درخت حوزه‌های تخصصی

بناهای یادمانی یکی از متداول ترین سازه های عمومی در معماری اسلامی پس از مساجد به حساب می آیند. در بررسی های باستان شناختی شهرستان بیجارِ گروس در شرق استان کردستان، تعداد هشت بنا شناسایی شده است. با توجه به قرارگیری این منطقه در مسیر های ارتباطی شمال غرب به غرب ایران و همچنین همجواری با مراکز مهم حکومتی مانند مراغه، سلطانیه و تخت سلیمان، این بناها افزون بر کارکرد یادمانی، به عنوان میل راهنما در مسیر ارتباطی کاروانیان کابرد داشته است. هدف از این پژوهش معرفی بناهای یادمانی به منظور ارائه تصویری روشن از راه های ارتباطی در دوران اسلامی منطقه بیجار گروس است. لیکن شباهت ها و تفاوت های موجود در مقایسه بناهای راهنما با مناطق همجوار به ویژه دشت زنجان که از لحاظ محیطی و فرهنگی تقریباً شرایط یکسانی را با منطقه گروس دارند می تواند در ترسیم این مهم بسیار حائز اهمیت باشد. سؤال اصلی پژوهش این است که چه عواملی در شکل گیری و ایجاد بناهای یادمانی منطقه بیجار گروس نقش داشته و این بناها تا چه حد در بازسازی مسیرهای ارتباطی مؤثر بوده اند؟ به نظر می رسد عوامل محیطی و سیاسی- اجتماعی مانند همجواری با مراکز مهم سیاسی آن روزگار، ایمن بودن مسیر به علت حضور حکام محلی قدرتمند و شرایط محیطی مناسب (دسترسی به آب و وجود روستاهای متعدد) در تکوین و شکل گیری برج های منطقه در دوره سلجوقی و ایلخانی نقش داشته اند. روش تحقیق در این پژوهش تاریخی- تحلیلی است که بر اساس بررسی های میدانی، تهیه تصاویر و بررسی متون تاریخی و مدارک کتابخانه ای صورت گرفته است.

رفتارهای فردی و اجتماعی عمدتأ دارای منشأ و خاستگاهی هستند. توجه به عناصر بینش و ارزش به عنوان عناصر رفتارساز نظام فرهنگی، در تحلیل رفتاری هر جامعه امری ضروریست. در واقع خاستگاه شناسی و منشأ یابی رفتار، نقش مهمی در تحلیل رفتاری ایفا می کند. بر همین اساس در تحلیل رفتار هر جامعه نیازمند رویکردی خاستگاه شناسانه در پیدایی رفتار مذکور هستیم. بر همین مبنا پژوهش حاضر رفتارهای عبادی از قبیل بت پرستی، پرستش اجرام آسمانی، پرستش ملائکه و اجنه و حج جاهلی جامعه جاهلی را از منظر خاستگاه و علل پیدایی با روش توصیفی- تحلیلی مورد توجه قرار داده و مشخص گردید که منشأ پیدایی این قبیل رفتارها، وجود بینش های ناصواب در جامعه جاهلی بوده است. خاستگاه شناسی رفتاری در واقع نوعی تحلیل فرهنگی است که در آن کنشگر فرهنگی از نظر علت شناسی رفتار مورد تحلیل و واکاوی قرار می گیرد. بدین سان رفتارهای جاهلی قابلیت توسعه به صورت فرازمانی و فرامکانی را دارا هستند.

