جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران)

آلودگی هوا یکی از مهم ترین چالش های زیست محیطی در دهه های اخیر است که تهدیدی جدی برای سلامت انسان، تغییرات اقلیمی و تخریب اکوسیستم ها محسوب می شود. آئروسل ها و ذرات معلق، به عنوان مؤلفه های اصلی این آلودگی، می توانند از منابع طبیعی یا انسانی ناشی شوند و تأثیر چشمگیری بر کیفیت هوا داشته باشند. این پژوهش با هدف بررسی الگوهای مکانی و زمانی پراکنش آئروسل ها در استان خوزستان و تحلیل تغییرات عمق اپتیکی آن ها طی دوره ی جولای ۲۰۱۸ تا جولای ۲۰۲۳ انجام شد. برای این منظور از داده های ماهواره ای سنجنده MODIS و نقشه های عمق اپتیکی آئروسل (AOD) که با استفاده از زبان برنامه نویسی جاوا در بستر Google Earth Engine استخراج شدند، بهره گرفته شد. تحلیل ها در مقیاس های ماهانه، فصلی و سالانه انجام گرفت. روند تغییرات زمانی با رگرسیون غیرخطی چندجمله ای درجه دوم بررسی شد که با ضریب تعیین ۰٫۸۲ و ضریب تعیین تعدیل شده ۰٫۷۸، الگوی U وارونه ای را در توزیع سالانه AOD نشان داد. بیشترین مقادیر AOD در فصول گرم، به ویژه ژوئن ۲۰۲۳ با مقدار ۸٫۵ و آگوست ۲۰۲۰ با مقدار ۷٫۹ در شهرهای جنوبی استان ثبت شد، در حالی که کمترین مقادیر در فصل زمستان، به ویژه دسامبر ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰، با بازه ۰ تا ۰٫۱۴ مشاهده گردید. میانگین ماهانه نیز نشان داد بیشترین مقدار در می ۲۰۲۲ با ۰٫۷ و کمترین در فوریه ۲۰۲۱ با ۰٫۱۶ ثبت شده است. نتایج بیانگر آن است که اگرچه تمامی نواحی استان تحت تأثیر آئروسل ها قرار دارند، مناطق جنوبی به دلیل مجاورت با نواحی خشک، کاهش پوشش گیاهی و خشکی تالاب ها بیشترین تأثیرپذیری را نشان می دهند. این یافته ها ظرفیت بالای داده های MODIS را در پایش پدیده های گردوغبار و اهمیت بهره گیری از سنجش ازدور در مدیریت محیط زیست نمایان کرده و بر ضرورت سیاست های هدفمند شامل تقویت پوشش گیاهی، احیای منابع آبی و کنترل آلودگی هوا در جنوب استان تأکید دارد.

سواحل مکران، به عنوان یکی از استراتژیک ترین مناطق ایران با دسترسی مستقیم به اقیانوس هند، پتانسیل عظیمی برای توسعه گردشگری پایدار دارد که فراتر از جنبه های فرهنگی و اجتماعی، شامل ابعاد اقتصادی، ترانزیتی، مالی و بین المللی می شود. این پژوهش با هدف تحلیل جامع ظرفیت های توسعه ای این منطقه، از جمله میراث فرهنگی بلوچی، توانمندسازی جوامع محلی، فرصت های اقتصادی (مانند صنایع گردشگری و اقتصاد آبی)، ترانزیتی (نقش دروازه INSTC و کاهش تمرکز بر خلیج فارس)، مالی (جذب سرمایه گذاری خارجی و اوراق پروژه) و بین المللی (همکاری با هند و کشورهای آسیای مرکزی) انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی و کمی داده های کتابخانه ای، اسنادی، گزارش های رسمی و مقالات از فصلنامه جغرافیا است. جامعه آماری شامل بیش از ۳۰۰ سند و مقاله مرتبط است و نمونه گیری هدفمند (مقالات داخلی، سند های رسمی و گزارش های میدانی) انجام شده. ابزارها شامل کدگذاری کیفی (با MAXQDA)، مدل SWOT و روابط کمی مانند: E=T×M×F (E: اشتغال، T: گردشگران، M: ضریب محلی، F: ضریب ترانزیتی) برای تخمین اثرات اقتصادی (۵۰,۰۰۰ شغل از ۱.۵ میلیون گردشگر) است. یافته ها نشان می دهد که ظرفیت های توسعه ای مکران، با تمرکز بر گردشگری پایدار، می تواند GDP (تولید ناخالص ملی) را ۵ تا ۷ درصد افزایش دهد، اما موانع اصلی را می توان شامل تشتت مدیریت و ناهماهنگی و کامل نبودن شبکه ترانزیتی دانست. فرضیه اصلی مبنی بر «فقدان نظام حکمرانی یکپارچه چندبعدی، ریشه ای ترین مانع توسعه گردشگری پایدار مکران است»، تأیید می گردد. نوآوری پژوهش در ادغام ابعاد چندگانه و پیشنهاد مدل مدیریت فرابخشی با استناد به تجارب جهانی (شنزن و جبل علی) است.

