آمایش جغرافیایی فضا

مدیریت منابع آب شهری در بسیاری از مناطق جهان به ویژه در کشورهای درحال توسعه، با چالش های قابل توجهی روبه رو است. این چالش ها به ویژه در شهرهایی با ویژگی های جغرافیایی خاص که با بحران های آبی مواجه اند، ملموس تر است. شهرستان رباط کریم به دلیل افزایش جمعیت، توسعه سریع شهری و مشکلات محیط زیستی با چالش های اساسی در زمینه مدیریت منابع آب مواجه است. هدف این پژوهش، ارزیابی عملکرد مدیریت آب شهری در این شهرستان بر اساس اصول حکمروایی شایسته است. پژوهش از نوع کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است و داده ها از طریق پرسشنامه گردآوری و با استفاده از روش های آماری ناپارامتریک در نرم افزار آماری جسپ (JASP) تحلیل شدند. در ابتدا، ارزیابی انطباق وضعیت موجود مدیریت آب شهری در سه مؤلفه تأمین، توزیع و تقاضا نشان داد که در تمامی ابعاد حکمروایی شایسته، از جمله شفافیت، پاسخگویی، اثربخشی و کارایی، وضعیت موجود در شهرستان رباط کریم به طور معناداری پایین تر از حد مطلوب قرار دارد. مقایسه میان سه شهر رباط کریم، نصیرشهر و پرند نیز نشان داد که در بیشتر شاخص ها، شهر رباط کریم عملکرد بهتری دارد. در نهایت، نتایج تأکید می کنند که بهبود عملکرد مدیریت آب در شهرستان رباط کریم مستلزم اصلاحات ساختاری در زمینه های شفافیت (به ویژه در فرآیندهای تخصیص و مصرف منابع)، مشارکت عمومی، و پاسخگویی نهادهای مسئول است. این پژوهش پیشنهاد می کند که برای حل پایدار چالش های آبی، تدوین یک مدل جامع مدیریت آب شهری مبتنی بر ویژگی های بوم شناختی و اجتماعی-اقتصادی مناطق، نه تنها برای این شهرستان، بلکه برای سایر مناطق مشابه در ایران، یک ضرورت اساسی است.

با هدف برنامه ریزی و مدیریت صحیح در جنگل های مانگرو کشور به تبیی ن آینده های گوناگون متص ور و محتمل، شناسایی نیروهای پیشران، کلان روندها و عدم قطعیت ها در این رویشگاه های طبیعی پرداخته شد. به منظور شناسایی عمده ترین نیروهای پیشران و کلان روندها فهرستی بر اساس پیشینه تحقیق و مطالعات نظری شامل 5 معیار، 12 زیر معیار و 55 شاخص تهیه گردید. جامعه آماری پرسش شوندگان 15 نفر بوده، که از بین کارشناسان و خبرگان با تخصص های مرتبط انتخاب شدند. تجزیه وتحلیل داده ها از طریق روش های تحلیل ساختاری و سناریو نگاری در نرم افزارهای MicMac و Scenario Wizard صورت گرفت. مطابق نتایج، در بین معیارها بیشترین ضریب اهمیت مربوط به معیار "اکولوژیک"، در بین زیرمعیارها مربوط به " اشتغال" و در بین شاخص ها به "وابستگی زیاد معیشت به جنگل" اختصاص یافته است. نتایج سناریوهای گروه های اول تا سوم به ترتیب بیان کننده وضعیت مطلوب و ایده آل محیط زیست (62 درصد)، وضعیت بینابین و ایستا (28 درصد) و وضعیت بحرانی محیط زیست (10 درصد) است. علاوه بر این، نتایج سناریوهای کلان آینده در مخروط آینده شامل "آینده های مرجح" (سناریوی گروه اول)، "آینده های محتمل" (سناریوی گروه دوم) و "آینده های نامعقول" (سناریوهای گروه سوم) است که احتمال وقوع هر یک با توجه به نتایج به دست آمده قابل پیش بینی است. بر اساس نتایج به دست آمده، بهبود وضعیت خدمات اکوسیستمی در جنگل های مانگرو ایران مستلزم عملکرد برنامه ریزان و مسئولان در حفظ و حمایت از رویشگاه های طبیعی در این محدوده است، به گونه ای که در راستای حفظ منابع با ارزش زیستی آن تلاش نمایند و وضعیت بهره وری از خدمات اکوسیستمی در این منطقه را بهبود بخشند.