در نیمه دوم حکومت ناصرالدین شاه به ویژه در دوره وزارت حسین خان سپهسالار اقدامات چمشگیری برای اصلاح امور سیاسی و اقتصادی کشور صورت گرفت. برخی از پژوهشگران تاریخ معاصر ایران آن را عصر ترقی و قانون خواهی معرفی کرده اند. هدف از این مقاله بررسی نقش و جایگاه یکی از مهمترین کارگزاران سیاسی این دوره یعنی حسنعلی خان امیرنظام گروسی در پیشبرد قانون گذاری و تجدد است. در این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی و با بهره گیری از مکتوبات خود امیرنظام و منابع تاریخی کوشش شده تا نقش او در برنامه های اصلاحی و اقدامات صورت گرفته این دوره برای ترقی و بهبود وضعیت سیاسی- اقصادی ایران مورد بررسی قرار گیرد. یافته های پژوهش نشان می دهد که امیرنظام گروسی جزو معدود کارگزاران عملگرا و موفق دوره قاجار بود که با درک بسیط و عام از تجددخواهی، تا حد زیادی زمینه رشد تفکر ترقی خواهانه را فراهم آورد و فرصت کار و اندیشه ورزی برای برخی از شخصیت های نظریه پرداز و منتقد حکومتی مانند یوسف خان مستشارالدوله و میرزا ملکم خان ناظم الدوله ایجاد کرد. او ضمن حفظ موازین سنتی و پاسداشت فرهنگ ایرانی به ستایش از دست آوردهای نوین تمدنی غرب پرداخت و در این راستا اقدامات مهمی در نوشتن قانون نامه حکومتی، راه اندازی مؤسسات تمدنی نوین مانند تلگراف، راه آهن و ضرابخانه انجام داد. از این لحاظ می توان وی را با کارگزاران اصلاح طلب آن دوره مانند میرزا علی خان امین الدوله و میرزاحسین خان سپهسالار ارزیابی و مقایسه کرد.

طریقت نقشبندیه یکی از مهم ترین جریان های تصوف در جهان اسلام است که در کردستان بیش از همه با نام مولانا خالد شهرزوری (1193‒1242) شناخته می شود. کوشش های او سبب شد شاخه خالدیه در سرزمین های عثمانی و به ویژه کردستانِ سده سیزدهم گسترش یابد و در پی آن، این طریقت به یکی از جریان های مؤثر مذهبی و اجتماعی در منطقه تبدیل شود. با توجه به جایگاه ویژه گروس و بافت مذهبی آن، بررسی بازتاب های نقشبندیه در این ناحیه می تواند تصویری روشن از کارکردهای اجتماعی و اعتقادی این طریقت به دست دهد. این پژوهش با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، برخی داده های میدانی و روش توصیفی تحلیلی، به مطالعه نقش رهبران و پیروان برجسته نقشبندیه در ناحیه گروس می پردازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که خاندان سادات نقشبندی امروله با تأسیس خانقاه مدرسه و جذب عالمان و طالبان علوم دینی، در حفظ و تحکیم باورهای اهل سنت در روستاهای سنی نشین منطقه نقشی محوری داشتند. همچنین برخی شخصیت های وابسته، از جمله سید محمد الیاسی مشهور به اشرف الحکما، با ترکیب فعالیت های پزشکی و پیوندهای طریقتی، نفوذ اجتماعی این جریان را گسترش دادند. در دوره های متأخر نیز تبلیغات و فعالیت های چهره هایی هم چون خلیفه عباس رضایی، استمرار همان کارکردها را نشان می دهد. به طور کلی، یافته های پژوهش آشکار می سازد که طریقت نقشبندیه در منطقه گروس، فراتر از یک طریقت عرفانی، کارکردی اجتماعی مذهبی ایفا کرده و در بازتولید هویت سنی و دفاع از باورهای اهل سنت در این ناحیه نقش تعیین کننده داشته است.

