درخت حوزه‌های تخصصی

در عصر حاضر، با پیشرفت چشمگیر فناوری های شناخت محور نظیر نوروساینس، بیوانفورماتیک و داده کاوی ذهنی، مرزهای سنتی میان «فکر» و «فعل» به طور فزاینده ای کمرنگ شده است و پرسش های حقوقی و اخلاقی نوینی درباره مالکیت و حریم ذهن انسان مطرح است. این مقاله در ضمن روش توصیفی تحلیلی، با بهره جویی از مصادر فقهی، دکترین حقوق تطبیقی و اسناد بین المللی، با هدف بررسی مفاهیم «حریم شناختی» و «مالکیت ذهن» در بستر فقه اسلامی، حقوق داخلی ایران و حقوق بشر بین الملل، به دنبال پاسخ به این پرسش ها است: آیا ذهن آدمی به عنوان یک دارایی شناختی دارای حریم و قابل مالکیت است؟ فقه اسلامی با توجه به اصولی چون حرمت تجسس، قاعده لاضرر، اصل عدم ولایت و کرامت انسانی، تا چه اندازه ظرفیت حمایت از این حق را دارد؟ هم چنین، جایگاه حقوق شناختی در اسناد و قوانین حقوق بشر معاصر چگونه تبیین می شود؟ نتایج مطالعه نشان می دهد که ذهن نه تنها به عنوان مرکز اصلی حریم شخصی بشر، بلکه به عنوان یک دارایی شناختی حیاتی قابل مالکیت و حمایت است، و خلأهای قانونی موجود در نظام حقوقی داخلی ایران، دیگر نظام های حقوقی و اسناد بین المللی ضرورت تدوین چارچوب های حمایتی جدید را برجسته می سازد. وانگهی، فقه اسلامی به عنوان منبعی غنی و پویا قابلیت تطبیق و استخراج حقوق شناختی را داراست و می تواند مبنایی برای صدور فتاوی و قوانین حمایت کننده از این حقوق، در عصر فناوری های شناختی باشد. این نوشتار با نگاهی میان رشته ای و آینده پژوهانه، ضرورت تدوین منشور حقوق شناختی ملی و بین المللی و ایجاد اجماع فقهی حقوقی برای حفاظت از حریم ذهن را مورد تأکید اساسی قرار داده و پیشنهادهایی برای توسعه حقوق شناختی در ایران ارائه کرده است.

فرهنگ های تخصصی و دانشنامه های حقوقی، یکی از ابزارهای کلیدی در توسعه دانش حقوق و ارتقای کیفیت نظام حقوقی هر کشور محسوب می شود. با این حال، در ایران، فرهنگ های تخصصی موجود با چالش های متعددی از جمله عدم رعایت معیارهای بین المللی، ضعف در پردازش علمی، و فقدان کار تیمی در تنظیم آن مواجه هستند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی وضعیت فرهنگ های تخصصی حقوقی در ایران، با به کارگیری روش فراتحلیل کیفی، بیش از 150 فرهنگ تخصصی، شامل فرهنگ های توصیفی، دوزبانه و دانشنامه های حقوقی را مورد بررسی قرار داده است است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که عدم مشارکت اساتید و دکترین برجسته حقوق، ترجمه های نامناسب، عدم هماهنگی با نیازهای علمی و اجرایی، و کمبود نگاه میان رشته ای، از مهم ترین موانع تدوین دقیق فرهنگ های تخصصی حقوق در ایران هستند. به علاوه، ضعف در به کارگیری فناوری های نوین و فقدان پایگاه های داده یکپارچه برای تدوین فرهنگ های تخصصی، موجب شده است که فرهنگ های موجود کارایی لازم را نداشته باشند و نتوانند به عنوان منابع مرجع مورد استفاده گسترده قرار گیرند. این جستار در نهایت بهره گیری از نرم افزارهای تخصصی فرهنگ نگاری، افزایش تعامل میان متخصصان حقوقی و زبان شناسان، توسعه همکاری های علمی بین المللی و ایجاد چارچوب های معیار برای تدوین فرهنگ های تخصصی دانش حقوق را پیشنهاد داده است تا کاربردپذیری آن ها در نظام حقوقی ایران افزایش یابد.

