نقش بناهای یادمانی در تکوین راه های ارتباطی سده های میانی دوران اسلامی (مطالعه موردی: منطقه بیجار گروس) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
بناهای یادمانی یکی از متداول ترین سازه های عمومی در معماری اسلامی پس از مساجد به حساب می آیند. در بررسی های باستان شناختی شهرستان بیجارِ گروس در شرق استان کردستان، تعداد هشت بنا شناسایی شده است. با توجه به قرارگیری این منطقه در مسیر های ارتباطی شمال غرب به غرب ایران و همچنین همجواری با مراکز مهم حکومتی مانند مراغه، سلطانیه و تخت سلیمان، این بناها افزون بر کارکرد یادمانی، به عنوان میل راهنما در مسیر ارتباطی کاروانیان کابرد داشته است. هدف از این پژوهش معرفی بناهای یادمانی به منظور ارائه تصویری روشن از راه های ارتباطی در دوران اسلامی منطقه بیجار گروس است. لیکن شباهت ها و تفاوت های موجود در مقایسه بناهای راهنما با مناطق همجوار به ویژه دشت زنجان که از لحاظ محیطی و فرهنگی تقریباً شرایط یکسانی را با منطقه گروس دارند می تواند در ترسیم این مهم بسیار حائز اهمیت باشد. سؤال اصلی پژوهش این است که چه عواملی در شکل گیری و ایجاد بناهای یادمانی منطقه بیجار گروس نقش داشته و این بناها تا چه حد در بازسازی مسیرهای ارتباطی مؤثر بوده اند؟ به نظر می رسد عوامل محیطی و سیاسی- اجتماعی مانند همجواری با مراکز مهم سیاسی آن روزگار، ایمن بودن مسیر به علت حضور حکام محلی قدرتمند و شرایط محیطی مناسب (دسترسی به آب و وجود روستاهای متعدد) در تکوین و شکل گیری برج های منطقه در دوره سلجوقی و ایلخانی نقش داشته اند. روش تحقیق در این پژوهش تاریخی- تحلیلی است که بر اساس بررسی های میدانی، تهیه تصاویر و بررسی متون تاریخی و مدارک کتابخانه ای صورت گرفته است.The Role of Monumental Structures in the Formation of Communication Routes during the Middle Islamic Centuries (A Case Study: Bijar-Garrus Region)
Monumental structures are among the most common public buildings in Islamic architecture after mosques. Archaeological surveys conducted in the Bijar-Garrus region, located in eastern Kurdistan Province, have identified eight such monuments. Due to the region’s strategic position along the communication routes connecting northwestern to western Iran, as well as its proximity to major political centers such as Maragheh, Soltaniyeh, and Takht-e Soleyman, these monuments—beyond their commemorative function—also served as guiding towers (mil-e rahnamā) for caravans traveling through the area. The aim of this study is to introduce these monumental structures in order to provide a clearer understanding of the communication networks in the Islamic periods of the Bijar-Garrus region. Comparing the characteristics of these guiding towers with those of neighboring regions—particularly the Zanjan plain, which shares similar environmental and cultural conditions—offers valuable insights into the formation of these routes. The main question addressed in this research is: What factors contributed to the creation of the monumental buildings in the Bijar-Garrus region, and to what extent did they influence the reconstruction of historical communication routes? The findings suggest that environmental and socio-political factors—such as proximity to major political centers of the era, the safety of routes ensured by strong local rulers, and favorable environmental conditions (access to water and the presence of numerous villages)—played a significant role in the development of these towers during the Seljuk and Ilkhanid periods. The research adopts a historical–analytical approach, relying on field observations, photographic documentation, and the examination of historical texts and archival materials.
تبلیغات