این مطالعه با هدف ارزیابی مکانی و زمانی دقت تخمین بارش پایگاه بازکاوی ERA5-Land استان اصفهان (ایران) در دوره 2004 تا 2023 انجام شده است. برای این منظور، از 6 ایستگاه همدیدی منتخب (اصفهان، داران، سمیروم، نایین، خور و بیابانک و کاشان) به عنوان نماینده منطقه مورد مطالعه استفاده شد. داده های ایستگاه زمینی از سازمان هواشناسی ایران و داده های مربوط به بازکاوی ERA5-Land از درگاه اینترنتی کوپرنیکس دریافت شد. دقت برونداد بارشی پایگاه مذکور، به صورت مقایسه بارش های برآورد شده بازکاوی با ایستگاه های هواشناسی همدیدی زمینی در مقیاس زمانی ماهانه با استفاده از نمودار تیلور و شاخص های آماری کلیدی نظیر RMSE، NSE، میانگین خطا، BIAS و شاخص ویلموت انجام گرفت. برای افزایش دقت برونداد پایگاه بازکاوی از روش تصحیح اریبی نگاشت چارک (Quantile Mapping) استفاده گردید. در گام بعد، برای ارزیابی اختلاف میانگین بارش ماهانه در دوره 20 ساله دو پایگاه داده در نرم افزار GIS پهنه بندی صورت گرفت تا از لحاظ مکانی مناطق دارای بیش برآوردی و کم برآوردی بارش توسط ERA5-Land تعیین گردد. محاسبات نشان داد که داده های بارش پایگاه بازکاوی در این تحقیق تخمین بسیار مناسبی از بارش استان اصفهان را با حداکثر اختلاف 10 میلی متر در مقایسه با داده های ایستگاه های زمینی انجام داده اند. یافته ها همچنین حاکی از آن است که بهترین عملکرد پایگاه ERA5-Land در فصول زمستان و پاییز است و همچنین بیشینه و کمینه اختلاف داده های بارش بین دو پایگاه داده، به ترتیب در غرب و شمال منطقه مورد مطالعه رؤیت شده است. از لحاظ بیش برآوردی و کم برآوردی توزیع مکانی خاصی مشاهده نشد. نتایج نشان داد که برونداد ریزگردانی شده پایگاه بازکاوی ERA5-Land از دقت بالا و مناسب جهت تخمین بارش منطقه مورد مطالعه برخوردار است.

سرزمین پهناور ایران از موقعیت منحصر به فرد جغرافیایی و ژئوپلیتیکی برخوردار است. ویژگی موقعیت نسبی کشور ایران به گونه ای است که در اوراسیا در موقعیت دریایی و اقیانوسی، موقعیت کانونی و دسترسی مستقیم به مناطق ژئوپلیتیک پیرامونی و به طور کلی در موقعیت لولایی قرار دارد. با این وجود، ایران نتوانسته است در دنیای جدید از ظرفیت ها و مزیت های فوق العاده ی خود در راستای توسعه و منافع ملی و افزایش تولید قدرت و ثروت استفاده کند. هدف پژوهش حاضر، ارائه بینش و راهبرد مناسب برای بهره گیری از ظرفیت ها و مزیت های ایران در مناسبات جدید منطقه ای و جهانی در جهت توسعه و افزایش قدرت و منزلت ایران است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با استفاده از داده های کتابخانه ای انجام شده است. کوشش شده است ابتدا دیدگاه های نظری و بنیان های اندیشه ای موضوع تبیین گردد و سپس نگرش و بینش راهبردی ژئواکونومیک و مکمل آن دریاگرایی با نگاه به آینده برای پیشرفت و توسعه ایران تبیین و ضرورت انتخاب و بهره گیری از آن ارائه گردد. نتایج پژوهش نشان می دهد که ایران برای فعال سازی ظرفیت ها و مزیت های جغرافیایی و سرزمینی خود نیازمند بینش ژئواکونومیک و راهبرد دریاگرایی است. ایران در پرتو بینش ژئواکونومیک می تواند در فرایند های توسعه منطقه ای و فضای جریان ها قرار گیرد. با اتخاذ بینش ژئواکونومیک و راهبرد دریاگرایی، سرزمین ایران در مسیر کریدورهای اقتصادی اوراسیا قرار می گیرد و بنادر و مناطق ساحلی و به ویژه منطقه مکران پیشران توسعه ایران خواهد شد.

