درخت حوزه‌های تخصصی

شتاب شهرنشینی و افزایش جاذبه های آن به مهاجرت اقشار مختلف اجتماعی مردم به شهرها منجرشده و به دنبال آن پدیده تفکیک مسکن پدیدار شده است. در همین راستا در بازارهای مسکن، فیلترینگ مسکن مدت ها است که به عنوان نیروی اصلی عرضه مسکن برای اقشار کم درآمد در نظر گرفته شده است. این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی است و هدف از آن شناخت شاخص های دخیل در فیلترینگ مسکن و میزان اثرات آن در مناطق شهری بوده است. برای مراجعه به جامعه آماری، از طریق فرمول کوکران تعداد 383 نفر به روش نمونه گیری تصادفی ساده طبقه بندی شده، انتخاب شد. برای هر شاخص دو سؤال و مجموعاً 24 سؤال به صورت طیف لیکرت 5 گزینه ای طراحی شد و در اختیار نمونه آماری مناطق شهری قرارگرفت. پس از گردآوری پرسش نامه، داده ها به واسطه نرم افزار «SPSS»  و از طریق مدل ویکور تجزیه وتحلیل شد. نتایج نشان داد که فیلترینگ مسکن در شهر اردبیل با مقادیر (363/0 Q)  بالاتر از حد متوسط عمل نموده است. مناطق شهری 2، 1، 3، 5 و 4 به ترتیب بیشترین تا کمترین نقش را در میزان فیلترینگ مسکن داشتند. در این میان  به ترتیب شاخص دسترسی به مراکز خرید با مقادیر (0368/0)، سیاست های دولت با (031/0)، درآمد (02418/0)، دسترسی به امکانات بهداشتی (0216/0)، دسترسی به امکانات آموزشی (0214/0)، تسهیلات وام مسکن (019/0)، عرضه مسکن (016/0)، ساخت وساز (01108/0)، وضعیت اشتغال (00784/0)، نرخ تورم (0074/0)، حمل ونقل عمومی (0051/0) و تقاضای مسکن (00258/0)، بیشترین تا کمترین نقش و تأثیر را در فیلترینگ مسکن شهر اردبیل ایفا نموده اند. نتایج کلی بیانگر آن بود که فیلترینگ مسکن شهر اردبیل از الگوی نیمه پویا و سیاست محور تبعیت می کند. بدین معنا که تحرک مکانی و جابه جایی طبقات پردرآمد در پاسخ به سیاست ها و تسهیلات دولتی و امکانات خدماتی رخ می دهد تا تغییرات طبیعی بازار؛ از این رو بایستی در سیاست گذاری های آتی مسکن شهری، تمرکز بر بهبود زیرساخت های اقتصادی، تقویت عرضه مسکن مقرون به صرفه، توسعه خدمات شهری و اصلاح سیاست های تسهیلات مسکن صورت گیرد تا روند فیلترینگ بتواند به کاهش نابرابری فضایی و بهبود عدالت مسکن در شهر منجرشود

مهم ترین هدف برنامه ریزی شهری افزایش کیفیت زندگی شهروندان است. یکی از مهم ترین شاخص های مؤثر در این راستا دسترسی عادلانه شهروندان به خدمات شهری است. برنامه ریزان برای متوازن سازی دسترسی به خدمات شهری از مفهوم عدالت توزیعی استفاده می کنند. اعتقاد بر این است که با توزیع متعادل خدمات شهری، دسترسی نیز برای همه ساکنان مطلوب خواهد شد. بر همین اساس هدف این تحقیق آزمون تأثیر عدالت توزیعی بر دسترسی مناسب به خدمات شهری است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و به لحاظ هدف کاربردی است. برای جمع آوری اطلاعات از روش های کتابخانه ای و میدانی و برای تحلیل داده ها از نرم افزارهای GIS و Geo Da استفاده شده است. نتایج اولیه نشان می دهد که در سطح محله های ارومیه نابرابری در توزیع خدمات شهری و دسترسی به خدمات شهری وجود دارد و محله های مرکزی نسبت به محله های حاشیه ای وضعیت مطلوب تری دارند. در خصوص برآیند دو معیار عدالت توزیعی و دسترسی، ۴۶ درصد از محله ها در وضعیت مطلوب و کاملاً مطلوب، ۳۱ درصد محله ها نیز در وضعیت نامطلوب و کاملاً نامطلوب و ۲۲ درصد نیز در وضعیت متوسط قرار دارند. برای آزمون فرض تأثیرگذاری توزیع خدمات بر دسترسی، از رگرسیون جغرافیایی وزن دار استفاده شد که بر اساس نتایج نحوه توزیع خدمات شهری ۷۱ درصد از دسترسی مطلوب به خدمات شهری را تبیین می کند. این نتایج نشان می دهد که عدالت توزیعی تأثیر زیادی در دسترسی شهروندان به خدمات شهری دارد.