مشارکت عمومی در دهه های پایانی قرن بیستم به یکی از اصول مهم گفتمان برنامه ریزی در جهان تبدیل شده است. با وجود مبانی غنی از موضوعات اجتماعی در دین اسلام، تاکنون کمتر به جایگاه مشارکت شهروندان در مدیریت شهری پرداخته شده است. این مقاله با هدف واکاوی موضوع مشارکت در اسلام و نظرات اندیشمندان اسلامی، به طور ویژه، نظرات علامه طباطبایی را مورد بررسی قرار داده است و با مقایسه تطبیقی نظرات اندیشمندان غربی و نظرات علامه، سعی در روشن نمودن این موضوع در بستر شهر اسلامی - ایرانی دارد. روش تحقیق، تحلیل تطبیقی بر مبنای سه سطح مشارکت شعاری، محدود و واقعی است. فرضیه اصلی پژوهش این است که نظریات علامه طباطبایی می تواند چارچوبی جامع برای مشارکت واقعی شهروندان ارائه دهد. نتایج نشان می دهد، آنچه اسلام به عنوان مشارکت قبول دارد، نه مشارکتی از نوع شعاری و محدود، بلکه مشارکت واقعی است و نظرات علامه طباطبایی متناسب با سطوح بالای مشارکت، تنظیم شده است؛ یافته های این پژوهش می تواند در طراحی سیاست های مشارکتی و مدیریت شهری اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

در تاریخ نگاری و میراث ادبیِ ایران در دوره ایلخانان مغول، روایتی قابل تأمل از میراث فرهنگی و تمدّنی عباسیان قابل رصد است که به نوعی، درصدد بازیابی خاطره عباسیان پس از سقوط بغداد و نهاد خلافت است. در این پژوهش با تکیه بر چهار منبع ادبی و تاریخی که نگارندگانی ایرانی داشته اند و همگی پس از سقوط بغداد و در دوره ایلخانان به نگارش درآمده اند، تلاش می شود ماهیتِ این بازخوانی و روایت همدلانه نسبت به تمدّن عباسیان مورد واکاوی قرار بگیرد. قصیده سعدی در رثای ملک مستعصم، مکتوبات و رسایل خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، تجارب السلف هندوشاه نخجوانی و تاریخ گزیده حمدالله مستوفی چهار منبعی هستند که در آن ها میراث تمدّنی عباسیان با دیده ای تفاخرآمیز و بعضاً حسرت بار نگریسته شده است. ازآنجاکه این روایت در نوع خود روایتی ایرانی از شکوه عباسیان قلمداد می شود، در نوع خود حائز اهمیت است. بر این اساس تلاش می شود تا باتکیه بر تحلیلِ انتقادیِ محتوای این چهار اثر ادبی و تاریخی این فرضیه مطرح شود که این منابع نقش مهمی در استمرار خاطره عباسیان در گفتمانِ فرهنگی ایرانِ دوره ایلخانی ایفا کردند.

امیرالمؤمنین علی(ع) با عدالتش مشهور و شناخته شده است. آن حضرت اهل تبعیض و بی عدالتی نبود و با وجود این به خویشاوندانش احترام می گذاشت و به آنان کمک می کرد. در این نوشتار به این سؤال پاسخ داده شد که عدالت علوی و عدم تبعیض امیرالمؤمنین(ع) نسبت به خویشاوندان و بستگانش چگونه بوده است؟ چگونه کمک های آن حضرت به خویشاوندانش مصداق تبعیض نبود؟ واکاوی موضوع با استفاده از داده های منابع معتبر و متقدم تاریخی و روایی و بهره گیری از روش توصیفی و تحلیلی نشان می دهد که از منظر آن حضرت تمامی مسلمانان از حق و حقوق یکسانی برخوردارند و اقوام و خویشاوندان حاکم، هرچند حق قرابت و خویشاوندی دارند و باید به آنان توجه شود و نیاز نیازمندانشان برطرف شود؛ اما از بیت المال مسلمین، حقی فراتر از دیگران ندارند. امیرالمؤمنین(ع) به سبب پایبندی بسیار به آموزه های اسلامی و باور به قیامت، هیچگاه به نفع خویشاوندانش مرتکب تبعیض و بی عدالتی نشده و به آنان اجازه نداده از بیت المال مسلمین بیش از دیگران بهره ببرند. آن حضرت اجازه نداد دیگران از مقام و موقعیت او به نفع خویش سوء استفاده کنند.

