۱.
کلیدواژهها:
الهیات عملی الهیات کارآمدی/کاربردی مکان عرفی/قدسی دین مناسکی/ ماعونی
الهیات یا خداشناسی، با اینکه بنابر تعریف، دانشی نظری است، به دلیل ویژگی ها، مأموریت ها و اهداف پیامبران و رهبران دینی، رویکردی عملی است. ازهمین رو، غایت شاخه های گوناگون الهیات، شامل الهیات نظری (فلسفی)، تاریخی (روایی)، سیستماتیک (آموزه ای)، جزمی (اعتقادی) و نظایر آن، الهیات عملی یا به عبارت دیگر، عینیت یافتن دانش به کنش قلمداد شده است. بااین حال، در اینکه الهیات عملی دقیقاً چیست، اجماعی وجود ندارد. در این مقاله، که به روش توصیفی تاریخی به موضوع پرداخته شده است، ضمن تشریح ظهور و پیشینه این اصطلاح در محیط دانشگاهی، به تطور معنای آن از دیدگاه صاحب نظران استناد، و دو اصطلاح «کارآمدی» و «کاربردی» در تمییز هر چه بهتر و بیشتر معانی مراد از الهیات عملی پیشنهاد شده است. همچنین، در بحث بایستگی های الهیات عملی به سطوح و اقشار عامل و درگیر در دینی نمودن جامعه پرداخته شده و در این باره، ضمن درنظرگرفتن اقتضائات تاریخی و جغرافیایی جامعه، سه عامل راهبردی در این زمینه مطرح شده است. الهیات مکان و چالش های مفهوم دوگانه عرفی و قدسی در عینیت بخشی و گسترش فرهنگ دینی در شهر و جهان زیست مؤمنان نیز از موضوعات مهم در الهیات عملی است که در این مقاله در مورد آن بحث شده است. در پایان، برای ملموس ساختن تعاریف و بایستگی های پیشنهادی، سیره یکی از شخصیت های تأثیرگذار و الگو در جامعه معاصر مسلمانان در ایران و لبنان، یعنی سید موسی صدر مرور شده است.
۲.
کلیدواژهها:
جنید سیر و سلوک قواعد هشتگانه خلوت خواطر
جنید بغدادی از عارفان نامدار و پرتأثیری است که در شکل گیری دیدگاه های عرفانی و تعالیم معنوی اسلام سهم بسزایی داشته است. از تعالیم عملی مهم او در سیروسلوک، قواعد هشتگانه عملی است؛ یعنی دوام وضو، دوام ذکر، دوام خلوت، دوام روزه، دوام صمت، دوام نفی خواطر، دوام دل با شیخ داشتن و دوام رضا به قضای الهی و ترک اعتراض، که اساس سیر معنوی و بنیان الهیات عملی عرفان اسلامی است و در طول تاریخ، در میان بیشتر طریقت ها و سلسله های عرفانی مورد توجه بوده است. دوام وضو و دوام ذکر، همان طهارت ظاهر و باطن و رکن آغازین سلوک است. دوام خلوت همراه با صدق و اخلاص و دوام صوم و صمت و نفی خواطر، مهم ترین عوامل و اصول در رهایی از نفس و شیطان اند. دو اصل آخر، بنیان سلوک بوده و موجب رفع هر نوع خلل در سایر شروط و اصول خلوت اند و درهای لطف و کرم حقّ تعالی و انوار الهی را بر قلب سالک می گشایند و استحقاق تجلّیّات اسمایی و صفاتی را به او می بخشایند. در این باره، تاکنون تحقیق مستقلی انجام نشده، بنابراین در این پژوهش، با بهره از تحقیقات کتابخانه ای براساس منابع عرفانی و با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، به تبیین و تحلیل این قواعد و اصول هشتگانه و اهمیت و ضرورت آنها در سیروسلوک و نجات سالک از بند هوی و شیطان و دستیابی او به کمالات معنوی و وصولش به مقام قرب الهی می پردازیم.
۳.
