پژوهش های جغرافیای انسانی

جهانی شدن یک فرآیند چندبعدی است که پیامدهای مثبت و منفی متعددی بر کارکردهای مرز دارد. جهانی شدن کارکرد سنتی مرزها را پیچیده کرده است. از یک سو، با ضرورت تسهیل تجارت و همکاری، مرزها را به کانال هایی برای ارتباط تبدیل می کند و از سوی دیگر، با تشدید تهدیدات فراملی مانند قاچاق، آن ها را مجبور به ایفای نقش پالایشگر و محافظ می نماید. با توجه به این موضوع هدف از نگارش این پژوهش، شناخت پیامدهای جهانی شدن بر کارکردهای مرز به ویژه مرزهای ایران است. به لحاظ روش شناسی پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و به لحاظ ماهیت داده ها و شیوه اجرا، از نوع پژوهش های کیفی است. ابزار گردآوری داده ها مصاحبه نیمه ساختاریافته با 23 نفر از کارشناسان و خبرگان آشنا به موضوع بوده که داده های به دست آمده با استفاده از تکنیک تحلیل مضمون، تجزیه وتحلیل گردید. یافته های تحقیق نشان داد که جهانی شدن به عنوان یک پدیده چندبعدی، فرصت هایی از جمله افزایش تعاملات بین المللی، توسعه اقتصادی مناطق مرزی و بهبود وضعیت اجتماعی ساکنان مرزی را ایجاد کرده است، اما در مقابل، چالش هایی مانند تغییر مفهوم امنیت مرزی، افزایش تهدیدات فرامرزی، تغییر در شیوه های مدیریتی و پیامدهای محلی را نیز به همراه داشته است. این پژوهش با تمرکز بر ویژگی های بومی مرزهای ایران، خلأهای علمی پژوهش های قبلی را پر کرده و درک بهتری از تحولات نوین مرزی فراهم می آورد. ارائه تحلیلی تلفیقی از نظریه ها و داده های نوین جغرافیای سیاسی، وجه تمایز این مقاله است که کمک می کند این مطالعه بتواند چارچوبی روشن و عمیق برای سیاست گذاران و پژوهشگران جهت فهم بهتر مرزهای ایران و جهانی شدن فراهم آورد.

ویژگی های شیوه زندگی مدرن ایجاب می کند که افراد به جز مکان های اول و دوم، مکان های دیگری – تحت عنوان مکان های سوم- برای گذران وقت، زدودن تنش های زندگی روزمره، و تقویت روابط اجتماعی داشته باشند. فضاهای شهری عمومی از جمله مکان های سوم مهمی هستند که علاوه بر ارتقاء سطح بهزیستی ذهنی و احساسی، به نظر می رسد می توانند کیفیت تجربه خودشناسی را بهبود ببخشند. پژوهش حاضر در زمره ی تحقیقات کاربردی و توصیفی- تحلیلی است که با مطالعه داده های حاصل از پرسشنامه برای یک نمونه 390 نفری به بررسی کیفیت مکان سوم و اثر آن در بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی پرداخته است. جامعه آماری تحقیق افراد 18 ساله و بزرگتر ساکن در شهر شیراز است که با هدف بهره مندی از کارکردهای مکان سوم، حداقل یک بار در فضای عمومی پیرامون ارگ کریم خان حضور داشته اند. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون های آماری شامل ضرایب همبستگی، تحلیل رگرسیون چندگانه، تحلیل واریانس یکطرفه و آزمون T تک نمونه ای انجام شده است. یافته های پژوهش نشان داد که کیفیت مکان سوم در هر یک از ابعاد سه گانه آن از سطح متوسط بالاتر است. سطح بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی نیز بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شد. نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون نشان داد که کیفیت مکان سوم اثر مثبت و معناداری بر بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی دارد به طوری که بیش از 58 درصد از واریانس بهزیستی ذهنی و 46 درصد از واریانس اصالت وجودی به وسیله ی واریانس کیفیت مکان سوم تبیین می شود.