صنعت گردشگری یکی از راهکارهای اساسی برای دسترسی به توسعه پابدار است. آب و هوا در تمامی عوامل مذکور نقش آفرینی می کند. توجه به آب و هوا، اطلاعات هواشناسی و شرایط زیست اقلیمی در مدیریت سیستمی گردشگری بسیار اهمیت دارد و مطالعات بیوکلیمایی ، اساس بسیاری از برنامه ریزی های گردشگری است. گستردگی جغرافیایی ایران و به دنبال آن تنوع آب و هوایی و تمایز فصلی، شرایط ویژه ای را از حیث گردشگری فراهم آورده است و از دلایلی است که ایران را در ردیف پنج کشور متنوع گردشگری جهان قرار داده است. آسایش انسان تحت تأثیر عوامل محیطی و فیزیولوژیکی قرار دارد. نرم افزار ریمن از مدل های موازنه حرارتی ترموفیزیولوژیک است که از سه زیر شاخص، متوسط آرای پیش بینی شده، دمای معدل فیزیولوژیک و دمای مؤثر استاندارد، تشکیل شده است. اساس این مدل بر مبنای معادله بیلان انرژی بدن انسان است. در این پژوهش در راستای مطالعه شاخص بیوکلیمایی برای تعیین فصل گردشگری شهرستان کاشان، فرا سنج های اقلیمی دمای هوا ، ابرناکی آسمان ، سرعت باد غالب ، فشار بخارآب و رطوبت نسبی ایستگاه های قم،میمه،دلیجان،نطنز و کاشان در بازه زمانی23 ساله (1996-2019) و فرا سنج های فیزیولوژیکی انسانی (سن، جنس، وزن، قد، نوع پوشش و فعالیت)، به همراه متغیرهای موقعیتی (طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع)، در قالب مدل ریمن ارزیابی گردیدند. نتایج نشان می دهد، شاخص دمای معدل فیزیولوژیک، بیشتر بیانگر و گویای وضعیت اقلیمی شهرستان می باشد . در ماه های سرد در نواحی دشت و کم ارتفاع بخش مرکزی و در ماه های گرم شرایط مطبوع و ایده آل برای گردشگری در ارتفاعات و دره های آن ها مشاهده می گردد.

شهرهای هوشمند در حال تبدیل شدن به یکی از رضایت بخش ترین ابزار برای سیاست گزارانی است که به دنبال دستیابی به اهداف توسعه پایدار شهری و منطقه ای و دستیابی به کیفیت زندگی شهری هستند. پژوهش پیش رو با هدف مقایسه تطبیقی نماگرهای حمل و نقل هوشمند در مناطق 15 گانه کلانشهر اصفهان انجام شده است. پژوهش از نوع کمی بوده است سعی شده است که با استفاده از مدل آنتروپی و تکنیک های چند شاخصه کریتیک و میرکا به تحلیل تجهیزات هوشمندسازی حمل و نقل در مناطق 15 گانه کلانشهر اصفهان پرداخته شود. در این پژوهش، مقایسه ای بین روش وزن دهی از طریق مدل آنتروپی شانون و تکنیک وزن دهی کریتیک صورت گرفته است و وزن های به دست آمده از این دو مدل در تکنیک میرکا بکار گرفته شده اند. داده های مورد نیاز پژوهش از آمارنامه کلانشهر اصفهان در سال 1402 جمع آوری شده است. با به کارگیری وزن مدل کریتیک در تکنیک میرکا و محاسبه مجموع مقادیر نهایی شکاف کل، منطقه 11 کلانشهر اصفهان با کسب امتیاز (0/0616) بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. منطقه 10 با کسب امتیاز (0/0243)، منطقه 5 با کسب امتیاز (0/0252) و منطقه 1 با کسب امتیاز (0/0261) دارای وضعیت ضعیفی بوده اند و کمترین امتیازات را به دست آوردند. با وزن مدل آنتروپی با استفاده از تکنیک میرکا و محاسبه مجموع مقادیر نهایی شکاف کل منطقه 11 کلانشهر اصفهان با کسب امتیاز (0/0632) بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. منطقه 5 با کسب امتیاز (0/0252)، منطقه 1 با کسب امتیاز (0/0253) و منطقه 10 با کسب امتیاز (0/0282) دارای وضعیت ضعیفی بوده اند و کمترین امتیازات را کسب کرده اند. مقایسه امتیازات به دست آمده تکنیک میرکا که مبنای وزن دهی آن مدل آنتروپی شانون بوده است، نابرابری بیشتری را بین مناطق 15 گانه شهری اصفهان نشان می دهد.