برای درک بهتر کلمات قرآنی، کمک گرفتن از علوم روز مانند انسان شناسی فرهنگی عرب جاهلی، سبب می شود افق های جدیدی در فهم مراد خداوند برای ما گشوده شود. شناسایی علل و منشأ دخترکشی عرب، با کمک محورهای انسان شناسانه خانواده، اقتصاد، دین، زبان، حکومت و طبیعت شبه جزیره میسر شد. مؤلفه خویشاوندی و تبار «خانواده» عرب جاهلی که به صورت پدرتباری و قبیله ای بوده، مانع از انتقال نسب و نژاد به واسطه دختران بود. از سوی دیگر در کارکرد تولیدِمثل خانواده، دختران اگر داماد هم شأن و هم کفو قبیله نیافته بودند، ازدواج آنان خواری و ذلت بود؛ ازاین رو تولد دختران در قبائل عرب بادیه نشین ننگ و عار بود. امرارِمعاش سخت در صحرای خشک عربستان و نوع فعالیت «اقتصادی» دامداری، شکار و غارت قبائل همسایه، سبب تحقیر و به اسارت رفتن زنان و درنتیجه نقطه ضعف اعراب جنگجو بود. ویژگی تمسک به «دین» پرستش بتان و خدایانی که قربانی هایی مانند کودکان می طلبیدند، دخترکشی را در میان اعراب به منسکی مذهبی برای الحاق دختران خدا به خدا تبدیل کرد. دخترکشی در میان قبائل بنی تمیم و قریش، بیش از دیگر قبائل گزارش شده بود.

این پژوهش با رویکرد تحلیل تاریخی-مفهومی به واکاوی نقش تأویلی روایات اهل بیت: در بسط و تعمیق معنایی آیه شریفه «أَفَلاَ یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا» می پردازد. در گام نخست، مقاله قرائت های صرفاً واقعه گرایانه و جغرافیایی از این آیه، مانند غلبه سیاسی یا کاهش قلمرو را که با سیاق نزول مکی آیه ناسازگار است، مورد نقد قرار می دهد. در برابر این برداشت ها، پژوهش حاضر نشان می دهد که روایات اهل بیت: در مقام یک عامل تأویلی-هرمنوتیکی فعال، با احیای ظرفیت های مغفول در واژه «أطراف» (اشراف و بزرگان)، دلالت آیه را از یک تهدید تاریخی- سرزمینی به سطحی جهان شمول و معرفتی ارتقا می دهند. بر اساس این خوانش تأویلی، نقصان زمین نه به معنای کاهش جغرافیایی، بلکه نشانه ای از زوال معرفتی و فقدان علما است که به مثابه سنتی الهی، نشانه افول حیات تمدنی و گسست نظام دانایی جوامع تلقی می شود. این تفسیر، ضمن هماهنگی با لحن و محتوای آیات مکی قرآن که بر هشدار نسبت به فروپاشی معرفتی و اخلاقی تأکید دارد، چارچوبی مفهومی برای تحلیل نسبت حیات و ممات تمدنی ارائه می کند. پژوهش حاضر نقش محوری ثقلین در تبیین ابعاد باطنی و تمدنی وحی را آشکار ساخته و از رهگذر تعمیق معنایی، درکی نو از پویایی های معرفتی قرآن فراهم می سازد.