کلیدواژهها:
طلاق پایداری ازدواج دین دینداری معنویت
نارضایتی زناشویی، تعارض زناشویی، و طلاق عاطفی زمینه ساز طلاق اند که به نوبه خود می تواند پیامدهای فردی و اجتماعی منفی برای زوج، فرزندان شان، و سایر اعضای خانواده ایجاد کند. التزام به دین و معنویت از عامل های حفاظت کننده در برابر ناپایداری ازدواج و پیشگیری کننده طلاق اند. در این مقاله با روش مرور روایی پژوهش هایی مرور و دسته بندی شدند که رابطه پایداریِ ازدواج با دینداری و معنویت را بررسی کرده اند. در این مرور نشان داده شد که تعهد و تأمل دینی (شامل تشابه دینی، دلبستگی و ارتباط مثبت با خدا، دینداری درونی، و معنویت) غالباً با پایداری ازدواج رابطه مثبت (ضعیف تا متوسط) دارند و می توان از برنامه های آموزشی و درمانی مبتنی بر دینداری و معنویت برای کاهش پیشایندهای طلاق و در نتیجه کاهش طلاق استفاده کرد. این مقاله، ضمن توجه دادن به نقش ابعاد مختلف دینداری و معنویت (شامل نگرشی، تجربه ای، رفتاری، و اعتقادی) در پیشگیری از طلاق، نقش سایر متغیرها را نادیده نگرفته است.
۴.
کلیدواژهها:
دیگردوستی دیگری ادیان ابراهیمی طبیعت حیوانات
دیگردوستی یکی از مباحث مهم اخلاقی است که همواره جزء اصول اخلاقی سفارش شده ادیان الهی بوده و در دوره معاصر از دیدگاه های مختلف در بین دانشمندان علوم گوناگون بحث و بررسی شده است. دیگردوستی همان رفتار خیرخواهانه معطوف به دیگری است، اما اینکه حدود آن چگونه است، خود بحثی مفصل و پیچیده است. در متون مقدس ادیان ابراهیمی، اگرچه انسان خلیفه خدا بر زمین است و طبیعت در سیطره او، بااین حال این مقام خلیفهاللهی انسان مؤمن را متعهد به انجام اخلاق عملی در قبال طبیعت و حیوانات می کند. در اخلاق دینی به ویژه اخلاق عملی متون دینی مقدس ابراهیمی، سیطره تام و تمام آدمی بر جهان طبیعت و هرگونه دخل و تصرف در آن و به عبارتی، فساد در زمین پذیرفته شده نیست، بلکه بر حفظ محیط زیست تاکید و باید و نبایدهایی برای انسان ها مقرر کرده اند. این اخلاق در تلاش است تا با آگاه نمودن انسان از نحوه آفرینش او و جهان طبیعت و به کاربردن مفاهیم استعاری همچون پیوندهای نسبی، انسان را به رعایت حقوق این مواهب خدادادی برانگیزاند. این نوشتار، با روش کتابخانه ای و رویکرد تطبیقی نگاشته شده و در تلاش است تا دیدگاه متون مقدس را در دو ساحت نظر و عمل پیش روی خوانندگان بگذارد.
۵.
کلیدواژهها:
فتیان تعلیم و تعلم ذکر استاد و شاگرد جهان اسلام
از جریان های تأثیرگذار جهان اسلام، خصوصاً ایران، تشکیل جمعیت های جوانمردان یا فتیان است. بررسی چنین آموزه های غنی ای در نظام تعلیم و تربیت قرون گذشته سبب شد که خلأ استفاده از این آموزه ها در نظام آموزش عالی کنونی کشور و تربیت و تأمین نیروی انسانی احساس شود. بنابراین، این پژوهش به بررسی ارتباط فتوت نامه ها و آداب معنوی تعلیم و تعلم در ایران قبل و بعد از اسلام و همچنین خاستگاه آن در کشورهای دیگر پرداخته است و کاربرد آن را در نظام آموزشی کشور تحلیل می کند. بررسی محتوایی فتوت نامه ها به منظور شناسایی اصول اخلاقی و معنوی، ازجمله روش های استفاده شده در این پژوهش است. هدف اصلی این پژوهش، بررسی تأثیر این آیین در تربیت متعلمین طی قرون متمادی و توجه به ارتباط قلبی بین شاگرد و استاد است. یافته های پژوهش حاکی است که آیین فتوت و عیاری در تاریخ ایران، به ویژه پس از ورود اسلام، به جریانی اخلاقی، اجتماعی و معنوی تبدیل شده است. این جریان پس از تلفیق با تصوف و عرفان، به رشد و توسعه بُعد معنوی آن کمک کرده و برخلاف آموزش های جدید، توجهی ویژه به تربیت معنوی و اخلاقی متعلمان داشته و این تربیت با عشق و احترام میان استاد و شاگرد همراه بوده است. نظام آموزشی مبتنی بر فتوت در پرورش انسان های کامل و اخلاق مدار نقشی بسزا داشته و کاستی های نظام آموزشی کنونی را در این حوزه برجسته کرده است.