توسعه شهری دانش بنیان الگویی جدید از توسعه است که به دلیل اتکا بر دانش، به عنوان منبع انرژی بی پایان، رهیافتی نو از توسعه پایدار شهری محسوب می شود که در بستر شهرها شکل گرفته، پویایی یافته و به ثمر می نشیند. هدف اصلی این پژوهش درک الگوی پراکنش فضایی کاربری های دانش بنیان، شناسایی هسته مرکزی شکل گیری و مسیر توسعه آن در سطح مناطق 22 گانه شهر تهران است. برای این منظور اطلاعات آماری و فضایی 2700 مورد از مهم ترین کاربری های دانش بنیانی که به صورت رسمی توسط دفتر کارگروه ارزیابی و تشخیص صلاحیت شرکت ها و مؤسسات دانش بنیان تائید و ثبت شده و هم اکنون در حال فعالیت هستند مورداستفاده قرارگرفته است. روش پژوهش توصیفی و مبتنی بر مطالعات میدانی و کتابخانه ای است. برای بررسی و تحلیل فضایی کاربری های دانش بنیان از ابزارهای آماره فضایی موجود در محیط نرم افزار Arc GIS استفاده شد. نتایج پژوهش حاکی از آن بود که الگوی پراکنش فضایی کاربری های دانش بنیان شهر تهران خوشه ای می باشد که بالاترین تراکم آن در شمال تهران و مربوط به مناطق 2، 3 و 6 بوده و مناطق عمدتاً جنوبی این شهر سهم قابل توجهی از این نوع کاربری ها ندارند. همچنین مشخص شد که شرکت دانش بنیان "توسعه دانش بنیان سینا" که در حدفاصل بین منطقه 3 و 4 واقع شده است از لحاظ موقعیت نسبی به عنوان هسته مرکزی این کاربری ها محسوب می شود. جهت توزیع جغرافیایی کاربری ها نیز نشان داد که این کاربری ها به شکل بیضوی و با مقدار 87 درجه از سمت شرق تهران به سمت غرب این شهر در حال گسترش هستند. در پایان نیز با استفاده از رگرسیون خطی چند متغیره متغیرهای مستقل تاثیرگذار بر این نوع پراکنش مورد شناسایی قرار گرفته و نهایتا پیشنهاد اتی به منظور توسعه کمی و کیفی این کاربری ها و مدیریت مطلوب آن ارائه شد.

این مطالعه تأثیر سن تاغ کاری بر ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و میکروبی خاک در اکوسیستم های خشک شهرستان بیرجند، استان خراسان جنوبی را بررسی کرد. نمونه برداری خاک در سه سایت با سنین ۳۴ و ۲۶ سال و یک سایت بدون تاغ کاری انجام شد. ویژگی های فیزیکوشیمیایی شامل کربن آلی خاک، نیتروژن کل، فسفر و پتاسیم در دسترس، pH، EC، کربنات کلسیم، نسبت جذب سدیم، چگالی ظاهری و تخلخل اندازه گیری شد. همچنین فعالیت میکروبی، زیست توده کربن و نیتروژن میکروبی، تنفس پایه و برانگیخته و فعالیت آنزیم کاتالاز ارزیابی گردید. نتایج نشان داد که با افزایش سن تاغ کاری،SOC  و TN به طور معنی داری افزایش یافته و چگالی ظاهری کاهش و تخلخل افزایش یافته است، که نشان دهنده بهبود ساختار، نفوذپذیری و تهویه خاک و ارتقای فعالیت میکروبی است. فعالیت آنزیمی، زیست توده میکروبی و جمعیت میکروارگانیسم ها نیز در سایت های قدیمی تر به طور چشمگیری افزایش یافت و نسبت C/N و سهم میکروبی تغییر معنی داری نداشت، که بیانگر حفظ تعادل عملکردی جامعه میکروبی است. همبستگی مثبت SOC و TN با شاخص های میکروبی و همبستگی منفی C/N، چگالی ظاهری و کربنات کلسیم اهمیت ویژگی های فیزیکی و شیمیایی در تعیین سلامت خاک را نشان داد. این نتایج نشان می دهند که تاغ کاری بلندمدت موجب ارتقای کیفیت خاک، افزایش فعالیت میکروبی و ظرفیت اکولوژیکی اکوسیستم های بیابانی شده و پایه ای مستحکم برای مدیریت پایدار خاک و احیای اراضی خشک فراهم می آورد.

مسکن از مهم ترین ابزارها جهت رسیدن به سطح مناسبی از رفاه و بزرگترین سرمایه گذاری هر خانوار است. این پژوهش با هدف ارزیابی شاخص های کمی و کیفی مسکن در شهر اصفهان، با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و تطبیقی و کاربرد مدل های تصمیم گیری چند معیاره ویکور، تاپسیس و روش ادغام برای سطح بندی و برنامه ریزی مسکن در مناطق پانزده گانه شهر اصفهان انجام شده است. برای گردآوری اطلاعات و داده ها از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال های 1390،1385، 1395 و همچنین از آمارنامه شهر اصفهان در سال 1402، استفاده شد. در ارزیابی و تحلیل وضعیت شاخص های موجود در شهر اصفهان به روش ویکور مشخص شد که مناطق 5 و 6  در سطح عالی؛ مناطق 1،3،4 و 7 خوب؛ مناطق 9، 12 و 13 متوسط و مناطق 2، 8، 10، 11، 14 و 15 در وضعیت ضعیف قرار گرفته اند. یافته های پژوهش به روش تاپسیس نیز نشان داد، مناطق 5 و 6 از لحاظ شاخص های کمی و کیفی مسکن در شهر اصفهان در وضعیت عالی، مناطق 3، 4، 7 و 13 در وضعیت خوب، مناطق 2، 8 و 9 در وضعیت متوسط و مناطق 1، 10، 11، 12، 14 و 15 در وضعیت ضعیف قرار دارند. همچنین رتبه بندی نهایی با ادغام روش های تاپسیس و ویکور نشان داده که مناطق 6، 5، 7 رتبه اول تا سوم، مناطق 13، 3 و 4، رتبه های چهارم تا ششم، مناطق 1، 2، 9، 12، 8، 11، 10، 15 و 14 به ترتیب رتبه های هفتم تا پانزده را به خود اختصاص داده اند.