هویت شهرها در حال تغییر است، این تغییرات به تقویت شهرها کمک می کند. یکی از عواملی که در این تغییرات نقش دارد، تغییرات در کاربری های شهری است. تنوع کاربری های شهرها سبب ارتقا هویت در شهرها شده که در نتیجه رشد سریع شهری به مرور تغییر کرده است. مطالعات بسیاری به بررسی ابعاد و مؤلفه های این پدیده پرداخته اند، اما تاکنون تحلیلی جامع از تحقیقات پیشین برای استخراج نتایج آن ها انجام نشده است. به همین دلیل، این مقاله با هدف بررسی مطالعات موجود درباره تأثیر تغییرات کاربری زمین بر هویت شهرها و نتایج آنان در دو حوزه ابعاد و مؤلفه ها، به صورت یک مرور سیستماتیک انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی و بر مبنای 64 پژوهش منتخب موجود است که منابع انگلیسی از پایگاه اطلاعاتی Scopus و Scholar Google و Sience Direct و منابع فارسی پایگاه سیویلیکا، پرتال جامع علوم انسانی، نورمگز و SID انتخاب شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد 4۰٪ پژوهش های داخلی در سال های 1395 و 1397 و 20٪ پژوهش های خارجی در سال 2023 به چاپ رسیده و قاره های آسیا، اروپا، آفریقا و استرالیا به ترتیب پیش گام این مطالعات هستند. همچنین، 10٪ پژوهش های انگلیسی در مجله Environmental Sciences و 20٪ پژوهش های داخلی در مجله نگرش های نو در جغرافیای انسانی و برنامه ریزی فضایی به چاپ رسیده است. نتایج حاصل از بررسی ابعاد و مؤلفه های این پدیده از منظر پژوهش های پیشین نشان داد بعد طبیعی-مصنوع، انسانی-محیطی کاربری زمین به ترتیب بیشترین تأثیر را بر هویت شهرها دارند و مؤلفه های ساختاری، توده ای و نقطه ای کاربری زمین از مهم ترین مؤلفه های تغییر کاربری زمین بر هویت شهرها محسوب می شوند.

بافت های مرکزی کلان شهرها، به عنوان هسته های هویتی و اقتصادی، با چالش های چندبعدی مواجه هستند. پارادایم شهر هوشمند، ظرفیت تحول در بازآفرینی این بافت ها را دارد؛ بااین حال، فقدان یک چارچوب نظری یکپارچه که هم زمان ابعاد فلسفی (چرایی) و کارکردی (چگونگی) را تبیین کند، مانعی اساسی است. این پژوهش با هدف تدوین چارچوبی فلسفی کارکردی و زمینه آگاه برای این منظور انجام شد. روش شناسی ترکیبی مبتنی بر پراگماتیسم به کار گرفته شد. جامعه آماری، ۲۰۰ مقاله معتبر بین المللی بود که بر اساس پروتکل PRISMA انتخاب و با تلفیق تحلیل کمی (الگوریتم LDA و K-Means در پایتون) و کیفی (تحلیل مضمون) بررسی شدند. اعتبار با رویکرد مثلث سازی و پایایی با ضریب کاپای ۰٫۸۷ تأیید گردید. یافته های کمی، ۶ خوشه مفهومی اصلی را شناسایی کرد: فناوری و زیرساخت هوشمند (%26٫۴)، ابعاد اجتماعی فرهنگی (%2۲٫۱)، حکمرانی و سیاست گذاری (%1۸٫۷)، پایداری و تاب آوری محیطی (%1۵٫۹)، بازآفرینی اقتصادی (%1۲٫۵) و چالش ها (%4٫۴). یافته های کیفی منجر به استخراج ۵۵ مضمون اصلی و ۱۹۵ مضمون فرعی و سازمان دهی آن ها در یک چارچوب سه لایه (فلسفی، کارکردی، زمینه ای) شد. چارچوب نهایی نشان می دهد موفقیت درگرو گذر از نگرش صرفاً فناورانه و اتخاذ رویکردی تکوین گراست که فناوری را در بافت اجتماعی فضایی تنیده و سه قید کلیدی «حکمرانی داده شفاف»، «پیوست اجتماعی ضد جابه جایی» و «معماری مالی چند منبعی» را لحاظ می کند. دستاورد پژوهش، ارائه نقشه راهی اجرایی و بومی پذیر برای تبدیل این بافت ها به فضاهای هوشمند، عادلانه، تاب آور و پایدار است.