شاخص های زیادی در شکل گیری پهنه های فقر در شهرها تأثیر دارند. در این میان شاخص های اقتصادی و اجتماعی تأثیر زیادی در تولید و بازتولید فقر دارند. بر همین مبنا هدف مقاله حاضر تعیین پهنه های فقیرنشین در شهر شهریار با استفاده از شاخص های اجتماعی-اقتصادی می باشد. پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. با استفاده از مدل  AHP به شاخص ها وزن داده شده و با استفاده از مدل تاپسیس، سطح بندی پهنه های فقر در بلوک های شهر شهریار مشخص شده اند. یافته های تلفیق تمام شاخص های اقتصادی-اجتماعی نشان می دهد که ضریب تأثیر شاخص های اشتغال، وضع زناشویی، مالکیت مسکن، سواد، وسیله نقلیه و رایانه به ترتیب برابر با 244/0، 184/0، 207/0، 215/0 و 15/0 است. بنابراین، بیشترین ضریب مربوط به اشتغال با امتیاز 244/0 و  کم ترین امتیاز مربوط به نوع وسیله نقلیه و رایانه با ضریب 15/0 است.  نتایج  فقر در شهر شهریار از لحاظ شاخص های اقتصادی و اجتماعی نشان دهنده آن است که  تنها 15 بلوک شامل حدود 10 درصد از کل بلوک های شهری شهریار  دارای کیفیت مناسب، 30 بلوک (19 درصد)  دارای کیفیت نسبتاً مناسب، تعداد 43 بلوک(28 درصد)  در وضعیت متوسط،  42 بلوک ( 27 درصد)  در وضعیت نسبتاً نامناسب و در نهایت 24 بلوک( 16 درصد)  در وضعیت نامناسبی قرار دارند. بنابراین 43 درصد بلوک های شهر شهریار از لحاظ شاخص های اجتماعی و اقتصادی در وضعیت نامناسبی قرار دارند. این مطالعه نشان می دهد که اشتغال، سواد و مالکیت خانه مهم ترین عوامل مؤثر بر مناطق فقیر در شهر هستند، این عوامل توانایی ساکنان را برای بهبود شرایط زندگی، درآمدزایی و دسترسی به خدمات اجتماعی را محدود می کند و در نتیجه فقر را در این محله ها تداوم می بخشد و بازتولید می کند. لاجرم باید سیاست هایی برای افزایش فرصت های شغلی، بهبود نرخ باسوادی و افزایش دسترسی خانواده های کم درآمد به مسکن اجرا شود. همچنین باید سیاست های برنامه ریزی و توسعه فضایی برای رفع نابرابری های اجتماعی و فضایی در شهر اجرا شود. 

ارزیابی میزان و چگونگی تاب آوری گروه های جمعیتی به خصوص در بحران های اجتماعی-سیاسی نقش مهمی در مدیریت و حکمرانی کشور دارد. تاب آوری، تابع عوامل مختلف اجتماعی و فرهنگی است و چگونگی کنش و واکنش گروه های قومی به آن به عنوان یک مسئله مهم قابل مطالعه است. این مقاله در صدد است تا میزان و چگونگی تاب آوری اقوام آذری و کرد شهرستان ارومیه در مواجهه با بحران اقتصادی را با استفاده از روش پیمایشی پرسشنامه ای، ارزیابی و مطالعه تطبیقی کند. یافته های تحقیق نشان داده است که تاب آوری قوم کرد در قبال بحران اقتصادی اخیر بیش تر از قوم آذری بوده و نسبت به آن سازگاری بیش تری داشته اند؛ درحالی که آذری ها در قبال این بحران واکنش های سیاسی صریح تری را بروز داده در مقابل واکنش سیاسی قوم کرد کم تر و آرام تر بوده است. تقریباً در همه مؤلفه های بررسی شده یعنی کاهش مشارکت سیاسی، افزایش اعتراضات، اعلام نارضایتی آشکار، کاهش انتظارات از نهادهای دولتی، افزایش تقاضا برای تغییرات سیاسی، مخالفت با دولت، درخواست برای تعامل و رابطه با سایر کشورها، تشکیل گروه برای پیگیری مطالبات، فعال کردن اقتصاد محلی، افزایش خشونت، افزایش مهاجرت، کاهش تعهد به حکومت، قانون گریزی و تشدید هرج ومرج این تفاوت دیده می شود. هم چنین نتایج به دست آمده نشان داده است که عوامل اثرگذار بر میزان تاب آوری در این دو قوم متفاوت بوده است. در کردها مهارت های حل مسئله و در آذری ها دل بستگی های عاطفی بیش ترین اثرگذاری را بر میزان تاب آوری داشته اند. 