رشد هوشمند شهری به عنوان رویکردی نوین در برنامه ریزی شهری، بر ارتقای کارایی فضایی، کاهش وابستگی به خودرو و تقویت فضاهای انسان محور تأکید دارد پژوهش حاضر با هدف تبیین ارتباط میان کیفیت پیاده مداری و تحقق رشد هوشمند شهری در شهر خوی انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی تحلیلی است. داده های موردنیاز با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته شامل ۲۴ گویه در قالب هشت شاخص دسترسی و اتصال شبکه، جذابیت کالبدی، ایمنی و راحتی حرکت، سرزندگی شهری، پایداری زیست محیطی، کارایی شهری، کیفیت زندگی و تعاملات اجتماعی گردآوری شد. روایی سازه ابزار با تحلیل عاملی اکتشافی (KMO=0.892؛ Sig=0.000) و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ ۰/۹۱ تأیید شد. تحلیل داده ها با بهره گیری از آزمون تی تک نمونه ای، همبستگی کندال، آزمون کروسکال والیس و رگرسیون چندگانه انجام شد. نتایج نشان داد میانگین ارزیابی تمامی شاخص ها بالاتر از حد متوسط (۳/۴۱ تا ۳/۷۴) قرار دارد و میان ابعاد پیاده مداری و مؤلفه های رشد هوشمند شهری روابط مثبت و معناداری (Sig=0.000؛ ۰/۶۳≥τ≥۰/۳۹) مشاهده می شود که قوی ترین آن میان سرزندگی شهری و تعاملات اجتماعی به دست آمد (τ=۰/۶۳). نتایج مدل رگرسیونی نیز نشان داد شاخص های کیفیت پیاده مداری توانسته اند ۶۱/۴ درصد از تغییرات رشد هوشمند شهری را تبیین کنند (Sig=0.000؛ R²=۰/۶۱۴؛ R=۰/۷۸۴) که در این میان سرزندگی شهری با ضریب استاندارد β=۰/۳۵ قوی ترین پیش بین محسوب می شود. بر این اساس، تقویت کیفیت و سرزندگی فضاهای پیاده محور در کنار ارتقای دسترسی، جذابیت محیطی و ایمنی حرکت می تواند به عنوان راهبردی مؤثر در جهت تحقق رشد هوشمند شهری در شهر خوی عمل کند

شاخص های زیادی در شکل گیری پهنه های فقر در شهرها تأثیر دارند. در این میان شاخص های اقتصادی و اجتماعی تأثیر زیادی در تولید و بازتولید فقر دارند. بر همین مبنا هدف مقاله حاضر تعیین پهنه های فقیرنشین در شهر شهریار با استفاده از شاخص های اجتماعی-اقتصادی می باشد. پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. با استفاده از مدل  AHP به شاخص ها وزن داده شده و با استفاده از مدل تاپسیس، سطح بندی پهنه های فقر در بلوک های شهر شهریار مشخص شده اند. یافته های تلفیق تمام شاخص های اقتصادی-اجتماعی نشان می دهد که ضریب تأثیر شاخص های اشتغال، وضع زناشویی، مالکیت مسکن، سواد، وسیله نقلیه و رایانه به ترتیب برابر با 244/0، 184/0، 207/0، 215/0 و 15/0 است. بنابراین، بیشترین ضریب مربوط به اشتغال با امتیاز 244/0 و  کم ترین امتیاز مربوط به نوع وسیله نقلیه و رایانه با ضریب 15/0 است.  نتایج  فقر در شهر شهریار از لحاظ شاخص های اقتصادی و اجتماعی نشان دهنده آن است که  تنها 15 بلوک شامل حدود 10 درصد از کل بلوک های شهری شهریار  دارای کیفیت مناسب، 30 بلوک (19 درصد)  دارای کیفیت نسبتاً مناسب، تعداد 43 بلوک(28 درصد)  در وضعیت متوسط،  42 بلوک ( 27 درصد)  در وضعیت نسبتاً نامناسب و در نهایت 24 بلوک( 16 درصد)  در وضعیت نامناسبی قرار دارند. بنابراین 43 درصد بلوک های شهر شهریار از لحاظ شاخص های اجتماعی و اقتصادی در وضعیت نامناسبی قرار دارند. این مطالعه نشان می دهد که اشتغال، سواد و مالکیت خانه مهم ترین عوامل مؤثر بر مناطق فقیر در شهر هستند، این عوامل توانایی ساکنان را برای بهبود شرایط زندگی، درآمدزایی و دسترسی به خدمات اجتماعی را محدود می کند و در نتیجه فقر را در این محله ها تداوم می بخشد و بازتولید می کند. لاجرم باید سیاست هایی برای افزایش فرصت های شغلی، بهبود نرخ باسوادی و افزایش دسترسی خانواده های کم درآمد به مسکن اجرا شود. همچنین باید سیاست های برنامه ریزی و توسعه فضایی برای رفع نابرابری های اجتماعی و فضایی در شهر اجرا شود. 