عدالت مفهومی بنیادین در سنت های فلسفی و دینی است و در میان فیلسوفان یونانی و متفکران اسلامی جایگاه ویژه ای داشته است. افلاطون عدالت را در قالب نظم عقلانی نفس و جامعه تبیین می کند، در حالی که امام علی(ع) آن را رکن دیانت و قوام جامعه می داند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که عدالت در اندیشه این دو متفکر چگونه تعریف و مبناگذاری شده و چه شباهت ها و تفاوت هایی در کارکرد آن وجود دارد. اگرچه مبانی هستی شناختی و معرفتی این دو دیدگاه متفاوت است، اما هر دو بر نظم طبیعی، جایگاه شایسته افراد و ساختار جامعه تأکید دارند و عدالت را شرط ضروری قوام جامعه می دانند. این مقاله با رویکردی تطبیقی، به بررسی وجوه اشتراک و افتراق عدالت در اندیشه این دو متفکر می پردازد. از منظر افلاطون، عدالت هماهنگی قوای سه گانه نفس (خرد، شهوت و اراده) و کارکردهای طبقات جامعه است. امام علی(ع)، در مقابل، عدالت را نه تنها فضیلتی فردی، بلکه غایتی الهی می داند که باید در ساحت سیاست، اقتصاد و اجتماع محقق شود. مقاله حاضر با تحلیل متون اصلی چون « جمهوری » افلاطون و « نهج البلاغه » امام علی(ع)، ابعاد مفهومی، معرفتی و کارکردی عدالت را بررسی کرده و نشان می دهد که عدالت در اندیشه امام علی(ع)، ریشه در وحی دارد و غایت آن قرب الهی است، در حالی که در فلسفه افلاطونی، غایت عدالت، رسیدن به نفسِ متعادل است و غایت آن حصول تعادل در اجتماع و تشکیل آرمان شهر زمینی است.

عدالت یکی از قدیم ترین آموزه های ادیان در طول تاریخ بوده است. بر اساس نص قرآن کریم، اجرای عدالت در جوامع از اهداف دین به شمار می رود. از این رو در اسلام آموزه عدالت از نخستین مباحث نظری و عملی شناخته شده است؛ چنان که گروه فکری قدریه بر اساس اندیشه عدل الهی در قرون نخستین هجری در میان مسلمانان شکل گرفت. با وجود این، اختلاف پیرامون تعریف مفهوم عدالت، منجر به شکل گیری دو نحله عدلیه و غیرعدلیه در میان متکلمان شد. در این میان، اهل بیت: با شیوه ای ویژه به بازآفرینی آموزه عدالت پرداختند. اهتمام اهل بیت: به این امر، نشانگر توجه آنان به شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه در تشریح آموزه عدالت است. از این رو این پرسش مطرح است که بازآفرینی آموزه عدالت در سیره اهل بیت: چگونه بوده و از چه شیوه ای جهت بسط آن استفاده کرده اند؟ با بهره گیری از روش توصیف و تحلیل تاریخی و با ابتنا بر نظریه الگوی مقدس میرچا الیاده، مدعا این است که بازآفرینی آموزه عدالت در سیره اهل بیت:، با استفاده از تجسدبخشی به مفاهیم سه گانه «وصی»، «شهید» و «قائم» در قالب سه الگوی عینی امام علی، امام حسین و امام مهدی: بوده است. دستاورد پژوهش این است که برگزاری مناسک سه گانه عید غدیر، روز عاشورا و نیمه شعبان در سیره اهل بیت: راهکاری جهت بازگشت به زمان مقدس آغازین بوده است.

فرقه کرّامیّه توسط محمد بن کرّام سجستانی نیشابوری (۱۶۸-۲۵۵ق) در نیشابور بنیان نهاده شد و این فرقه نقش مهمی در مجادلات مذهبی خراسان ایفا کرد. با گسترش نفوذ کرّامیّه بزرگان این فرقه مورد حمایت حاکمان قرار گرفتند. این حمایت ها موجب شد که آنها برای دستیابی به قدرت ، وارد مجادله با دیگر فرق دینی نیشابور شوند. درپژوهش هایی که درباره کرّامیّه نگاشته شده، به نقش کرّامیّه در مجادلات مذهبی نیشابور و نیز و رابطه آن با مناسبات قدرت سیاسی ، به صورت مستقل نپرداخته است . این پژوهش با استفاده از منابع اصلی و روش توصیفی-تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش است که کرّامیّه چه نقشی در مجادلات مذهبی نیشابور داشته و این نقش چه نسبتی با ساختار قدرت سیاسی دارد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد پیشوایان کرّامیّه برای کسب منافع سیاسی، به تشدید مجادلات فرقه ای دامن می زدند و حاکمان حامی آنان نیز با پشتیبانی از این فرقه، در پی بهره برداری ابزاری از کرّامیان برای نیل به مشروعیت سیاسی و مقبولیت اجتماعی خود بودند.