تغییر اقلیم از مهم ترین بحران های محیطی قرن بیست و یکم می باشد و تأثیرات گسترده ای بر ناپایداری اکوسیستم ها، منابع طبیعی و رفتارهای اجتماعی گذاشته است. این پژوهش به بررسی تأثیرات آنها بر رفتارهای محیطی و بخصوص نگرش های اخلاقی شهروندان در شهر اصفهان پرداخته است. تغییر اقلیم و بحران خشکسالی و نتایج آنها تأثیرات قابل توجهی بر ناپایداری محیطی و اجتماعی اصفهان داشته است. برای تحلیل این تأثیرات، شاخص های استاندارد (SPEI,SPI) جهت ارزیابی وضعیت خشکسالی و تغییرات بارش در سال های اخیر استفاده شد. داده های اقلیمی از سازمان هواشناسی کشور اخذ و تغییرات الگوهای بارشی در دهه اخیر بررسی گردید. در کنار تحلیل های اقلیمی، داده های میدانی نیز از طریق پرسش نامه از چهار گروه اجتماعی مختلف شامل کشاورزان، صنعتگران، فعالان محیط زیست و شهروندان عادی جمع آوری شد. پرسش نامه ها با هدف ارزیابی تغییرات در نگرش و رفتارهای محیطی نسبت به تغییر اقلیم طراحی شدند. در این تحقیق، از روش های آماری توصیفی و تحلیل همبستگی برای پردازش داده ها استفاده گردید. نتایج نشان می دهند که تغییر اقلیم، به ویژه کاهش بارش ها و افزایش دما، تأثیرات قابل توجهی بر رفتارهای محیطی شهروندان گذاشته است. به طور خاص، افزایش خشکسالی های شدید تأثیر زیادی بر گروه کشاورزان داشته است، در حالی که گروه های دیگر نظیر صنعتگران و فعالان محیط زیست بیشتر نگران آثار افزایش دما و آلودگی هوا هستند. این مطالعه نشان می دهد که تغییر اقلیم موجب افزایش آگاهی شهروندان از مسائل محیطی و نیاز به تغییر رفتارهای فردی و اجتماعی شده است. در نهایت، پیشنهاداتی برای ارتقاء آگاهی عمومی و توسعه سیاست های سازگار با محیط جهت بهبود وضعیت و توسعه پایدار شهری ارائه گردید.

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش صنایع دستی در توسعه گردشگری پایدار شهر ساری انجام شده است. پژوهش حاضر از لحاظ هدف، از نوع کاربردی، از لحاظ نوع روش، توصیفی و همبستگی می باشد. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه مشتریان دو بازار امام رضا و ملامجدالدین ساری می باشند. که از شیوه نمونه گیری هدفمند به طور تصادفی در سه زمان اول، وسط و آخر هفته مشخص شده جهت انتخاب نمونه آماری و تکمیل پرسش نامه از 550 نفر استفاده شد، داده ها با نرم افزار SPSS تحلیل شد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که هر شش مؤلفه ی نقش صنایع دستی رابطه مستقیم و معناداری را با توسعه گردشگری پایدار شهر ساری داشتند. اما سه مؤلفه ی متغیر مستقل (کیفیت و ظرافت تولیدات صنایع دستی، ارتباط با فرهنگ و هویت محلی، تنوع و اصالت محصولات) توانستند که 52 درصد از واریانس متغیر وابسته تحقیق را تحلیل و تبیین نمایند. کیفیت و ظرافت تولیدات صنایع دستی، تجسم بیرونی و ملموس سرمایه فرهنگی است که در این پژوهش بیشترین تاثیر مستقیم را بر توسعه گردشگری شهری پایدار داشته است. دومین مولفه اثرگذار، مؤلفه ارتباط صنایع دستی با فرهنگ و هویت محلی، بازتابی از سرمایه فرهنگی نهادی و تجسم تفکر فرهنگی است که پیشنهاد می گردد که بر اساس آموزش، انتقال دانش و حفظ ارزش های فرهنگی شکل گیرد. در آزمون تحلیل مسیر نتیجه بدیعی که مشخص شد این هست که مؤلفه دوم نزدیک به مؤلفه اول تاثیر گذاری اش را با جمع ضرایب مستقیم و غیرمستقیم نشان داد.