امروزه پذیرفته شده است که فناوری اطلا عات و ارتباطات نقش بسیار مهم و اساسی را در رشد اقتصادی، توسعه اجتماعی و انسجام هویت فرهنگی برعهده دارد. ورود به عصر اطلاعات همچنین موجب تغییر در تمامی ساحت سیاست و به تبع آن نظام های سیاسی شده و حکومت باز به عنوان بدیل نظام های موجود معرفی گردیده است. لیکن برخی از تحقیقات بدین موضوع پرداخته اند که حکومت باز در صورت عدم بازنگری در ارکان حکومت به جهت ارتقاء مشارکت شهروندان، ابزاری نوین در اختیار نظام های غیردموکراتیک خواهد بود. بر این اساس هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تقاطع حکومت باز با شاخص های عملکرد ارکان حکومت (مجریه، مقننه و قضائیه) و همچنین شاخص دموکراسی است و این فرضیه مطرح شده که ارتقاء حکومت باز الزاماً به معنی بهبود شرایط عملکرد ارکان حکومت و شاخص دموکراسی نیست. نمونه مورد بررسی کشورهای منطقه جنوب آسیا است و روش پژوهش روند پژوهی است از شاخص های سازمان ملل و اکونومیست به عنوان متغیرهای پژوهش استفاده شده است. نتیجه بررسی حاکی از آن است که وضعیت کشورهای جنوب آسیا در حکومت باز الزاماً به معنی حرکت آنها به سوی دموکراسی و بهبود دسترسی شهروندان از طریق ارتقاء عملکرد ارکان حکومت نبوده است. افغانستان پس از روی کار آمدن طالبان بدترین وضعیت در میان کشورهای منطقه را داراست و در مقابل کشور نپال بهترین وضعیت در شاخص های حکومت باز و عملکرد ارکان حکومت داراست. همچنین شاخص دموکراسی در تمامی کشورها در روند بررسی شده نزولی بوده است.

شهرنشینی سریع و فزاینده در جهان و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، منجر به گسترش سکونتگاه های غیررسمی شده که چالش های پایداری شهری را افزایش داده است. اگرچه فقر اغلب دلیل اصلی این پدیده محسوب می شود، پژوهش های اخیر تاکید دارند که مقررات سخت گیرانه و ناکارآمد کاربری اراضی شهری، با افزایش قیمت زمین و محدود کردن دسترسی، خانوارهای کم درآمد را ناچار به سکونت در بخش غیررسمی می کنند. در ایران نیز این پدیده ریشه در عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی و به ویژه سیاست ها و مقررات کاربری زمین دارد که به دلیل ناکارآمدی نهادهای متولی و عدم هماهنگی و مشارکت، پاسخگوی نیازهای جمعیتی و اقتصادی نیست. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل نقش برنامه ریزی نظام کاربری اراضی در شکل گیری و تداوم سکونتگاه های غیررسمی است تا زمینه برای بازنگری در سیاست ها و ارائه راهکارهای کارآمدتر فراهم شود. این تحقیق کاربردی، از حیث ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی است و گردآوری داده ها به صورت ترکیبی (کمی و کیفی) انجام شده است. مؤلفه ها و شاخص ها از طریق مطالعه ی اسنادی و تحلیل محتوای کیفی استخراج و سپس با روش دلفی دو مرحله ای توسط 53 نفر از اساتید و متخصصان اعتبارسنجی و پالایش شدند. برای تحلیل داده های کمی و بررسی روابط علی، از مدل یابی معادلات ساختاری (SEM) و نرم افزار Smart PLS استفاده شد. نتایج تحلیل ساختاری نشان داد که عوامل تراکم زدایی و کاربری سخت گیرانه، اجرای گزینشی قوانین و دسترسی محدود به بازارهای رسمی زمین تأثیر مثبت و معناداری بر گسترش حاشیه نشینی در شهر تهران دارند، در حالی که فرآیندهای پیچیده تأثیر معناداری را نشان نداد. این مدل با ضریب تعیین811/0 حاشیه نشینی و مقدار برازش کلی 76/0 برای قدرت پیش بینی و برازش قوی برخوردار است. این یافته ها بر اهمیت اصلاح مقررات، بهبود دسترسی به زمین و مشارکت بخشی برای مقابله با گسترش حاشیه نشینی تأکید می کنند.

مقدمه: اهمیت توجه به فضاهای سبز در جوامع شهری به دلیل دوری از طبیعت غیرقابل انکار می باشد، بر همین اساس هدف از پژوهش حاضر مکان یابی بهینه فضاهای سبز شهری می باشد. روش تحقیق: برای انجام تحقیق حاضر ابتدا شاخص های موردنظر به تعداد 8 شاخص از منابع معتبر استخراج گردیده و در دوطبقه سازگار و ناسازگار قرار داده شد و در ادامه برای وزن دهی و یا در واقع اهمیت دهی به شاخص ها از 11 متخصص مصاحبه صورت گرفت، سپس جهت تعیین اهمیت و اولویت هر شاخص در نرم افزار (EXPERT CHOICE) به مقایسه زوجی داده ها پرداخته و وزن هر یک از شاخص ها با ضریب ناسازگاری 0.6 که ضریب قابل قبولی است، به دست آمد و در نهایت با استفاده از ابزار WEIGHTED SUM در نرم افزار (GIS) به روی هم گزاری شاخص ها مبادرت گردید و نقشه خروجی به دست آمد. یافته ها: نتایج حاصل شده نشان داد که به دلیل تراکم بالای کاربری های مرکز شهر اردبیل فضاهای خالی و قابل دسترس چندانی وجود ندارد، همچنین در منطقه 4 و 5 اردبیل تراکم فضاهای سبز به شدت پایین بوده که در مقابل مناطق 2 و 3 دارای تراکم نسبتاً مناسبی از فضاهای سبز شهری می باشند. بحث: به طور کلی می توان بیان نمود که هر چه از مرکز شهر به اطراف شهر حرکت می کنیم مناطق مناسب جهت احداث فضاهای سبز شهری افزایش می یابند، این روند نشان از تمرکز انواع کاربری ها در نواحی مرکزی شهر اردبیل می باشد که باید برای افزایش سطح فضاهای سبز در این نواحی برنامه ریزی مناسبی صورت گیرد.