شهر تهران به عنوان پایتخت ایران و شهر پیشرو در زمینه ظهور و به کارگیری فناوری های نوین در آینده این کشور به شدت تحت تأثیر تحولات اجتماعی فناورانه قرارگرفته و شهروندان از اثرات مثبت و منفی دیجیتالی شدن زندگی و رشد فناوری های مرتبط متأثر خواهند شد. ازاین رو این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل پیشران های اثرگذار بر آینده سلامت شهروندان و تحلیل سناریوها و تغییرات سلامت روان شهروندان (متأثر از فناوری های دیجیتال) و ارائه شیوه های اقدام انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش کاربردی است و از روش های مطالعات کتابخانه ای و مصاحبه برای جمع آوری و از روش های پویش محیطی، تحلیل ساختاری، سناریو نگاری و تحلیل سلسله مراتبی برای تحلیل داده ها استفاده شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد، چهار سناریو پیش روی آینده سلامت روان شهر تهران در خصوص تهدیدات و درمان های دیجیتال وجود دارد. با توجه به نظرخواهی از خبرگان به نظر می رسد، سناریوهای دوم و سوم محتمل ترین سناریوها هستند. سناریو اول با داشتن تمام ویژگی ها در حالت ایده آل مطلوب ترین سناریوها می باشد. سیاست گذاران شهری همچنان نیازمند تلاش برای بهبود جنبه های مختلف برای حرکت به سمت سناریو اول هستند. سناریو چهارم بدترین حالت ممکن است و سیاست گذاران شهری باید از وقوع آن جلوگیری کنند. در نتیجه با در نظر داشتن اقدامات پیشنهادی در این پژوهش می توان سلامت روان شهروندان تهرانی را در مواجه با تهدیدات و فرصت های دیجیتال ارتقا داد.

امروزه با توجه به افزایش چالش های محیط زیستی و تغییرات اقلیمی، ایجاد شبکه ای از پایگاه های پایش در سطح حوضه های آبریز به عنوان یکی از الزامات اساسی در مدیریت بهینه منابع آب و پیشگیری از مخاطرات طبیعی شناخته می شود. این پایگاه ها با جمع آوری داده های دقیق و به هنگام، امکان تحلیل روند تغییرات هیدرولوژیکی، ارزیابی مخاطراتی نظیر سیلاب، و برنامه ریزی راهبردی برای کاهش آسیب پذیری را فراهم می کنند. در همین راستا هدف اصلی این پژوهش مکان یابی احداث پایگاه پایش در سطح حوضه آبریز قلعه چای واقع در استان آذربایجان شرقی می باشد. جهت نیل به این هدف از 10 پارامتر مؤثر در انتخاب مکان های بهینه به منظور احداث پایگاه پایش استفاده گردید. پارامترهای مورد استفاده عبارت بودند از: ارتفاع، شیب، جهت شیب، فاصله از آبراهه، فاصله از روستا، فاصله از شهر، فاصله از جاده، فاصله از گسل، لیتولوژی و کاربری اراضی. در ادامه جهت وزن دهی پارامترها از روش تصمیم گیری چندمعیاره CRITIC استفاده شد. نتایج وزن دهی نشان داد که پارامترهای فاصله از رودخانه، فاصله از جاده، فاصله از روستا و فاصله از شهر نقش مهمی در مکان یابی پایگاه پایش داشته اند. نقشه نهایی از حاصل ضرب وزن پارامترها در لایه های اطلاعاتی آن ها در محیط نرم افزار ArcGIS به دست آمد. این نقشه به 5 کلاس کاملاً مناسب، مناسب، نسبتاً مناسب، نامناسب و کاملاً نامناسب از نظر مکان یابی پایگاه پایش تقسیم شد. نقشه نهایی نشان داد مناطق واقع در خروجی حوضه (به ویژه دشت های کم شیب مجاور رودخانه و جاده های اصلی) به عنوان پهنه های ایده آل شناسایی شدند.

