظور استخراج پیشران های مؤثر بر راحتی و اجتماع پذیری در فضاهای باز و عمومی بخش مرکزی شهر ارومیه، 43 عامل به عنوان شاخص نهایی، جهت تحلیل ساختاری به نرم افزار میک مک وارد شد. در نهایت تعداد 12 متغیر به عنوان پیشران های کلیدی به دست آمدند. یافته ها نشان داد؛ پیشران های مبلمان شهری مناسب و توزیع بهینه آن، روشنایی مناسب خیابان، آسایش بصری و محیطی، دارای بیشترین اثرگذاری ها بوده و در مرکز چرخه علّی پیشران ها نقش مهمی را ایفا می کنند؛ و پیشران وجود خرده فروشی در مسیر و بهره گیری از فضای سبز مقصد پیکان بسیاری از پیشران های بوده است که بیانگر اثرپذیری شدید این پیشران ها از سایر عوامل می باشد. در نتیجه این پژوهش می توان گفت که با توجه به پیشران های به دست آمده و بهبود وضعیت این پیشران ها، فضاهای باز و عمومی بخش مرکزی شهر ارومیه می تواند به محیطی فعال و راحت جهت ارتقای تعاملات اجتماعی تبدیل شود و موجب سرزندگی و پویای بیشتر در این بخش گردد.

ظهور فناوری های نوین باعث پویایی و پیچیدگی فضای اجتماعی به خصوص در زمینه تعیین و تبیین گردشگری و جاذبه های بر اساس سلایق و نیازهای آن شده است. در این راستا، هدف اصلی این مطالعه شناسایی پیشران های گردشگری استان قم و سناریوسازی با رویکرد آینده پژوهی است. تحقیق حاضر ازنظر هدف کاربردی و ازلحاظ ماهیت و روش توصیفی است و با توجه به ماهیت آن رویکردی آمیخته دارد. جامعه مشارکت کنندگان این طرح در مرحله کیفی و کمی شامل خبرگان، اساتید دانشگاهی، فعالان حوزه گردشگری با حداقل پنج سال سابقه مفید و درنهایت مسئولان دستگاه های اجرایی متولی امور گردشگری بوده که در مرحله کیفی با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و با مصاحبه با 25 نفر اشباع نظری و در مرحله کمی با توزیع پرسشنامه بین 46 نفر اولویت بندی انجام شد. در این تحقیق برای تجزیه وتحلیل یافته ها در مرحله کیفی از رویکرد آینده پژوهی و در مرحله دوم با روش میانگین استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که برای تدوین سناریوهای جاذبه های گردشگری استان قم باید دو پیشران «تغییرات نسلی و سبک زندگی در مقابل ثبات نسلی و سبک زندگی» و «گرایش به آثار تاریخی و مذهبی در مقابل گرایش به آثار طبیعی و جدید» مدنظر قرار گیرد. بر اساس یافته های این طرح سناریوهایی مانند اصالت در ریشه، تمایل به ریشه، آشوب در ریشه و درنهایت تغییر در ریشه به عنوان سناریوهای محتمل برای جاذبه های گردشگری قم محتمل و برچسب گذاری گردید.