مقدمه: آب پدیده ای مناسبت ساز در حوزه های مختلف زیست اجتماعی انسان ها بوده و همواره در کانون مناسبات قدرت بازیگران و کنشگران قرار داشته است. طی سال های اخیر بر گرفته از تغیر اقلیم، کاهش و کمبود منابع آب شیرین و افزایش جمعیت، منابع آب شیرینِ مشترک به دامنه ای از مناسبات هیدروپلیتیکِ واحدهایِ سیاسی- فضایی کناره حوضه هایِ آبریز مشترک از همکاری تا کشاکش و درگیری جهت و معنا داده است. هدف: مقاله حاضر که ماهیتی کاربردی دارد، در پی درک و شناسایی مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق در رودهای مرزی با بهره گیری از تفکر سیستمی است. روش شناسی: روش شناسی حاکم بر پژوهش، توصیفی- تحلیلی است. درون داده های مورد نیاز پژوهش با روش کتابخانه ای و میدانی( مصاحبه و پرسش نامه) گرد آوری و با بهره گیری از نرم افزار Vensim و مدل AHP بررسی شده است. بدین منظور ابتدا عوامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی و با نظر خبرگان رتبه بندی شدند. عواملی که بالاترین رتبه را کسب کردند به عنوان محرک های تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی شدند و در قالب رویکرد سیستمی مدل سازی شد. مدل نهایی پژوهش در نرم افزار Vensim شبیه سازی شد. قلمرو جغرافیایی پژوهش: قلمرو جغرافیایی این پژوهش حوضه آبریز رودخانه های مرزی ایران و عراق است. یافته ها و بحث: یافته های پژوهش نشان داد از بین 76 عامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق، عوامل سدسازی های ترکیه بر سرشاخه های رودخانه های دجله و فرات، سدسازی های سوریه بر روی رودخانه فرات، تاثیر تحریم های بین المللی بر اقتصاد ایران، تاثیر منابع آب بر اشتغال ایران، تاثیر منابع آب بر توسعه در عراق، توسعه آب پایه در ایران، مهاجرت از مرزهای غرب ایران و جمعیت ساکن در غرب ایران به عنوان محرک های تاثرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی شدند. محرک های هیدروپلیتیکی شناسایی شده در قالب حلقه های بازخورد با رویکرد سیستمی تحلیل و شبیه سازی شدند. نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان داد از آنجایی که ترکیه و حتی سوریه نقش تاثیرگذاری بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق دارند و با توجه به اینکه مکانیزم سیستمی دو کشور ایران و عراق بر پایه نیاز دو کشور به منابع آب پی ریزی شده است، همکاری دو کشور ایران و عراق برای مذاکره با کشور ترکیه به عنوان نتیجه و پیشنهاد نهایی پژوهشگران مطرح شد.

بنیان های فرهنگ ایرانی و تحولات آن، از ترکیب مؤلفه های زمان و جغرافیا به وجود آمده و در برابر تغییرات اساسی با طمأنینه و تاب آوری رفتار می کند. از این رو، نگارنده ی پژوهش در پی پاسخ به این سؤال بود که «چگونه، دوگانه ی جغرافیا و فرهنگ ایرانی بر شکل گیری یکی از ویژگی های فرهنگی خاص ایرانیان، یعنی تاب آوری در مواجهه با مخاطرات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و به ویژه تهاجم های خارجی تأثیرگذار بوده است؟» درون دادهای پژوهش به روش کتابخانه ای گردآوری شده و روش شناسی حاکم بر متن از ماهیتی توصیفی- تحلیلی برخوردار است. یافته های پژوهش، گویای این است که فرهنگ ایرانی به قدری دارای بُن مایه های نیرومند است که پیچیدگی رفتاری و مواجهه خاص مردمان آن با تغییرات و بحران ها، از رموز پایداری و تاب آوری آن بوده است. در نتیجه می توان گفت که بنا به تجربه تاریخی ایرانیان، در مواجهه با قدرت ها و بحران هایی نظیر تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، تغییری بنیادی در ارکان اساسی جامعه ایران به وقوع نپیوست، مگر اینکه با مؤلفه های دو گانه مذکور در هماهنگی و تناسب قرار داشت؛ در مجموع اینکه، خردِ ایرانی، نیروی هاضمه فرهنگ ایرانی در مقابل سلطه مهاجمان خارجی، پیوست ناگسستنی جان ایرانی با خاک ایرانی و توانایی سازماندهی سیاسی فضا در اقلیمی با ویژگی های یگانه آبی، باعث شده تا ایرانیان در برابر مخاطرات محیطی، تحولات ژئوپلیتیکی و حتی بحران هایی از نوع بنیان افکن، با تکیه بر اندیشه تمدنی خود، رفتاری از جنس تاب آوری در ذیل خرد و وطن دوستی ایرانی داشته باشند.

مدیریت پسماند شهری در دهه های اخیر به یکی از مهم ترین چالش های کلان شهرها، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، تبدیل شده است. هدف این پژوهش، شناسایی و ارائه راهکارهای کارآمد مدیریت شهری با تمرکز بر سازوکارهای تشویقی و اجرایی به منظور ارتقای مشارکت جوامع محلی در مدیریت پسماند می باشد. شهر تهران، به عنوان مطالعه موردی، انتخاب شده است. داده ها با رویکرد ترکیبی (کیفی و کمی) گردآوری شده اند که در بخش کیفی، از مصاحبه های نیمه ساختاریافته و جلسات گروهی با متخصصان و ذی نفعان حوزه مدیریت شهری استفاده شده و در بخش کمی، تحلیل محتوا و مقایسه تطبیقی تجربه های موفق جهانی به کار گرفته شده است. ابزارهای جمع آوری داده شامل پرسشنامه تخصصی و چک لیست ارزیابی راهکارها بر اساس معیارهای قانونی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیرساختی بوده است. نوآوری اصلی پژوهش در ارائه مدلی بومی شده می باشد که سازوکارهای تشویقی (نظیر تخفیف عوارض شهری، مشوق های مالی، آموزش و فرهنگ سازی) را با ابزارهای اجرایی (مانند قوانین الزام آور و جریمه ها) ترکیب می کند تا مشارکت شهروندان افزایش یابد. یافته ها نشان می دهد راهکارهایی همچون بانک زباله، سیستم سپرده گذاری و بازگشت، مدارس سبز و کمپین های محلی بیشترین سازگاری را با شرایط ایران دارند و می توانند نقش مؤثری در ارتقای مشارکت عمومی و کاهش پیامدهای زیست محیطی دفن پسماند ایفا کنند. بر این اساس، پیشنهاد می شود مدیریت شهری با تأکید بر آموزش مستمر، اصلاح قوانین و طراحی مشوق های مالی، زمینه تحقق توسعه پایدار در حوزه مدیریت پسماند را فراهم آورد.