۶.
کلیدواژهها:
گردشگران غیرمسلمان اماکن مذهبی چالش ها راهکارها فقه اسلامی مذاهب اسلامی
اماکن مقدس و مذهبی مسلمانان به دلیل زیبایی، شکوه و تنوع در معماری، همواره مقصد گردشگران برای دیدن و مشاهده ی آن اماکن بوده است. حال با توجه به این که نزد برخی فقهای مذاهب اسلامی ورود غیرمسلمانان به اماکن مذهبی مسلمانان جایز نیست، سؤالی که پیش می آید این است که باتوجه به این که در عصر حاضر سیاحت و سفر رفتن و گردشگری رونق فراوانی یافته است و بسیاری از گردشگران غیرمسلمان، کشورهای مسلمان و اماکن مذهبی آنان مانندمساجد، زیارتگاه ها و بارگاه ها را مقصد گردشگری خود انتخاب می کنند و ازیک طرف باید از این سرمایه بزرگ گردشگری استفاده کرد و از طرف دیگر باید به معارف اسلامی پایبند بود، چه باید کرد و چگونه این چالش را حل نمود؟ به این نتیجه رسیده است که آنچه فقهای متقدم مبنی بر عدم جواز ورود غیرمسلمانان به اماکن مذهبی مسلمانان بیان کرده اند، صِرفاً یک حکم حکومتی در صدر اسلام در ایام حج و مسجدالحرام و مسجدالنبی بوده که این منع، شامل کفار حربی می شده است و می توان گفت که این حکم خاص بوده و قابلیت سرایت به عام را ندارد و با توجه به برخی آیات قرآن مبنی بر دعوت به صلح و زندگی مسالمت آمیز، عدم اجبار در دین، نیکی با برخی غیرمسلمانان غیر متجاوز و نظر به برخی قواعد فقهی و با عنایت و امید به این که ممکن است برخی از این گردشگران غیرمسلمان در هنگام بازید از این امکان مذهبی، به اسلام روی آورند، می توان حکم به جواز ورود غیرمسلمانان به این اماکن مذهبی را داد که فتاوای فقهای معاصر نیز مؤید همین است.
۷.
کلیدواژهها:
یهودیان محافظه کار سنت تفسیری اشکنازی هلاخا عصر جدید
محافظه کاری در یهودیت آمریکا نهضتی شناخته شده است و پیروان زیادی دارد. این جنبش در پاسخ به نیاز یهودیانی پدید آمد که خواهان راهی بودند برای حفظ هویت دینی و در عین حال انطباق با جامعه آمریکایی و انتظارات عصر جدید. این پژوهش بر آن است که نشان دهد محافظه کاران از پیشینه سنت تفسیری اشکنازی استفاده می کنند تا راهی میان حذف هلاخا و پایبندی نامشروط به آن بسازند. برای این منظور چند مورد از برجسته ترین دستاوردها و افزوده های اشکنازی به سنت تفسیری و هلاخایی را بررسی می کنیم. از مهم ترین ابتکارات سنت اشکنازی سبک تفسیر بر تفسیر در قرون وسطا بود، با این هدف که محتوای تلمود برای عموم یهودیان کاربردی باشد. این سبک به وسیله ربی های اشکنازی بعدی ادامه پیدا کرد. آن ها حاشیه هایی بر متون ربانی پیش از خود می نوشتند و با این کارهم هلاخا را، به مثابه یک فرایند، پویا نگه می داشتند و هم در صورت نیاز تغییرات متناسب با زمان و مکان جدید را به آن می افزودند. در قرون بعدی و در اروپای شرقی نیز توجه به عرف به یکی از معیارهای مهم در مطالعه هلاخا بدل شد. دستاورد این مسیر انباشت سرمایه سنتی رهبران محافظه کار شد تا با دفاع از ماهیت انعطاف پذیر و انطباق پذیرِ هلاخا دین داری را در عصر جدید ممکن سازند. در مقالهً حاضر به نمونه ای از این دستاوردها اشاره می شود اما دستاوردهای دیگر مواجهه محافظه کاران با اقتضائات زمانه در مقاله دیگر طرح و ارائه می شود.
۸.