در عصر کنونی، رسانه ها به عنوان یکی از مهم ترین عوامل اجتماعی ساز، نقشی تعیین کننده در شکل گیری شخصیت و هوش اخلاقی کودکان ایفا می کنند. کودکان نسل دیجیتال بخش قابل توجهی از مهارت های اجتماعی و ارزش های اخلاقی خود را از طریق مواجهه با رسانه ها فرامی گیرند؛ ازاین رو، بررسی کارکردهای مثبت رسانه ها در تربیت اخلاقی اهمیت ویژه ای دارد. پژوهش حاضر با رویکردی نوین، به مقایسه اثربخشی آموزش فضیلت های اخلاقی به شیوه چندرسانه ای (قصه، پویانمایی، تصاویر و بازی های دیجیتال) در میان دختران پایه پنجم ابتدایی پرداخته است. این تحقیق به روش شبه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون و گروه کنترل، طی سال های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۲ اجرا شد. نمونه شامل ۱۰۰ دانش آموز بود که به طور تصادفی از پنج مدرسه انتخاب و در پنج گروه ۲۰ نفره تقسیم شدند. گروه های آزمایش طی ۹ جلسه بسته های آموزشی مبتنی بر هفت فضیلت هوش اخلاقی بوربا دریافت کردند و گروه کنترل هیچ مداخله ای نداشت. نتایج تحلیل آماری نشان داد که آموزش مفاهیم اخلاقی از طریق قصه، پویانمایی و تصاویر به طور معناداری موجب افزایش هوش اخلاقی کودکان می شود و این اثر در کوتاه مدت پایدار است؛ درحالی که بازی های دیجیتال تنها در مؤلفه «خویشتن داری» تأثیر مثبت داشتند. مقایسه میانگین تغییرات نشان داد قصه و پویانمایی بیشترین اثربخشی را دارند؛ سپس تصاویر و درنهایت بازی های دیجیتال قرار می گیرند. این یافته ها اهمیت بهره برداری هدفمند از رسانه ها را در تربیت اخلاقی کودکان برجسته می سازد و می تواند راهنمایی برای والدین، مربیان و سیاست گذاران آموزشی در جهت پرورش نسل آینده با ارزش های اخلاقی برتر باشد.

مسئولیت مدنی کارفرمایان از مهم ترین نهادهای حقوق مسئولیت مدنی به شمار می رود که به منظور جبران خسارات وارده به اشخاص ثالث ناشی از عملکرد نیروی انسانی در محیط کاری طراحی شده است. ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی ایران، کارفرمایان را مسئول جبران خسارات ناشی از اعمال کارگران و کارکنان اداری خود دانسته است. با این حال، رویه غالب قضایی و دکترین، این ماده را محدود به روابط سنتی کارگر و کارفرما می داند و پیمانکاران را از شمول آن خارج می کند. مقاله حاضر، با روش توصیفی تحلیلی و با هدف بازنگری در این تفسیر و ارائه تحلیلی نو، به بررسی تفاوت های میان کارگر و پیمانکار، تحلیل مبانی و توجیهات مسئولیت مدنی کارفرمایان، و امکان تفسیر موسع ماده قانونی پیش گفته پرداخته است. یافته های تحقیق که از مطالعات تطبیقی نیز غافل نبوده است، نشان می دهد که تمامی مبانی توجیه کننده مسئولیت کارفرما نسبت به اعمال کارگر، به همان میزان در خصوص پیمانکاران نیز صادق است و با تفسیری منطقی و مبتنی بر مقاصد قانون گذار، ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی شامل خسارات ناشی از اعمال پیمانکاران نیز خواهد بود.