این پژوهش با هدف تبیین ابعاد و سازوکارهای هم افزایی فرهنگی در یک کلان شهر چندقومیتی ایرانی انجام شد؛ شهری مثل بندرعباس که از یک سو به دلیل موقعیت بندری، مهاجرت و تنوع قومی ناگزیر از زیستِ کنارِ هم است و از سوی دیگر، برای عبور از تنش های پنهان و شکاف های اجتماعی به یک مدل بومی برای هم افزایی نیاز دارد. پژوهش از نوع کیفی و با راهبرد نظریه ی داده بنیاد (نسخه ی نظام مند) انجام شد. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۸ نفر از نخبگان فرهنگی، جامعه شناسان شهری، فعالان سازمان های مردم نهاد و شهروندان آگاه از بافت فرهنگی بندرعباس گردآوری و در سه گام کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شد. تحلیل ها به استخراج یک مدل سه بُعدی انجامید که شامل: بُعد زمینه ای (شرایط تاریخی و اجتماعیِ امکان هم افزایی مانند تنوع قومی، تجربه ی زیسته ی هم زیستی و حضور نهادهای فرهنگ ساز)، بُعد تعاملی (سازوکارهای واقعیِ تماس و گفت وگو مانند فضاهای عمومیِ مشترک، میانجی گری نهادی، آموزش میان فرهنگی و رویدادهای نمادین مشترک) و بُعد پیامدی (ترجمه ی تعاملات به توسعه ی فرهنگی و اجتماعی، افزایش اعتماد میان گروهی و مشارکت شهری) است. یافته ها نشان دادند که در بندرعباس، هم افزایی فرهنگی نه با توصیه های کلان، بلکه با طراحیِ موقعیت های تعاملِ عادلانه و حمایت نهادی از صداهای ضعیف تر محقق می شود و بُعد تعاملی نقش حلقه ی واسط میان ظرفیت های فرهنگی و توسعه ی اجتماعی را ایفا می کند. این مدل می تواند مبنایی برای سیاست گذاری فرهنگی و مدیریت شهری در شهرهای جنوبی و بندری ایران قرار گیرد.

رابطه توسعه شهری و تاب آوری اقتصادی در برابر زلزله، نشان دهنده تعامل پیچیده بین برنامه ریزی کالبدی و ظرفیت های اقتصادی است؛ به گونه ای که هرگونه غفلت در مدیریت شهری می تواند پیامدهای فاجعه باری به دنبال داشته باشد. در این راستا مطالعه حاضر با هدف ارزیابی تأثیر توسعه شهری بر تاب آوری اقتصادی شهر بجنورد در برابر زلزله انجام شده است. تحقیق حاضر، از نظر هدف، یک تحقیق کاربردی، بر حسب ماهیت، تلفیقی از روش های کیفی - کمی و بر حسب روش پیمایشی و نحوه اجراء توصیفی - تحلیلی می باشد. در این پژوهش از دو روش نمونه گیری استفاده شد: الف) شامل ساکنان بجنور (228931 نفر) که با فرمول کوکران، 384 نفر به عنوان نمونه با سطح اطمینان ۹۵ درصد محاسبه شد. ب) جامعه نخبگان و متخصصان مدیریت شهری که با روش نمونه گیری هدفمند و بر اساس معیارهای تخصصی، ۳۰ نفر این ترکیب (کمی-کیفی) به تحلیل جامعی از رابطه توسعه شهری و تاب آوری اقتصادی در برابر زلزله منجر شد. به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده، از مدل دلفی (جهت بومی سازی شاخص های مورد بررسی) و نرم افزار SPSS (آزمون های تی تک نمونه ای، رگرسیون و تحلیل مسیر) استفاده شد. ابتدا با استفاده از نظر خبرگان شاخص های پژوهش تایید و بومی سازی شد. در ادامه نتایج نشان داد تاب آوری اقتصادی بجنورد در برابر زلزله در شاخص های کلیدی (زیرساخت های مقاوم، ذخایر استراتژیک و آموزش) پایین تر از حد استاندارد (میانگین ها 3) است، هرچند تنوع اقتصادی و بخش مالی وضعیت بهتری داشتند. تحلیل همبستگی و رگرسیون رابطه معناداری بین رشد شهری و تاب آوری اقتصادی نشان نداد. با این حال، تحلیل مسیر آشکار کرد که شاخص های توسعه شهری (به ویژه نهادی-مدیریتی و کالبدی) اثرات غیرمستقیم قوی تر از اثرات مستقیم بر تاب آوری دارند، که نشان دهنده نقش کلیدی برنامه ریزی یکپارچه و حکمرانی شهری در تقویت تاب آوری است.