انتظار ارائه خدمات عمومی شهری در برابر پرداخت عوارض نوسازی شهرداری نیز یکی از مسائل شکل گیری برابری اجتماعی و نظم فضایی در محلات شهری تلقی می گردد. از این رو می توان گفت ارتباط مستقیمی میان پرداخت عوارض نوسازی و خدمات-دهی به محلات از دیدگاه مدیریت شهری وجود دارد. لذا هدف این پژوهش نگرشی بر رفتار و دلایل پرداخت یا عدم پرداخت عوارض شهرداری در محلات با سطوح مختلف برخورداری شهر زنجان (اسلام آباد به عنوان اسکان غیررسمی، کوی فرهنگ نیمه برخوردار و کارمندان برخوردار) می باشد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد کمّی و استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری است. داده ها از طریق پرسشنامه (نمونه ۳۸۴ نفر) و آمار رسمی شهرداری (۱۴۰۴-۱۳۹۳) گردآوری شد. یافته ها نشان می دهد نرخ پرداخت عوارض در کوی فرهنگ (5/85 درصد) بالاتر از کارمندان (6/81 درصد) و اسلام آباد (6/67 درصد) است، که حاکی از نقش عوامل غیراقتصادی در رفتار پرداخت است. نتایج مدل سازی ساختاری نشان می دهد آگاهی و اطلاع رسانی با وجود پایایی عالی (863/0 = α)، اثر منفی معناداری بر رفتار پرداخت (386/0- =β) و نگرش به پرداخت (452/0- =β) دارد که نشان دهنده اثر پارادوکسیکال افزایش آگاهی بر کاهش تمایل به پرداخت در شرایط فقدان شفافیت است. نگرش نسبت به پرداخت (923/0 = α) اثر مثبتی بر اعتماد و مشارکت اجتماعی (758/0 =β) دارد، اما تأثیر مستقیم آن بر رفتار پرداخت ضعیف و منفی (204/0- =β) است. اعتماد و مشارکت اجتماعی (921/0 = α) نیز اثر منفی محدودی بر رفتار پرداخت نشان می دهد (204/0- =β) که بیانگر شکاف نگرش-رفتار شهروندان است.یافته ها تأکید می کنند. نتایج حاکی از آن است که متغیرهای شناختی و نگرشی عمدتاً در جهت منفی بر رفتار پرداخت تأثیر می گذارند.

توسعه منطقه ای به عنوان یکی از رویکردهای کلان برنامه ریزی فضایی می تواند نقش مؤثری در بهبود مدیریت یکپارچه شهری ایفا کرده و زمینه ساز تحقق توسعه متوازن و پایدار در کلان شهرها باشد. این نگرش به مدیریت، به دنبال ادغام منابع، بهره وری بالاتر، و توزیع عادلانه تر منافع از توسعه است. ازاین رو، هدف پژوهش حاضر تحلیل نقش توسعه پایدار با تمرکز بر توسعه منطقه ای به عنوان زیربنای تقویت مدیریت یکپارچه شهری در کلان شهر تهران است. Top of Formروش تحقیق پژوهش حاضر توصیفی- پیمایشی و از نوع کاربردی و همبستگی است. جهت گردآوری مبانی نظری اطلاعات در خصوص تبیین ادبیات موضوع تحقیق از روش کتابخانه ای و مطالعات اسنادی استفاده گردید. ابزار گردآوری داده ها در تحقیق حاضر پرسش نامه بود. جامعه آماری پژوهش، ساکنین مناطق مختلف شهر تهران بود. همچنین از فرمول کوکران برای محاسبه نمونه آماری پژوهش استفاده شد. حجم نمونه 384 نفر تعیین شد که به روش نمونه گیری تصادفی ساده تکمیل گردید. در نهایت برای تجزیه وتحلیل داده های پژوهش از نرم افزارهای Spss و Smart-Pls استفاده شد. یافته ها حاکی از آن است که افزایش در توسعه پایدار و ابعاد آن با ارتقاء معناداری در مدیریت یکپارچه شهری و بهبود محسوس در عملکرد و کارایی نهادهای مرتبط همراه خواهد بود. همچنین، تمرکز بر توسعه منطقه ای و تقویت ابعاد آن، ظرفیت مدیریت یکپارچه را افزایش داده و موجب رشد و توانمندسازی سازمان های شهری می شود. در مجموع، نتایج پژوهش بر وجود همبستگی مثبت و معنی دار میان توسعه پایدار و مدیریت یکپارچه تأکید دارد. این همبستگی می تواند به بهبود چشمگیری در عملکرد و اداره سازمان ها در شهر تهران منجر شود.