کلیدواژهها:
اشتراکات ادیان صلح پروری الاهیات عملی انتقادی گفت وگوی بین دینی همگرایی دینی
این مقاله با رویکردی انتقادی در الاهیات عملی، به بررسی ظرفیت های صلح پروری ادیان از خلال تمرکز بر اشتراکات دینی می پردازد. ابتدا، دیدگاه ها و گفتمان های گوناگون در باب همگرایی ادیان و اصول مشترکی چون عدالت، محبت، معنویت فطری و همبستگی انسانی مرور می گردد و نشان داده می شود چگونه این مؤلفه ها می توانند در کاهش تنش ها و تقویت همزیستی مؤثر باشند. سپس، با اتخاذ نگاهی انتقادی و بافتاری، چالش ها و کاستی های رویکردی که تنها بر اشتراکات ادیان تأکید می کند مورد واکاوی قرار می گیرد. بر پایه این تحلیل، تأکید افراطی بر نقاط مشترک ممکن است به پنهان سازی یا توجیه نابرابری های ساختاری بین ادیان و گروه های اجتماعی بیانجامد، یا تنوع و تفاوت های عمیق الاهیاتی و فرهنگی هر سنت دینی را نادیده بگیرد. بدین سان، ارزش های ظاهراً مشترک ممکن است ناخواسته به تثبیت روابط نابرابر قدرت و تداوم خشونت ساختاری یا فرهنگی منجر شوند. نوشتار حاضر در پایان، با بهره گیری از مدل «یادگیری بین دینی» در چهارچوب الاهیات عملی انتقادی، بر آن است تا راهکاری چندلایه برای گفت وگوی معنادار و سازنده پیشنهاد دهد؛ رویکردی که ضمن بهره مندی از ظرفیت های ارزشمند اشتراکات دینی، به بررسی موشکافانه ی تفاوت ها، پیشینه های تاریخی، و نابرابری های اجتماعی نیز می پردازد. بر این اساس، همگرایی دینی و صلح پروری زمانی پایدار خواهد بود که در عین احترام به عمق و گستره ی الاهیاتی سنت های مختلف، از ابعاد پنهان قدرت، روایت های هژمونیک و مسائل ساختاری غفلت نشود.
۹.
کلیدواژهها:
دین الهیات عملی چالش های اجتماعی تنوع فرهنگی گفت وگوی ادیان
ادیان سنتی در عصر مدرن و پسامدرن با چالش های جدی در حفظ اعتبار و مرجعیت خود مواجه بوده اند. این چالش ها ناشی از تغییرات اجتماعی، فرهنگی و فناوری است که نیاز به بازنگری در رویکردهای دینی را ضروری می سازد. در این راستا، الهیات عملی به عنوان شاخه ای ضروری برای تقویت حضور دین در زندگی روزمره انسان معاصر شکل گرفته است. این حوزه با هدف پاسخ گویی به نیازهای جدید جامعه، درون مایه ها و ظرفیت های خاصی را در خود جای داده است. مقاله ی حاضر با روشی توصیفی تبیینی، به تحلیل راهکارهای الهیات عملی در مواجهه با چالش های انسان معاصر پرداخته است و در انتها به مصادیقی عینی از پیاده سازی این رویکرد در جوامع اسلامی اشاره می کند. الهیات عملی می کوشد با رویکردی انتقادی و خلاقانه به چالش ها پاسخ دهد تا همچون نیرویی مثبت در دنیای پیچیده ی امروز عمل کند. از طریق مشارکت اجتماعی، تولید منابع و متون جدید، تدوین راهبردهای آموزشی و بهره گیری از رسانه های مختلف، به دنبال تقویت تفاهم، همزیستی مسالمت آمیز و ایجاد جامعه ای پایدار و اخلاقی است.
۱۰.
کلیدواژهها:
واقعیت نهایی کثرت گرایی دینی انحصارگرایی شمول گرایی نجات
یکی از سه رویکرد اساسی در نسبت با حق بودگی و نجات بخشی ادیان مختلف، کثرت گرایی دینی است که بر طبق آن حق بودگی منحصر به یک دین است و نه نجات و رستگاری اختصاص به یک دین دارد؛ پس نه یک صراط مستقیم بلکه صراط های مستقیم متعدد به سمت حقیقت الهی یا واقعیت نهایی وجود دارد. کثرت گرایی دینی را از دو منظر نظری و عملی می توان مورد ارزیابی قرار داد. از منظر نظری مسائلی از این دست مطرح می شود: چگونه می توان حقانیت یک دین را بالنسبه به ادیان دیگر به اثبات رساند و آیا اساساً معیاری معقول و عینی برای سنجش ادیان در نسبت با حق بودگی و نجات بخشی وجود دارد و اگر چنین معیاری هست کدام دین را می توان واجد این امتیاز تلقی کرد؟ اما از منظر عملی به پیامدهای فردی و اجتماعی هر یک از رویکردها در زندگی انسان توجه می شود. مسأله ای که در اینجا و در مورد کثرت گرایی دینی مطرح می شود این است که باور به کثرت گرایی دینی و رواج آن در یک جامعه دینی یا سکولار تا چه حد موجب تقویت عناصر دینی همچون نشاط عبادی در افراد دیندار می-شود و تا چه اندازه مشارکت فرد دیندار را در خدمات اجتماعی خیرخواهانه رونق می بخشد. همچنین این رویکرد در نسبت با دو رویکرد دیگر تا چه اندازه روابط و مناسبات میان افراد دیندار و سکولار را مسالمت آمیز خواهد کرد. در این مقاله برخی از جنبه های عملی کثرت گرایی دینی را با نگاهی به اندیشه جان هیک بررسی می کنیم.