توسعه گردشگری چندوجهی با بهره گیری هم زمان از ظرفیت های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی نقشی کلیدی در پویایی اقتصاد روستایی ایفا و با ارتقای اشتغال زایی، افزایش درآمد و تقویت مشارکت محلی، زمینه ساز توسعه ای متوازن و پایدار در نواحی روستایی است. پژوهش حاضر باهدف ارزیابی توسعه گردشگری چندوجهی و پیامدهای آن بر اقتصاد روستایی تدوین شد. از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش کیفی- اکتشافی با رویکرد نظریه پردازی زمینه ای است. برای گردآوری داده ها از مطالعات کتابخانه ای و میدانی استفاده شد. قلمرو مکانی شهرستان چهاربرج است که طبق سرشماری سال 1395 دارای 26219 نفر جمعیت و 7797 خانوار می باشد. جامعه آماری را کارشناسان، شوراهای اسلامی، دهیار و خبرگان محلی تشکیل می دهند که با روش نمونه گیری متوالی انتخاب و با انجام 29 مصاحبه اشباع نظری حاصل شد. تجزیه وتحلیل داده ها با روش استراس و کوربین و هم زمان با جمع آوری داده ها صورت گرفت. یافته ها نشان داد، چهاربرج با برخورداری از جاذبه های فرهنگی، تاریخی، طبیعی، آیین های مذهبی و بازار لوازم خانگی (قطب گردشگری خرید)، فرصت های مناسبی برای توسعه گردشگری چندوجهی دارد و در کنار آن، چالش هایی مانند؛ ضعف زیرساخت های اساسی، تهدیدات زیست محیطی، خشکسالی، تغییرات فرهنگی، کاهش حمایت دولتی و غیره شناسایی شده اند. ضمناً، توسعه گردشگری چندوجهی پیامدهای مثبتی نظیر؛ افزایش اشتغال، درآمد، تقویت صنایع ستی، تنوع اقتصادی، توسعه خدمات رفاهی و زیرساختی و افزایش تعاملات فرهنگی داشته، اما آثار منفی نظیر؛ اشتغال فصلی، تغییرات فرهنگی، افزایش هزینه ها، مهاجرت فصلی، آلودگی محیطی، ترافیک و ازدحام در روستاها نیز مشاهده می شود.

بافت های مسئله دار و فرسوده شهر، اسکان غیررسمی و ... صفت بارز شهرهای تمامی جوامع تلقی می شود. مرور ادبیات بازآفرینی اجتماعی با رویکرد اصالت بخشی نشان داد ابعاد متغیر و متعدد دخیل در بازآفرینی، ادبیات این مفهوم و استفاده از آن را در گفتمان های برنامه ریزی شهری و بالاخص تجدیدحیات بافت های مسئله دار شهری پیچیده می سازد. بر همین مبنا هدف پژوهش حاضر ارائه سناریوهای محرک بازآفرینی اجتماعی شهر با رویکرد اصالت بخشی در بافت فرسوده شهر زنجان است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش توصیفی- تحلیلی می باشد که با بهره گیری از رویکرد آینده پژوهی و استفاده از تکنیک میک مک و سناریو ویزارد به تحلیل بازآفرینی اجتماعی شهر با رویکرد اصالت بخشی در بافت فرسوده شهر زنجان پرداخته است. نتایج نشان داد متغیرهای احساس هویت، تمایل به ادامه زندگی نسل جوان در بافت، تمایل به سرمایه گذاری در بافت، رضایتمندی از وجود گشت های انتظامی به صورت محسوس و نامحسوس، عدم حضور افراد ولگرد در محله، تشکیل گشت های امنیتی داوطلبانه، امنیت تردد پیاده و سواره در شب هم دارای رتبه تأثیرپذیری و تأثیرگذاری بالایی هستند، بنابراین لزوم توجه جدی به این شاخص ها در کنترل سیستم ضروری است. همچنین مشخص شد سناریوی قوی یا محتمل با 3 سناریو، سناریوی شماره 1 با امتیاز 52 کلیدی ترین سناریو و از بین عوامل توصیف گر «تمایل به ادامه زندگی نسل جوان در بافت»، فرض «ایجاد جاذبه متوسط بافت برای جذب و نگهداشت جمعیت جوان» مهم ترین سناریوی پیش روی بافت فرسوده شهر زنجان در آینده می باشد.

زلزله یکی از مخاطرات طبیعی مخرب است که تأثیرات گسترده ای بر زیرساخت های شهری و روستایی دارد. این پژوهش به تحلیل پارامترهای جنبشی زلزله از جمله شتاب اوج زمین (PGA) و سرعت اوج زمین (PGV) در شهر سنندج پرداخته است. به منظور برآورد این پارامترها، از رویکردهای تعیینی و تجربی بهره گرفته شده و داده های لرزه ای تاریخی، مشخصات گسل های فعال و ویژگی های ژئوتکنیکی منطقه مورد بررسی قرار گرفته اند در این پژوهش، به منظور تحلیل تغییرات فضایی پارامترهای لرزه ای، از مدل های کاهندگی شدت زلزله همچون رابطه چاندرا (۱۹۷۹) استفاده شده است. همچنین، به منظور پهنه بندی خطر لرزه ای، از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روش درونیابی وزن دهی معکوس فاصله (IDW) بهره گرفته شده است. نتایج حاصل از تحلیل ها نشان می دهد که محدوده جنوب غربی سنندج بیشترین مخاطره لرزه ای را تجربه می کند، به طوری که مقدار PGA در این نواحی 34/g تا 36/g و PGV در بازه ۳۵ تا ۳۹ سانتی متر بر ثانیه برآورد شده است. این مقادیر نشان دهنده تأثیرات بالقوه بالا زلزله بر زیرساخت های منطقه هستند.بررسی کلی نتایج نشان می دهد که توزیع خطر لرزه ای در سنندج ناهمگن بوده و نواحی جنوبی و جنوب غربی شهر بیشترین تأثیر را از لرزه های احتمالی خواهند داشت. یافته های این پژوهش بر لزوم بازنگری در آیین نامه ۲۸۰۰ ایران با توجه به داده های محلی تأکید دارند. همچنین، پیشنهاد می شود در مطالعات آینده، از روش های احتمالاتی و تحلیل های دینامیکی جهت افزایش دقت برآورد خطر لرزه ای استفاده شود.