امروزه درگیری ذهنی در گردشگری یکی از موضوعات مهمی است که نوع رفتار و نگرش گردشگران را نسبت به یک مقصد شکل می دهد و نقش بسیار مهمی در رضایتمندی و یا عدم رضایتمندی گردشگران از یک مقصد دارد؛ لذا ضرورت دارد که درگیری ذهنی و عوامل مؤثر بر آن در مقاصد گردشگری شناسایی و موردتوجه قرار بگیرد؛ بنابراین، هدف پژوهش حاضر بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر درگیری ذهنی گردشگران می باشد. این پژوهش از نظر روش تحقیق توضیفی -تحلیلی و به لحاظ هدف کاربردی می باشد. برای جمع آوری اطلاعات از روش ترکیبی کتابخانه ای و میدانی و از ابزار پرسش نامه استفاده گردیده است. محدوده موردمطالعه روستاهای گردشگری بخش طرقبه است. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران با حجم جامعه نامعلوم برابر با 384 نفر است و جامعه آماری در این تحقیق تمامی گردشگران بالای 15 سال می باشد. برای تجزیه وتحلیل داده ها و شناسایی عوامل مؤثر بر درگیری ذهنی گردشگران از روش تحلیل عاملی اکتشافی در نرم افزار Spss استفاده شده است. نتایج حاصل از تجزیه وتحلیل داده ها نشان داد که بر اساس این روش عوامل اقتصادی، فرهنگ گردشگری روستا، زیرساخت های روستا، خدمات عمومی، جغرافیای عمومی روستا، زیبایی بصری روستا در شکل گیری درگیری ذهنی گردشگران مؤثر است. دراین بین عامل اقتصادی بیشترین تأثیر را در ایجاد درگیری ذهنی در روستاهای موردمطالعه داشته است؛ بنابراین ضرورت دارد که عوامل مؤثر در درگیری ذهنی در روستاهای مقصد گردشگری مورد بررسی قرار بگیرد و در جهت ارتقای معرف های هر عامل اقدام شود، در این صورت می توان رضایت و وفاداری را نسبت مقصد در بلندمدت ایجاد کرد.

ناکارآمدی رویکردهای سنتی برنامه ریزی شهری در ایران، ضرورت بهره گیری از رهیافت های نوینی همچون راهبرد توسعه شهری (CDS) را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین عوامل مؤثر بر توسعه راهبردی شهر شهرکرد با رویکرد شهر خلاق و ارائه مدل فرآیندی آن انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی است. گردآوری داده ها به دو روش کتابخانه ای و میدانی صورت گرفت. در بخش کیفی، ۱۸ نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی به روش نمونه گیری هدفمند در فرآیند دلفی و مدل سازی ساختاری-تفسیری (ISM) مشارکت داشتند. (بخش کمی تکمیلی با ۳۸۴ شهروند به روش نمونه گیری خوشه ای طبقه بندی شده انتخاب و با پایایی پرسشنامه تأییدشده (آلفای کرونباخ > ۰.۸) را تکمیل کردند و صرفاً برای ترسیم زمینه ذهنی پژوهش انجام شد و نقشی در مدل اصلی نداشت.) تحلیل داده ها با MICMAC انجام شد ارزیابی کمی نشان داد شاخص های چهارگانه CDS در شهرکرد وضعیت نامطلوبی دارند؛ به ویژه ابعاد حکمروایی (میانگین ۲.۹۸) و رقابت پذیری (میانگین ۳.۰۲) پایین ترین مقادیر را کسب کردند. مدل ساختاری-تفسیری، عناصر «تقویت جامعه محلی» و «افزایش جذابیت و خلاقیت» را به عنوان پیش ران های بنیادین در بالاترین سطح شناسایی کرد. تحلیل MICMAC نیز حاکی از قرارگیری اکثر متغیرها در ناحیه پیوندی و وجود روابط پیچیده و دوسویه میان عناصر بود که نشان دهنده وابستگی متقابل شدید مؤلفه های توسعه در شهرکرد است. تدوین سند راهبرد توسعه شهرکرد با رویکرد شهر خلاق، نیازمند توجه هم زمان به سه مؤلفه تسامح، استعداد و تکنولوژی در چارچوب ابعاد چهارگانه CDS است. مدل فرآیندی ارائه شده با تأکید بر نقش زیرساختی جامعه محلی و خلاقیت، می تواند به عنوان نقشه راهی برای برنامه ریزان شهری عمل کند.