امروزه، با توجه به اینکه نیمی از جمعیت جامعه را زنان تشکیل می دهند؛ امروزه دستیابی به عدالت جنسیتی به یکی از اهداف مهم توسعه تبدیل شده است. تحقیق حاضر از نظر نوع ﮐﺎرﺑﺮدی و ماهیت، توصیفی- تحلیلی و از نظر روش کمی است. روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی است. یافته های به دست آمده نشان می دهد بین اشتغال زنان و معیشت پایدار خانوارهای روستایی همبستگی مثبت و مستقیم وجود دارد. یافته های به دست آمده از مطلوبیت ابعاد معیشت پایدار با آزمون تی تک نمونه ای نشان داد تمامی ابعاد مورد بررسی معیشت پایدار با توجه به آماره t و سطح معناداری در وضعیت مطلوب قرار دارند. جهت تحلیل مطلوبیت ابعاد اشتغال زنان با استفاده از آزمون تی تک نمونه ای نشان می دهد این میزان برای 8 بعد(اشتغال، دامداری، زراعت، باغداری، درآمد، فردی و آموزش) به ترتیب با آماره ی t، 177/4، 532/11، 272/1، 369/3، 494/8، 066/15، 925/5 و 788/3 دارای مطلوبیت است و دو بعد دارایی و صنایع دستی به ترتیب با آماره ی t، 751/0- و 190/2- کمتر از شرایط مطلوب ارزیابی شده است. بررسی ها نشان داد که سه بعد دارایی، زراعت و صنایع دستی با سطح معناداری بالای 05/0 از وضعیت نامطلوب برخوردارند. همچنین نتایج بدست آمده از مدل عاملی تاییدی نشان داد عوامل شناسایی شده براشتغال زنان و معیشت پایدار روستائیان معنادار و مثبت بوده و تمامی شاخص ها نشان از نیکویی برازش مدل می دهند.

امروزه پذیرفته شده است که فناوری اطلا عات و ارتباطات نقش بسیار مهم و اساسی را در رشد اقتصادی، توسعه اجتماعی و انسجام هویت فرهنگی برعهده دارد. ورود به عصر اطلاعات همچنین موجب تغییر در تمامی ساحت سیاست و به تبع آن نظام های سیاسی شده و حکومت باز به عنوان بدیل نظام های موجود معرفی گردیده است. لیکن برخی از تحقیقات بدین موضوع پرداخته اند که حکومت باز در صورت عدم بازنگری در ارکان حکومت به جهت ارتقاء مشارکت شهروندان، ابزاری نوین در اختیار نظام های غیردموکراتیک خواهد بود. بر این اساس هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تقاطع حکومت باز با شاخص های عملکرد ارکان حکومت (مجریه، مقننه و قضائیه) و همچنین شاخص دموکراسی است و این فرضیه مطرح شده که ارتقاء حکومت باز الزاماً به معنی بهبود شرایط عملکرد ارکان حکومت و شاخص دموکراسی نیست. نمونه مورد بررسی کشورهای منطقه جنوب آسیا است و روش پژوهش روند پژوهی است از شاخص های سازمان ملل و اکونومیست به عنوان متغیرهای پژوهش استفاده شده است. نتیجه بررسی حاکی از آن است که وضعیت کشورهای جنوب آسیا در حکومت باز الزاماً به معنی حرکت آنها به سوی دموکراسی و بهبود دسترسی شهروندان از طریق ارتقاء عملکرد ارکان حکومت نبوده است. افغانستان پس از روی کار آمدن طالبان بدترین وضعیت در میان کشورهای منطقه را داراست و در مقابل کشور نپال بهترین وضعیت در شاخص های حکومت باز و عملکرد ارکان حکومت داراست. همچنین شاخص دموکراسی در تمامی کشورها در روند بررسی شده نزولی بوده است.