رویکرد شهر اسفنجی به عنوان پارادایمی نوین در مدیریت پایدار آب های سطحی، پاسخی راهبردی به چالش های ناشی از توسعه شهری شتابان و تغییر چرخه هیدرولوژیکی طبیعی است. این رویکرد با بهره گیری از زیرساخت های سبز-آبی و راه حل های طبیعت محور، تقویت تاب آوری شهری در برابر سیلاب و آب گرفتگی، به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حفظ سلامت اکوسیستم های شهری منجر می شود. پژوهش حاضر با روش، توصیفی–تحلیلی به بررسی و تحلیل راهبردی رویکرد شهر اسفنجی برای پهنه بندی مناطق مستعد توسعه زیرساخت های سبز در شهر زنجان پرداخته است. شاخص های تحقیق در دودسته، داده های آماری عینی که در قالب تحلیل های GIS به صورت نقشه استخراج و تحلیل گردید. دوم داده های ذهنی در قالب مؤلفه های شهر اسفنجی شامل 4 مؤلفه رفاهی-فرهنگی؛ حمایتی؛ تنظیم کننده اکوسیستم شهر؛ و تولیدی می باشد. برای تحلیل داده ها از تکنیک همپوشانی فازی در محیط GIS و آزمون تک نمونه ای T با نرم افزار SPSS و مدل معادلات ساختاری با نرم افزار SmartPLS استفاده شد. یافته های تحقیق نشان می دهد که ۴۰ درصد از مساحت شهر (عمدتاً در مناطق جنوبی و جنوب غربی) در پهنه های با اولویت بالا و بسیار بالا برای آب گرفتگی قرار دارند. این مناطق بحرانی عمدتاً با شیب کمتر از ۵ درصد، تراکم بالای بافت سخت (بیش از ۶۰٪) و فاصله بیش از ۵۰۰ متر از مسیل های اصلی مشخص می شوند. بدین ترتیب، تمرکز کانون های بحرانی آب گرفتگی در مناطق جنوبی و جنوب غربی شهر است. همچنین، مؤلفه های تولیدی با ضریب 36.83 و حمایتی با ضریب 41.32 در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند، از طرفی، طبق تحلیل مدل معادلات ساختاری، مؤلفه رفاهی-فرهنگی با ضریب مسیر 3.356 بیشترین سهم را در تبیین شهر اسفنجی در زنجان دارد. در مجموع، تحقق شهر اسفنجی در زنجان نیازمند عزمی جدی برای تحول در مدیریت یکپارچه آب های سطحی، بازطراحی فضاهای شهری بر اساس الگوهای نفوذپذیری و تلفیق راهکارهای فنی با ارتقای شاخص های فرهنگی-رفاهی است.

کودکان به عنوان گروهی آسیب پذیر و در حال رشد در جامعه، به فضاهای شهری نیاز دارند که به طور ویژه و با دقت طراحی شده باشند تا پاسخ گوی نیازهای گسترده آن ها در زمینه های آموزشی، تفریحی و اجتماعی باشند. با این حال، بسیاری از فضاهای شهری موجود نه تنها قادر به تأمین کامل این نیازها نیستند، بلکه در برخی موارد ممکن است تهدیدهایی برای امنیت و سلامت کودکان به همراه داشته باشند. از این رو، طراحی و توسعه فضاهای شهری متناسب با نیازهای روحی و روانی کودکان از اهمیت بالایی برخوردار است و نیازمند توجه ویژه ای در فرآیند برنامه ریزی و طراحی شهری است. این مقاله به شناسایی ابعاد و مؤلفه های مؤثر بر طراحی فضاهای شهری مناسب برای کودکان می پردازد و با استفاده از روش مرور نظام مند به تحلیل دو دهه از مقالات پژوهشی جهانی می پردازد. هدف اصلی این تحقیق، ارائه یک نمای جامع و دقیق از مؤلفه های کلیدی مؤثر بر طراحی فضاهای شهری مطلوب برای کودکان است. برای این منظور، مقالات مرتبط از پایگاه های داده معتبر جهانی نظیر اسکوپوس و الزویر و پایگاه های داده داخلی نظیر مگیران و سیولیکا جمع آوری و مورد بررسی قرار گرفتند. پروتکل پریزما برای گردآوری و تحلیل داده ها به کار گرفته شد. نتایج نشان می دهد که در دو دهه اخیر، تمرکز زیادی بر مؤلفه های طراحی و کارکردی بوده است، اما کمبود داده های عمیق و جامع در برخی مطالعات وجود دارد که نیاز به تحقیقات بیشتر در این حوزه را برجسته می کند. مؤلفه های کلیدی مؤثر شامل تحرک بهبود یافته و مستقل (ایجاد پویایی)، الهام بخش و آموزشی (محیط یادگیری)، راحتی و قابل دسترس بودن، محیط های ایمن و سالم، رشد اجتماعی و عاطفی، کاهش منابع استرس در محیط خیابان، وجود روابط اجتماعی پاسخ گو در فضاهای شهری، توجه به سرعت عبور کودک در مقابل بزرگسالان، توجه به میدان دید کودک در طراحی خیابان و ایجاد امنیت محیطی در خیابان برای حضورپذیری کودکان است.