حریم منطقه شهری تهران، محدوده ای با وسعت 5920 کیلومتر مربع، به عنوان ضربه گیر گسترش بی رویه شهر، نقشی حیاتی در حفظ تعادل اکولوژیکی، امنیت زیستی، منابع آبی، و پایداری محیطی ایفا می کند. سیاست های صیانت و توسعه پایدار حریم تهران با هدف مدیریت توسعه کالبدی، کنترل مهاجرت، حفاظت از منابع طبیعی، و جلوگیری از گسترش سکونتگاه های غیررسمی تدوین شده اند. این سیاست ها شامل ایجاد کمربند سبز، محدودیت ساخت وساز در مناطق کشاورزی و کوهستانی، توسعه شهرهای جدید، و تقویت حمل ونقل عمومی برای کاهش تمرکزگرایی است. با این حال، چالش هایی نظیر نبود هماهنگی نهادی، سوداگری زمین، و فشار تقاضای سکونت، اجرای این سیاست ها را با مشکل مواجه کرده است. این پژوهش با هدف ارزیابی کارآمدی 33 سیاست صیانتی و توسعه ای حریم تهران، بر اساس 96 معیار در پنج دسته (ماهیت سیاست، مجریان، ساختار اجرایی، شرایط محیطی، و منابع) انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که این سیاست ها عمدتاً در حد اسناد باقی مانده و به دلیل ضعف در انسجام نهادی، نظارت میدانی، و شفافیت اطلاعات، اثربخشی محدودی داشته اند. برای بهبود، ایجاد نظام حکمرانی یکپارچه، تشدید نظارت هوشمند با استفاده از فناوری هایی مانند GIS، و ارائه مشوق هایی برای حفظ کاربری های مجاز ضروری است. بدون این اصلاحات، خطر فروپاشی زیست محیطی و از دست رفتن کنترل توسعه پیرامونی تهران جدی خواهد بود. این پژوهش بر ضرورت بازنگری سیاست ها با رویکردی آینده نگر، مشارکتی، و مبتنی بر عدالت فضایی تأکید دارد.

تحولات افغانستان پس از تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱ به یکی از مسائل کلیدی و پیچیده در سیاست بین الملل تبدیل شده است. طالبان در تلاش است جایگاه خود را به عنوان حاکم رسمی افغانستان تثبیت کند، اما مشروعیت بین المللی آن همچنان به رسمیت شناخته نشده است. این پژوهش به بررسی تأثیر رقابت های ژئوپلیتیکی قدرت های جهانی و منطقه ای بر روند عدم پذیرش رسمی طالبان می پردازد. یافته ها نشان می دهد رقابت میان ایالات متحده، اتحادیه اروپا، چین، روسیه و کشورهای منطقه ای نظیر ایران، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس، مانعی بزرگ در مسیر به رسمیت شناخته شدن طالبان بوده است. کشورهای غربی عمدتاً سیاست تحریم اقتصادی و محدودیت های دیپلماتیک را برای اعمال فشار بر طالبان دنبال کرده اند، در حالی که چین با تمرکز بر منافع اقتصادی و امنیتی، رویکردی محتاطانه اتخاذ کرده و روسیه با به رسمیت شناختن رسمی طالبان، گامی فراتر نهاده است. با این حال، موضوعاتی مانند عدم تشکیل دولتی فراگیر، نقض مستمر حقوق بشر و نگرانی های امنیتی درباره حضور گروه های تروریستی در افغانستان، مشروعیت طالبان را در نظام بین الملل به شدت به چالش کشیده است. افزون بر این، تلاش طالبان برای دستیابی به سلاح های هسته ای و بیولوژیکی، تصور جهانیان نسبت به این گروه را پیچیده تر ساخته و نگرانی های جدیدی در معادلات امنیتی ایجاد کرده است. در نهایت، تا زمانی که رقابت های ژئوپلیتیکی بین قدرت ها ادامه داشته باشد و اجماع بین المللی برقرار نشود، چشم انداز به رسمیت شناخته شدن طالبان در سطح جهانی نامشخص باقی خواهد ماند. این پژوهش تأکید می کند که درک تحولات ژئوپلیتیکی و واکنش بازیگران جهانی، کلید اصلی تحلیل روند آینده افغانستان است که تأثیرات گسترده ای بر ثبات و امنیت منطقه خواهد داشت.