با فرار جلال الدین خوارزمشاه از مقابل مغولان به جزیره و ارمینیه صغیر و قتل او، سپاهیان خوارزمشاه که شمار آنان حدود دوازده هزار نفر بود، بدون فرمانده ماند. این سپاه مورد توجه حکمرانان هم جوار قرار گرفت. مسئله پژوهش حاضر بررسی نقش بقایای سپاه خوارزمشاهی در تحولات داخلی قلمرو ایوبیان و مبارزه با صلیبیان است. در این بررسی با بهره گیری از منابع معتبر تاریخی تلاش شد تا ضمن مطالعه روابط سپاه خوارزمشاهی با ایوبیان، به نقش سپاه خوارزمشاهی در تحولات مربوط به جنگ های صلیبی پرداخته شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که سپاه خوارزمشاهی به نیروی نظامی مورد تقاضا از جانب امیران ایوبی تبدیل شد. ایوبیان در پی مهار این سپاه و بهره گیری از آن برای مقابله با دشمنان خود بودند. با وجود اینکه نافرمانی های سپاه خوارزمشاهی، سبب تفرقه میان حاکمان منطقه شد و بخشی از نیروی حاکمان مسلمان صرف دفع آشوب آنان شد، اما با تغییر رفتار این سپاه، به تدریج زمینه نقش آفرینی آنان در جنگ های صلیبی فراهم شد. مهم ترین نقش این سپاه شکست صلیبیان و بازپس گیری بیت المقدس در سال 642 بود.

تراجم نگاری ها علاوه بر ثبت زندگی نامه افراد، ظرفیت بالایی در انتقال داده های فرهنگی و اجتماعی و تمدنی جوامع اسلامی دارند. با وجود این، در پژوهش های معاصر، این منابع غالباً به مثابه منبعی رجالی یا کمکی برای مطالعات حدیثی تلقی شده و کارکرد آن در بازسازی تاریخ اجتماعی کمتر به صورت مستقل بررسی شده است. پژوهش حاضر مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی با تمرکز بر دو اثر برجسته تقی الدین احمد بن علی مقریزی (م ۸۴۵ ق)، یعنی «درر العقود الفریده فی تراجم الأعیان المفیده» و «المقفی الکبیر»، می کوشد سهم تراجم نگاری را در انتقال داده های فرهنگی و اجتماعی مصر در سده های میانه اسلامی تحلیل و مقایسه کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که «درر العقود» با تمرکز بر معاصران مقریزی، بیش از آنکه اثری صرفاً رجالی باشد، منبعی غنی برای شناخت زندگی روزمره، مناسبات اجتماعی، وضعیت اقتصادی، نقش صوفیه و جایگاه زنان در مصر مملوکی است. در مقابل، «المقفی الکبیر» با دامنه تاریخی و جغرافیایی گسترده تر، داده های مهمی درباره ساختار قدرت، سیاست مذهبی، شبکه های علمی و روابط تمدنی مصر ارائه می دهد. برآیند این بررسی نشان می دهد که مقریزی با پیوند دادن شرح حال افراد به بسترهای اجتماعی و فرهنگی، الگویی از تراجم نگاری با کارکرد تاریخ نگاری اجتماعی و فرهنگی عرضه کرده است.