زمینه و هدف: این مقاله، تجزیه وتحلیل محتوای مقالات منتشرشده در مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری دانشگاه مازندران طی 12 سال گذشته از زمان آغاز مجله تا کنون (1403 -1391) را بررسی می کند. نتایج این مقاله برای شناسایی روندهای پژوهشی و شکاف های دانش مورد استفاده قرار می گیرد که به نوبه خود به تعیین چارچوب های کاربرد آن در عمل و توسعه سیاست کمک می کند. روش شناسی: تحقیق حاضر از نظر هدف، از نوع تحقیقات بنیادی و براساس رویکرد، از نوع تحقیقات استقرایی و با روش کیفی است. روش جمع آوری اطلاعات از نوع مطالعه کتابخانه ای و روش تحقیق مورد استفاده در این مقاله از نوع روایت پژوهی و تحلیل روند مقالات و با استفاده از تکنیک علم سنجی است. جهت تجزیه وتحلیل داده ها نیز از نرم افزارATLAS ti  استفاده شد. یافته ها: بررسی روند و یا تبارشناسی مقالات مجله برنامه ریزی و توسعه دانشگاه مازندران به بررسی تحولات داخلی مجله شامل تحلیل عواملی مثل فراوانی روش پژوهش، دانشگاه نویسندگان، شبکه همکاری نویسندگان، موضوعات پژوهشی، گونه شناسی گردشگری، مطالعه موردی و ابرواژگانی مقالات است. نتیجه گیری و پیشنهادات: با توجه به یافته ها، در حوزه مطالعات گردشگری، دچار بحران نظری نشده ایم، بلکه به دلیل عدم وجود سیاست گذاری روشن برای صنعت گردشگری در ایران، تأثیرات تحولات سیاسی، اقتصادی، بیولوژیکی و ... بر محتوای مقالات چاپ شده در مجله به وضوح قابل مشاهده است. نوآوری و اصالت: فصل نامه های گردشگری به عنوان یک رسانه مهم در حوزه صنعت گردشگری، نقش بسیار اساسی دارند و از طریق ارائه مقالات تخصصی، گزارش ها، تحقیقات و اطلاعات به روز، به ترویج و توسعه صنعت گردشگری کمک می کنند. این مقاله به بررسی محتوای منتشرشده در مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری دانشگاه مازندران پرداخته تا روندهای پژوهشی و شکاف های دانش را در موضوعات پژوهشی منتشرشده در این مجله شناسایی کند.

زمینه و هدف: گردشگری ورزشی به عنوان یکی از بخش های نوظهور و پرپتانسیل صنعت گردشگری، فرصت منحصربه فردی برای تلفیق توسعه اقتصادی با حفظ میراث فرهنگی فراهم می آورد. ایران با دارا بودن میراث غنی ورزش های سنتی و تنوع جغرافیایی-اقلیمی، پتانسیل بالایی در این حوزه دارد، اما فاقد مدل جامع و بومی برای توسعه این صنعت است. روش شناسی: این پژوهش کاربردی-اکتشافی با رویکرد ترکیبی کیفی-کمی انجام شد. در بخش کیفی از نظریه داده بنیاد و مدل پارادایمی استراوس و کوربین با انجام 14 مصاحبه عمیق با خبرگان استفاده شد. در بخش کمی، پرسشنامه محقق ساخت بر روی 384 نفر از ذی نفعان گردشگری ورزشی اجرا و داده ها با تحلیل عاملی تأییدی و مدل معادلات ساختاری تحلیل شدند. یافته ها: تحلیل کیفی، 220 کد باز در قالب 25 کد محوری و 5 دسته اصلی شرایط علی (شامل عوامل فرهنگی-اجتماعی، سیاسی-امنیتی، اقتصادی-خدماتی، مدیریتی-ساختاری، جغرافیایی-زیست محیطی و فن آورانه)، شرایط زمینه ای، شرایط مداخله گر، راهبردها و پیامدها استخراج شد. نتایج کمی نشان داد که مدل از پایایی (آلفای کرونباخ >0.87) و روایی مطلوبی برخوردار است. شاخص برازش کلی (GOF=0.537) برازش قوی مدل را تأیید کرد. نتیجه گیری و پیشنهادات: مدل پیشنهادی چارچوبی جامع و یکپارچه برای توسعه گردشگری ورزشی ایران با تأکید بر حفظ میراث فرهنگی ارائه می دهد که می تواند راهنمای عملی برای سیاست گذاران و مدیران این حوزه باشد.