۱۱.
کلیدواژهها:
الهیات کاربردی الهیات وحدت مطالعات میان رشته ای دیگرمداری گفتمان مذاهب
الهیات وحدت یکی از شاخه های الهیات کاربردی به شمار می آید که رسالت و کارکرد اصلی آن مدیریت اختلافات اجتماعی بر اساس ملاحظات دقیق علمی است که در یک نظام دانش واحد و نه صرفا یک طرح یا واحد درسی عمومی، متشکل از مطالعات بین رشته ای میان الهیات و آموزه های دینی از یک طرف و مطالعات دانش های متعدد انسانی از سوی دیگر حاصل می شود. الهیات وحدت هم به عنوان یک روش در مطالعات کاربردی و هم به عنوان یک نظام دانش میان رشته ای بر پایه موضوعِ مهم مشترکات چه در عرصه ی مشترکات واقع و چه در حیطه ی مشترکات قابل تحقق، بر اساس مبانی و راهبردهای معینی شکل می گیرد و عطف توجه به هر یک از آن مبانی و این راهبردها نه تنها قابلیت مدیریت اجتماعی و مدیریت اختلاف را تا حد تبدل تهدیدهای اجتماعی به فرصت های طلایی بالا می برد بلکه توانایی های آموزه های دینی در حل مشکلات اجتماعی را نیز تا حد وسیعی نشان می دهد.
۱۲.
کلیدواژهها:
شاخصه های توحید در اطاعت گستره اطاعت از رسول گستره اطاعت از اولو الأمر گستره اطاعت از حاکمان و عالمان و گستره اطاعت از پدرو مادر
مهمترین شاخه های توحید عملی، عبارتند از: «توحید در اطاعت» و «توحید در عبادت». توحید در اطاعت، بدین معناست که منحصراً باید از خدا اطاعت کرد و دیگری جایز نیست از او اطاعت شود، مگر به اذن خدا. لذا، مهمترین تفاوت این دو شاخه از توحید در این است که عبادت خداوند قابل تفویض نیست؛ اما، اطاعت خداوند قابل تفویض است. به عبارت دیگر، اطاعت اوّلاً و بالذات متعلق به خداست و ثانیاً و بالعرض متعلق به کسانی که خداوند اجازه داده است. پژوهش حاضر - که ازسنخ تفسیر موضوعی بوده و با رویکرد تحلیلی و مقارنه ای بین المذاهبی نوشته شده است - بر آنست تا مشخص کند: غیر از خداوند از چه کسانی می توان اطاعت کرد و گستره و شاخصه های اطاعت از آنها چیست؟ براساس برخی نتایج پژوهش: اطاعت از مخلوق در معصیت خالق، نوعی شرک است. مفسّران اهل سنت بر این باورند که اطاعت از رسول صرفاً در حوزه مختص رسالت است؛ امّا، اکثر مفسّران شیعه معتقدند که اطاعت از پیامبر در مطلق امور واجب است. اکثر علمای شیعه معتقدند که «أُولِی اَلْأَمْرِ» مطرح در قرآن، ائمه دوازده گانه شیعه هستند؛ امّا اکثر مفسّران اهل سنت معتقدند که مقصود «زمامداران» یا «علما» هستند. از زمامداران و حتی از فرماندهان منصوب از جانب پیامبر، نباید اطاعت مطلق کرد. اطاعت از علما در معصیت خداوند، نوعی شرک در ربوبیت است. درباره اطاعت از پدر و مادر نیز هرچند احسان به آنها واجب است امّا در شرک و معصیت از آنها هم نباید اطاعت کرد.