علویان ترکیه یکی از مهم ترین اقلیت های دینی و فرهنگی این کشور به شمار می روند که تاریخ و هویت آنان با نام و سیره امام علی(ع) پیوندی عمیق دارد. در اندیشه و آیین علوی، امام علی(ع) نه تنها پیشوای دینی، بلکه مظهر حقیقت، عدالت و انسان کامل تلقی می شود. بااین حال، در بستر تحولات فکری و اجتماعی ترکیه معاصر، برداشت های متنوعی از جایگاه و مقام امام علی(ع) پدید آمده است که هریک بازتابی از دگرگونی های درون دینی، سیاسی و فرهنگی جامعه علوی به شمار می آیند. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی بازنمایی امام علی(ع) در گفتمان های گوناگون علویان ترکیه و تبیین نقش این بازنمایی ها در بازتعریف هویت دینی و فرهنگی آنان است. در این چهارچوب، مقاله به گونه شناسی برداشت های گوناگون از امام علی(ع) در گفتار علویان امروز ترکیه می پردازد و می کوشد تحلیلی نظام مند از این تنوع تفسیری ارائه دهد. علوی گری در این بستر، نه سنتی ایستا، بلکه گفتمانی پویا و چندلایه است که در آن، بازنمایی های مختلف از حضرت علی(ع) مبنای هویت سازی، مشروعیت دینی و سامان دهی کنش اجتماعی تلقی می شود. پژوهش حاضر بر پایه تحلیل منابع ترکی استانبولی، مشاهدات میدانی در استانبول و بررسی گفتمان نهادهای علوی سامان یافته و پنج تفسیر اصلی را شناسایی کرده است: ۱. تفسیر شیعی، که امام علی(ع) را به عنوان امام معصوم و مرجع اعتقادی در چهارچوب تشیع امامی می فهمد؛ ۲. تفسیر محافظه کارانه، که او را حافظ سنت و هویت قومی ترک می داند؛ ۳. تفسیر ایدئولوژیک، با تأکید بر عدالت خواهی و کنشگری اجتماعی امام علی(ع)؛ ۴. تفسیر فرهنگی، که در پی بازسازی پیوندهای آیینی سنتی در ساختار شهری است؛ و ۵. تفسیر علوی گری بدون امام علی(ع)، که به بازتعریف علوی گری به مثابه هویتی فرهنگی و فرادینی می پردازد. از درون این قرائت ها، پنج چهره متمایز از امام علی(ع) پدیدار می شود: علیِ امام، علیِ قدسی، علیِ تُرک شده، علیِ نمادین و حذف امام علی(ع) از علوی گری. یافته های پژوهش نشان می دهد که این بازنمایی ها، ضمن انعکاس تحولات معرفتی و اجتماعی علویان، نقش مهمی در تداوم یا دگرگونی هویت دینی و قومی آنان در عصر مدرن ایفا کرده اند.

پژوهش حاضر به بررسی عملکرد مؤسسات آموزش عالی در امپراتوری عثمانی می پردازد. سلاطین عثمانی به آموزش و تأسیس دانشگاه توجه ویژه ای داشتند و نهادهایی را برای کمک به جامعه ایجاد کردند. با این حال، این مؤسسات نتوانستند مانند نمونه های غربی خود به پیشرفت کشور کمک کنند. نهادهای آموزش عالی عثمانی با الگوگیری از غرب شکل گرفتند، اما به دلیل شرایط نامناسب، با چالش های بسیاری روبه رو شدند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی تاریخی، عملکرد این مؤسسات و نحوه جذب دانشجویان را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که تأسیس دانشگاه ها نیازمند توسعه مدارس ابتدایی و متوسطه برای آماده سازی دانش آموزان است؛ امری که در آن دوره نادیده گرفته شد. بنابراین، مؤسسات آموزش عالی عثمانی بیشتر شبیه مکاتب متوسطه بودند تا دانشگاه های واقعی. سؤال اصلی پژوهش این است که هدف از ایجاد مؤسسات آموزش عالی در امپراتوری عثمانی چه بود و چه موانع و مشکلاتی در مسیر تحقق این هدف وجود داشت؟