امروزه تاب آوری شهرها و محلات آن ها در مواجهه با بحران ها و بلایا از اصولی است که به طور معمول در فرآیند توسعه شهری، نادیده یا کم اهمیّت تلقی شده است. در این میان، برنامه ریزی کاربری زمین به عنوان ابزاری کلیدی، می تواند به بهینه سازی فضایی و ایجاد جوامع پایدار و تاب آور کمک نماید. طوری که با ایجاد تنوع و انعطاف پذیری در کاربری ها، هم جواری مناسب، طراحی فضاهای عمومی، سبز و غیره در محلات، می توان موجبات تقویت تاب آوری و کاهش آسیب پذیری آن ها در برابر بلایا را فراهم نمود. به همین منظور، پژوهش حاضر در راستای بررسی نقش برنامه ریزی کاربری زمین در سطح محله آبکوه شهر مشهد در راستای تاب آوری آن انجام شده است. در این پژوهش، با روش کمّی-کیفی، ماهیت توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر چهارچوب سنجشی، پرسش نامه هایی محقق ساخته براساس «طیف لیکرت» و با استفاده از فرمول «کوکران» بین 385 نفر از ساکنان محله آبکوه و همچنین با استفاده از روش «گلوله برفی» بین 20 نفر از متخصصان و نخبگان آشنا به این محله توزیع شده و برونداد آن ها با استفاده از آزمون «تی تک نمونه ای»، آزمون «همبستگی پیرسون» و تحلیل رگرسیون چندگانه مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفته است. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که بین مؤلفه های سازنده برنامه ریزی کاربری زمین محله آبکوه (شامل مؤلفه های اجتماعی، اقتصادی، کالبدی- زیرساختی و نهادی) و تاب آوری آن، رابطه ای معنادار، مستقیم و قوی وجود دارد که این امر نشانگر آن است که الگوی بهینه کاربری زمین در سطح این محله در عمل می تواند در ارتقای تاب آوری آن مثمرثمر باشد. همچنین با توجه به سطح معناداری و ضریب رگرسیون استانداردشده، مؤلفه کالبدی- زیرساختی (با ضریب 296/0) در قیاس با سایر مؤلفه ها، می تواند تأثیر بیشتری بر ارتقای تاب آوری در سطح محله آبکوه شهر مشهد داشته باشد اما با این وجود، برنامه ریزی کاربری زمین محله (پایین بودن میانگین آن از 3) از تاب آوری لازم برخوردار نیست.

هدف: یکی از اهداف طرح های هادی روستایی که فراگیرترین طرح توسعه ای در کشور است، بهبود کیفیت بافت روستا و تلاش برای ایجاد فضای مناسب تر برای سکونت و فعالیت و به بیانی دیگر، افزایش کیفیت محیطی است. گرچه در هنگام تهیه ی این طرح ها به مطالعه ی عواقب، عوارض و اهداف توجه می شود اما از نکات بارزی که غالباً در عرصه برنامه ریزی توسعه ای کشور مورد غفلت واقع می شود ارزشیابی عواقب طرح ها پس از اجرا است هدف این پژوهش بررسی پیامد اجرای طرح های هادی در زمینه ی کیفیت محیطی بر اساس اصول توسعه ی پایدار و به دست دادن شاخص هایی در این مورد بوده است. روش تحقیق: این پژوهش میزان موفقیت طرح های هادی به اجرا درآمده را در بهبود کیفیت محیطی از منظر اهالی روستا بررسی کرده است. بدین منظور در پیمایشی میدانی، مبتنی بر پرسش نامه، به گردآوری داوری اهالی در باب کیفیت محیطی در قالب سه مؤلفه ی کارکردی، فرمی و معنایی و نیز غنای حسی با رویکردی توصیفی پرداخته، سپس یافته ها با بهره گیری از آمار استنباطی (t تک نمونه ای و تحلیل مسیر) به نحو کمی تحلیل شده است. یافته ها: تحلیل پرسشنامه ها نشان داد که در هر سه مؤلفه ی فرمی، معنایی و کارکردی و نیز سرجمع هر سه، میانگین به دست آمده از مقدار میانگین مطلوب (میانگین 3) در سطح معنی داری 0.05، بیشتر است؛ مؤلفه ی فرمی ۳.۱5 مؤلفه ی کارکردی ۳.08 مؤلفه ی معنایی ۳.۲1 و شاخص کیفیت محیطی در مجموع ۳.۱۴ است. نتیجه گیری: در مجموع، شاخص ها نشان دهنده ی پیامد مثبت اجرای طرح ها در زمینه ی کیفیت محیطی است اما میزان شاخص ها در وضعیتی شکننده قرار دارد. این پژوهش همچنین نتایج نشان می دهد که بر اثر اجرای طرح های هادی مؤلفه ی فرمی بیش از دیگر موارد وزن یافته و وزن مؤلفه ی معنایی کاهش یافته است. اجرای طرح های هادی به میزان همه شمول و رضایت بخش نتوانسته به خوانایی و درک مناسب محیط از منظر روستاییان و ناظران بدل گردد.