گردشگری از مهم ترین و مؤثرترین صنایع جهانی است که نقشی اساسی در توسعه اقتصادی و اجتماعی ایفا می کند. تقاضای گردشگری نه تنها میزان تمایل گردشگران به یک مقصد را نشان می دهد، بلکه بازتاب تغییرات اقتصادی و اجتماعی در سطح ملی و منطقه ای است. شناسایی و تحلیل عوامل محرک تقاضای گردشگری، گامی کلیدی برای برنامه ریزی مؤثر و توسعه پایدار گردشگری محسوب می شود. هدف این پژوهش، مدل سازی و تحلیل تعامل میان عوامل مؤثر بر تقاضای گردشگری در ایران طی سال ۱۴۰۲ است. پژوهش حاضر از روش کمی بهره گرفته و از نوع توصیفی - تحلیلی می باشد. داده ها به شیوه اسنادی جمع آوری شده است و روش ژئودتکتور که پیش از این در این زمینه در مطالعات داخلی استفاده نشده است، برای این هدف استفاده شد. یافته ها نشان می دهد که تقاضای گردشگری در ایران تحت تأثیر تعامل عوامل مختلف از جمله زیرساخت های اقامتی، راه های ارتباطی، عوامل اقتصادی و جاذبه ها قرار دارد. یافته ها حاکی از آن است که هتل ها و اقامتگاه ها، نقش کلیدی در جذب گردشگران دارند و تعامل بسیار قوی بین تراکم اقامتگاه ها و تراکم جاذبه های تاریخی با ضریب 79/0 نشان دهنده اهمیت هم افزایی میان این دو عامل است. همچنین، راه های ارتباطی نیز تأثیر قابل توجهی در تسهیل دسترسی گردشگران به مقاصد مختلف دارند. تعامل میان نرخ سرمایه گذاری و تراکم جاذبه های تاریخی با ضریب 72/0 و تعامل میان بزرگراه ها و تراکم اقامتگاه ها با ضریب 69/0 نیز بر اهمیت سرمایه گذاری و بهبود زیرساخت ها تأکید دارند. نتایج این پژوهش می تواند راهگشای سیاست گذاران و برنامه ریزان در تخصیص بهینه منابع و تدوین استراتژی های توسعه گردشگری باشد تا با رویکردی جامع و هماهنگ، تقاضای گردشگری به صورت پایدار افزایش یابد.

درک ساختار اجتماعی-اقتصادی روستا-شهرها یکی از دغدغه های اصلی پژوهش های توسعه روستایی است. این مطالعه با هدف تحلیل فضایی نقش روستا-شهرها در تحولات اجتماعی-اقتصادی نواحی روستایی استان اصفهان انجام شد. جامعه آماری شامل ۱۳ سکونتگاه روستایی است که بین سال های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ به روستا-شهر ارتقا یافته اند. بر اساس فرمول کوکران، ۳۸۴ پرسش نامه جمع آوری و با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد همبستگی و تحلیل فضایی بررسی شد. تحلیل ها شامل آزمون t تک نمونه ای، مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در MATLAB و تحلیل فضایی با شاخص موران و روش کریجینگ در ArcGIS بوده است. یافته ها نشان دادند که مؤلفه «سرمایه اجتماعی» بیشترین اثر مثبت و «ثبات اقتصادی» بیشترین اثر منفی را بر ساختار اجتماعی-اقتصادی دارد. همچنین، متغیر ثبات اقتصادی الگوی خوشه ای و خودهمبستگی فضایی مثبت (Moran’s I = 0.212) را نشان می دهد که بیانگر نقش عوامل مکانی و نهادی در تاب آوری اقتصادی روستا-شهرهاست. تمرکز زیرساخت ها، سرمایه گذاری های عمومی و تنوع اقتصادی با افزایش ثبات اقتصادی همراه بوده و در مقابل، ضعف سرمایه اجتماعی و وابستگی به یک بخش اقتصادی باعث کاهش آن می شود. به طورکلی، توسعه روستایی فرایندی خطی یا منفرد نبوده و نتیجه تعاملات پویا میان ساختارهای اجتماعی-اقتصادی و پیوندهای فضایی بین سکونتگاه هاست. ازاین رو، سیاست گذاری باید بر خوشه های کم ثبات تمرکز کند، زیرساخت ها را تقویت نماید، تنوع فعالیت های اقتصادی را افزایش دهد و سرمایه اجتماعی را ارتقا دهد تا توسعه فضایی متوازن و پایدار در شبکه روستا-شهرهای استان تحقق یابد.