اسلام از طریق جاده ابریشم به چین راه یافت و اولین بار در قرن هفتم میلادی توسط تجار و سفیران ایرانی و عرب وارد چین شد. این افراد در شهرهای ساحلی و مرزی چین مستقر شدند و با مردم بومی ازدواج کردند. آن ها مساجد و مدارس اسلامی را بنا کردند و اسلام را در میان مردم چین تبلیغ کردند. تاریخ اسلام در چین را می توان از دوره سلسله تانگ بررسی کرد، زمانی که تجار مسلمان از طریق جاده ابریشم به چین سفر کردند و در این کشور سکنا گزیدند. بسیاری از این تجار در شهرهای مختلف چین مانند گوانگژو و چانگ آن (شی آن امروزی) مستقر شدند و اولین مساجد را بنا کردند. در سلسله یوان، وضعیت مسلمانان از یک مهاجر خارجی به یک شهروند چینی تبدیل شد. آن ها توانستند با جامعه چینی ارتباط خوبی برقرار کنند و محدودیت های زندگی در شهرهای خاص چین برای آن ها برداشته شد. جایگاه مسلمانان در سلسله مینگ تثبیت شد و آن ها توانستند به مناصب حکومتی برسند؛ البته سلسله چینگ چالش ها و بدگمانی های زیادی نسبت به مسلمین ایجاد کرد و این چالش ها موجب طرد مسلمانان و ایجاد گروه های سیاسی ضددولتی شد.

بعثت حضرت محمد(ص)، به لحاظ اجتماعی، همراه با ارائه گفتمان ایجاد جامعه متمرکز با عنوان «امت واحده» بود؛ که با بنیان نظام گفتمانی رایج در جزیره العرب مغایرت داشت. ساکنان جزیره العرب در واحدهای کوچک اجتماعی به نام قبیله گرد هم آمده و به صورت پراکنده زندگی می کردند. عدم سنخیت گفتمان های مذکور زمینه های تقابل بین آنها را بالا برد و در نهایت موجب ضعف گفتمان نظام اجتماعی مبتنی بر قبیله و غالب شدن گفتمان امت واحده شد. مقاله پیش رو قصد دارد پس از مشخص کردن نشانه ها و دال های مرکزی گفتمان امت واحده به این پرسش پاسخ دهد که رسول خدا(ص) چگونه توانست این گفتمان را در جامعه زمان خویش به گفتمان برتر تبدیل کند؟ پاسخ پرسش مذکور با عهدنامه مدینه که مهم ترین و جامع ترین متن برجا مانده از آن دوره است، ممکن خواهد شد. تحلیل و بررسی این عهدنامه با نظریه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف که گفتمان را فراتر از ابعاد زبان شناسی در عرصه های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مطرح کرده، انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد پیامبر(ص) به دنبال طرد تدریجی مؤلفه های نهادینه شده در نظام قبیلگی با استفاده از جایگاه شیخوخیت در دستگاه مذکور و تثبیت تدریجی مؤلفه های حاکمیت الهی با استفاده از غلبه قوانین الهی در جامعه بوده است. حاکمیت الهی که ساختار آن متشکل از دال مرکزی «حاکمیت قانون الهی» است و دال های تساوی همه افراد در مقابل قانون، انتخاب مرجع واحد برای حل اختلافات و برخورد شدید با قانون شکنان برگرد آن مفصل بندی می شود.

کتاب الاختصاص منسوب به شیخ مفید دربردارنده احادیث خاص و به ویژه روایات معجزات امامان(ع) است و گونه شناسی و فراوانی سنجی این گونه روایات کتاب با کتاب الارشاد مفید می تواند در مساله انتساب کتاب الاختصاص به شیخ مفید راهگشا باشد. بررسی با رویکرد کمّی- توصیفی گونه شناسی، یکی از راه های اعتبارسنجی حدیث است تا گزارش های پراکنده در کتاب واکاوی و دسته بندی شوند. در این جا، گونه شناسی و مقایسه روایت های معجزات در دو کتاب الاختصاص و الارشاد بررسی خواهد شد تا بر پایه میزان همخوانی کاربست گونه ها، مساله انتساب الاختصاص به مفید روشن شود. نتایج پژوهش نشان دهنده تفاوت آشکار و معنی دار گونه های معجزات در دو کتاب الاختصاص و الارشاد و ناسازگاری باورهای کلامی او در کتاب های دیگرش با این کتاب است، بنابراین گمانه انتساب الاختصاص به مفید پذیرفتنی نیست