واقعیت نهایی

این مقال بر آن است تا افق روشنی از پلورالیسم دینی و ارتباط آن با ادیان گوناگون از جمله مسیحیت و به‌ویژه اسلام عرضه کند. جان هیک (طراح پلورالیسم دینی در جهان معاصر) ضمن طرح و نقد انحصارگرایی و شمول‌گرایی, از پلورالیسم دینی دفاع می‌کند و یگانه راه توجیه کثرت دینی را پلورالیسم می‌داند. به نظر او، پلورالیسم دینی بر آن است که حقانیت و نجات‌بخشی در زندگی، حق انحصاری هیچ دینی نیست، همة آن‌ها یکسان حقانیت و نجات‌بخشی دارند. او معتقد است که هیچ صلح واقعی میان ادیان جهانی نخواهد بود تا زمانی که هر دینی در مورد خود، تصور برتری بر ادیان دیگر دارد. صلح پایدار و گفت‌گوی واقعی هنگامی رخ می‌نماید که بپذیریم که ادیان متفاوت, تفسیر‌های متفاوت و به‌یکسان معتبری از واقعیت نهایی و خدا هستند. همچنین او معتقد است که اندیشه پلورالیستی ریشه در تفکر شرقی و اسلامی دارد و به تعبیری خاستگاه اندیشه پلورالیسم دینی در شرق است نه در غرب. او بر این عقیده خود در حوزه اسلام به عباراتی از خواجه عبدالله انصاری، ملای رومی و ابن عربی متوسل می‌شود.

یکی از سه رویکرد اساسی در نسبت با حق بودگی و نجات بخشی ادیان مختلف، کثرت گرایی دینی است که بر طبق آن حق بودگی منحصر به یک دین است و نه نجات و رستگاری اختصاص به یک دین دارد؛ پس نه یک صراط مستقیم بلکه صراط های مستقیم متعدد به سمت حقیقت الهی یا واقعیت نهایی وجود دارد. کثرت گرایی دینی را از دو منظر نظری و عملی می توان مورد ارزیابی قرار داد. از منظر نظری مسائلی از این دست مطرح می شود: چگونه می توان حقانیت یک دین را بالنسبه به ادیان دیگر به اثبات رساند و آیا اساساً معیاری معقول و عینی برای سنجش ادیان در نسبت با حق بودگی و نجات بخشی وجود دارد و اگر چنین معیاری هست کدام دین را می توان واجد این امتیاز تلقی کرد؟ اما از منظر عملی به پیامدهای فردی و اجتماعی هر یک از رویکردها در زندگی انسان توجه می شود. مسأله ای که در اینجا و در مورد کثرت گرایی دینی مطرح می شود این است که باور به کثرت گرایی دینی و رواج آن در یک جامعه دینی یا سکولار تا چه حد موجب تقویت عناصر دینی همچون نشاط عبادی در افراد دیندار می-شود و تا چه اندازه مشارکت فرد دیندار را در خدمات اجتماعی خیرخواهانه رونق می بخشد. همچنین این رویکرد در نسبت با دو رویکرد دیگر تا چه اندازه روابط و مناسبات میان افراد دیندار و سکولار را مسالمت آمیز خواهد کرد. در این مقاله برخی از جنبه های عملی کثرت گرایی دینی را با نگاهی به اندیشه جان هیک بررسی می کنیم.