زمینه و هدف: گردشگری سلامت هوشمند شهری به عنوان یک حوزه نوظهور در عرصه توسعه پایدار و مدیریت شهری، مورد توجه محققان قرار گرفته است. در این راستا، مسأله اصلی، کمبود درک جامع از نحوه ادغام فناوری های هوشمند و مدیریت شهری پایدار در خدمات گردشگری سلامت است و هدف پژوهش حاضر پوشش این مسأله است. روش شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی و به روش ترکیبی (کمی و کیفی) انجام شده است. در بخش کمی، با استفاده از روش علم سنجی و نرم افزار VOSviewer، منابع نمایه شده در پایگاه داده اسکوپوس در بازه زمانی 2013 تا 2025 (53 منبع) مورد تحلیل قرار گرفتند. در بخش کیفی نیز از روش تحلیل محتوا برای شناسایی تم ها و الگوهای عمیق تر استفاده گردید. یافته ها: یافته های کمی نشان دهنده آن است که واژگان مرتبط با فناوری های هوشمند (نظیر هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء)، مدیریت شهری (نظیر مدیریت انرژی، مدیریت پسماند) و سلامت عمومی (از جمله شبکه های خدمات بهداشتی) در خوشه های اصلی قرار دارند. نتیجه گیری و پیشنهادات: بر اساس نتایج، فناوری های هوشمند نقش محوری در ارتقای خدمات گردشگری و بهبود تجربه گردشگران دارند. مدیریت شهری پایدار و شبکه های خدمات بهداشتی اضطراری نیز به عنوان عوامل کلیدی در جذب گردشگران شناسایی شدند. نوآوری و اصالت: پژوهش حاضر با ترکیب یافته های کمی و کیفی، درک جامع تری از حوزه گردشگری سلامت هوشمند شهری، ارایه نموده است.

مقدمه: برونداد گردشگری خوراک، ارائه محصول قابل خوردن با طعم انحصاری است که بر ساختار ذائقه ای گردشگران تأثیر گذاشته و حس انحصار محلی در آنان ایجاد می نماید. به همین دلیل نام های مختلفی از خوراک مانند کباب بناب، باقلاقاتوق و کدو بره شمال، قلیه ماهی جنوب، کوفته تبریزی، ترخینه کردستان، بلغور پلو خراسان، کشک زرد سیستان، شانی کوو لرستان، خورشت خلال کرمانشاه، قیمه نثار قزوین، بریانی اصفهان، جغوربغور زنجان و بسیاری خوراکی های دیگر انحصار مکانی داشته و در مکان های مختلف کشور طبخ می شود. یکی از جشنواره های خوراک ایرانی، جشنواره طبخ ماهی قزل آلا شهرستان ماهنشان استان زنجان است که هرساله در مجاورت رودخانه قزل اوزن و منطقه باستانی قلعه بهستان برگزار می گردد. ماهیت اصلی جشنواره مبتنی بر برگزاری مراسم طبخ ماهی قزل آلا و عرضه آن به گردشگران توسط جامعه محلی است که همراه با مراسم و برنامه های متنوع و برپایی بازارچه های محلی همراه می شود. این پژوهش بر این هدف استوار است که نقش و اثر جشنواره های گردشگری مبتنی بر خوراک در بازنمایی هویتی و بازتولید گردشگری را تبیین نماید. نوآوری پژوهش در شناخت ساختارها و عناصر پشتیبان جشنواره های محلی است که اثر آن در بازتولید گردشگری را سبب ساز می شود. مواد و روش ها: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش توصیفی - تبیینی است. روش گردآوری داده ها بر مبنای پرسش نامه، مشاهده و مصاحبه موردی از بازدیدکنندگان (گردشگران) جشنواره طبخ ماهی ماهنشان می باشد. حجم نمونه بر اساس نمونه گیری در دسترس، 75 گردشگر بوده است. متغیرهای پژوهش شامل اطلاع رسانی، برنامه های ارتباطی و فرهنگی، جاذبه های محیطی، خدمات پشتیبان، تجربه که در قالب 35 گویه مورد سنجش قرار گرفت. روایی متغیرهای پژوهش حاصل مطالعات نظری بر مبنای نظریه ها و پژوهش های هال (2013)، میرزایی (1399)، فیروزی (1401)، اکشوی (2019)، وُلی (2024)، اورت (2019) و یانگ (2017) بوده است که برای بومی سازی آن، پرسش نامه در اختیار 15 نفر از کارشناسان و متخصصان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و اساتید دانشگاهی (در رشته های جغرافیا، علوم اجتماعی، گردشگری) قرار گرفت تا نسبت به متغیرها و گویه های پژوهش ضریب اهمیت از یک تا 9 ارائه دهند. سطح پایه حداقل امتیاز میانگین 5 در نظر گرفته شده و سؤال هایی که میانگین نظرات کمتر از 5 بوده است از فرایند بررسی کنار گذاشته شد. در نتیجه ارزیابی نظرات متخصصان، میانگین ضرایب حاصل برابر با 3/8 به دست آمد که نشان دهنده مطلوبیت اعتبار پژوهش می باشد. داده های گردآوری شده در نرم افزار Spss27.1 پیاده شده و از الگوی تجزیه وتحلیل داده منطبق بر روش آمار توصیفی و استنباطی استفاده گردید. شاخص های تمرکز و پراکندگی، مدل ارتباطی کندال تاو و رگرسیون چندمتغیره گام به گام برای سنجش ارتباط بین عوامل بازنمایی و بازتولید گردشگری ساختار تحلیل داده ها را شکل داده است. پایایی ابزار حاصل آماره آلفای کرونباخ 76/0 به دست آمده که نشان دهنده شرایط نسبتاً مطلوب پایایی است. نتایج و بحث: یافته ها نشان می دهد شاخص های بازنمایی هویت محلی به واسطه برگزاری جشنواره محلی (طبخ ماهی قزل آلا) از حد نرمال بالاتر بوده و به سمت شرایط مطلوب حرکت می کند. اثر شاخص های تبیین کننده بازنمایی هویتی در سطح اطمینان 95 درصد با مدل رگرسیون چندمتغیره گام به گام نشان می دهد نقش جاذبه های محیطی و برنامه های ارتباطی با مقدار (693/0: R2) بیشترین اثرگذاری را در بازنمایی هویتی دارند. از طرفی اثر شاخص های بازنمایی در بازتولید گردشگری به طور نسبی یکسان بوده که دراین بین نقش برنامه های ارتباطی و خدمات پشتیبان ملموس تر است. نتیجه گیری: برگزاری جشنواره طبخ ماهی در شهرستان ماهنشان در ترکیب با سایر عناصر گردشگری مانند قلعه تاریخی بهستان، رودخانه قزل اوزون، کوه ها و مراتع طبیعی نه تنها ماهیت اصلی جشنواره را کم رنگ نکرده است، بلکه با متنوع سازی جاذبه های محیطی، محوریت جشنواره طبخ ماهی را تقویت کرده است. حضور فعال و حرفه ای جامعه محلی، منجر به شناساندن محیط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ماهنشان شده و بازنمایی هویت محلی را می نماید. نتیجه این عملکرد بازتولید گردشگری است.

آلودگی هوا یکی از مهم ترین چالش های زیست محیطی در دهه های اخیر است که تهدیدی جدی برای سلامت انسان، تغییرات اقلیمی و تخریب اکوسیستم ها محسوب می شود. آئروسل ها و ذرات معلق، به عنوان مؤلفه های اصلی این آلودگی، می توانند از منابع طبیعی یا انسانی ناشی شوند و تأثیر چشمگیری بر کیفیت هوا داشته باشند. این پژوهش با هدف بررسی الگوهای مکانی و زمانی پراکنش آئروسل ها در استان خوزستان و تحلیل تغییرات عمق اپتیکی آن ها طی دوره ی جولای ۲۰۱۸ تا جولای ۲۰۲۳ انجام شد. برای این منظور از داده های ماهواره ای سنجنده MODIS و نقشه های عمق اپتیکی آئروسل (AOD) که با استفاده از زبان برنامه نویسی جاوا در بستر Google Earth Engine استخراج شدند، بهره گرفته شد. تحلیل ها در مقیاس های ماهانه، فصلی و سالانه انجام گرفت. روند تغییرات زمانی با رگرسیون غیرخطی چندجمله ای درجه دوم بررسی شد که با ضریب تعیین ۰٫۸۲ و ضریب تعیین تعدیل شده ۰٫۷۸، الگوی U وارونه ای را در توزیع سالانه AOD نشان داد. بیشترین مقادیر AOD در فصول گرم، به ویژه ژوئن ۲۰۲۳ با مقدار ۸٫۵ و آگوست ۲۰۲۰ با مقدار ۷٫۹ در شهرهای جنوبی استان ثبت شد، در حالی که کمترین مقادیر در فصل زمستان، به ویژه دسامبر ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰، با بازه ۰ تا ۰٫۱۴ مشاهده گردید. میانگین ماهانه نیز نشان داد بیشترین مقدار در می ۲۰۲۲ با ۰٫۷ و کمترین در فوریه ۲۰۲۱ با ۰٫۱۶ ثبت شده است. نتایج بیانگر آن است که اگرچه تمامی نواحی استان تحت تأثیر آئروسل ها قرار دارند، مناطق جنوبی به دلیل مجاورت با نواحی خشک، کاهش پوشش گیاهی و خشکی تالاب ها بیشترین تأثیرپذیری را نشان می دهند. این یافته ها ظرفیت بالای داده های MODIS را در پایش پدیده های گردوغبار و اهمیت بهره گیری از سنجش ازدور در مدیریت محیط زیست نمایان کرده و بر ضرورت سیاست های هدفمند شامل تقویت پوشش گیاهی، احیای منابع آبی و کنترل آلودگی هوا در جنوب استان تأکید دارد.

حریم منطقه شهری تهران، محدوده ای با وسعت 5920 کیلومتر مربع، به عنوان ضربه گیر گسترش بی رویه شهر، نقشی حیاتی در حفظ تعادل اکولوژیکی، امنیت زیستی، منابع آبی، و پایداری محیطی ایفا می کند. سیاست های صیانت و توسعه پایدار حریم تهران با هدف مدیریت توسعه کالبدی، کنترل مهاجرت، حفاظت از منابع طبیعی، و جلوگیری از گسترش سکونتگاه های غیررسمی تدوین شده اند. این سیاست ها شامل ایجاد کمربند سبز، محدودیت ساخت وساز در مناطق کشاورزی و کوهستانی، توسعه شهرهای جدید، و تقویت حمل ونقل عمومی برای کاهش تمرکزگرایی است. با این حال، چالش هایی نظیر نبود هماهنگی نهادی، سوداگری زمین، و فشار تقاضای سکونت، اجرای این سیاست ها را با مشکل مواجه کرده است. این پژوهش با هدف ارزیابی کارآمدی 33 سیاست صیانتی و توسعه ای حریم تهران، بر اساس 96 معیار در پنج دسته (ماهیت سیاست، مجریان، ساختار اجرایی، شرایط محیطی، و منابع) انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که این سیاست ها عمدتاً در حد اسناد باقی مانده و به دلیل ضعف در انسجام نهادی، نظارت میدانی، و شفافیت اطلاعات، اثربخشی محدودی داشته اند. برای بهبود، ایجاد نظام حکمرانی یکپارچه، تشدید نظارت هوشمند با استفاده از فناوری هایی مانند GIS، و ارائه مشوق هایی برای حفظ کاربری های مجاز ضروری است. بدون این اصلاحات، خطر فروپاشی زیست محیطی و از دست رفتن کنترل توسعه پیرامونی تهران جدی خواهد بود. این پژوهش بر ضرورت بازنگری سیاست ها با رویکردی آینده نگر، مشارکتی، و مبتنی بر عدالت فضایی تأکید دارد.