امکان یا عدم امکان اثبات انکار و ارائه دلیل برای اثبات انکار موضوعی قابل تأمل است، که در فقه و حقوق به طور مشخص و متمرکز مورد بررسی قرار نگرفته است. اگر چه در فقه معروف است که اقامه بینه، اختصاص به مدعی دارد، امّا برخی چنین اختصاصی را نپذیرفته اند. در قانون ایران، اثری از اختصاص ارائه دلیل به مدعی و ممنوعیت مدعی علیه از ارائه دلیل یافت نمی شود؛ بلکه از مقررات متعددی، امکان ارائه دلیل توسط مدعی علیه برای اثبات انکار قابل استفاده است. به ویژه در ماده 1328 قانون مدنی به صراحت اثبات بطلان ادعای مدعی، به عنوان وضعیتی که مدعی علیه را از سوگند معاف می کند مطرح شده است. با این همه، موضع بحث در حقوق ایران با آنچه در فقه امامیه مشهور است ناهماهنگ است. علی هذا پژوهش حاضر در ضمن روش توصیفی تحلیلی، برای تفصّی از ناهماهنگی اخیرالذکر، به واکاوی موضوع در دیدگاه های فقیهان و مصادر حقوقی ایران پرداخته است. مقاله در نهایت با ارائه دیدگاه مقابل مشهور در فقه، اثبات کرده است که وضعیت اکنونی موضوع در حقوق ایران را نمی توان مغایر با شرع دانست.

پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی کلامی مواجهه امیرالمؤمنین علی (ع) با مخالفان حکومت علوی، بر پایه متن نهج البلاغه و منابع معتبر تاریخی و کلامی، به این پرسش پاسخ می دهد که امام بر اساس چه اصول کلامی با جریانهای معارض رفتار کرده و چگونه آموزه های توحید، عدل، امامت و معاد را در رویارویی با آنان به کار بسته است. روش تحقیق، توصیفی‑تحلیلی با رویکرد اسنادی است و داده ها از خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار نهج البلاغه گردآوری شده اند. در بخش گونه شناسی، مخالفان در پنج دسته ناکثین، قاسطین، مارقین، کارگزاران خائن و غارتگران شامی طبقه بندی شده اند. یافته ها نشان می دهد مواجهه امام نه واکنشی صرفاً سیاسی یا نظامی، بلکه مبتنی بر نظامی فکری‑کلامی بود که اصلاح باورها را بر اقدام نظامی مقدم می داشت. پنج رویکرد کلامی اصلی عبارت اند از: افشای باورهای غلط، تنبه به مبانی معاد و عدل الهی، اعلام برتری مقام امامت، هشدار و تخویف بر پایه معاد، علم لدنی و عدل الهی، و تصحیح خطاهای اعتقادی. تنوع این رویکردها در برابر تکثر مخالفان، ژرفای دانش کلامی و تدبیر سیاسی امام را آشکار می سازد. این الگو ظرفیت تحلیلی مناسبی برای بررسی منازعات اعتقادی در جوامع اسلامی معاصر ارائه می دهد.

قرآن کریم که حدود هشت سده کتاب دینی مسلمانان در شبه جزیره ایبری بود، بخشی از تاریخ، هویت و فرهنگ آن سرزمین به شمار می رود و تأثیراتی مهم و عمیق بر جامعه و تاریخ آنجا بر جای نهاده است؛ از این رو، هرچند سال ها بعد، حکومت های محلی با پشتیبانی شماری از ساکنان آن دیار در تقابلی تاریخی و چندنسلی، مسلمانان را از اندلس بیرون راندند و به گمان خود، آنجا را از وجود میراث دینی و فرهنگی آن ها پاک کردند، حوادث ورویدادهای بعدی نشان داد قرآن کریم به عنوان یک کتاب دینی برای مردم اندلس به ویژه جامعه دانشگاهی، نخبگان، پژوهشگران و اسلام پژوهان از اهمیتی ویژه برخوردار بوده و است. از همین رو است که این کتاب آسمانی تا کنون بیش از سیزده بار با رویکردهای گوناگون به زبان اسپانیولی ترجمه شده است. در این میان، ترجمه قرآن به زبان کاتالان که زبان اول کشور آندورا و مناطق شمال شرقی اسپانیا و زبان دوم بخش هایی از جنوب فرانسه و بخشی از شمال غرب ایتالیا به شمار می رود، از جایگاهی ویژه برخوردار است. این کار که توسط پروفسور میکل دِ اپالسا، اسلام شناس برجسته اسپانیایی، انجام شد، نه فقط مورد توجه جامعه کاتالان قرار گرفت که با استقبال جامعه علمی و دانشگاهی نیز روبه رو شد و حتی موفق به دریافت جایزه ملی اسپانیا در حوزه ترجمه نیز شده است. این پژوهش بر آن است تا در گام نخست، زبان کاتالان و جایگاه آن را در میان گویشورانش بیان کند، آنگاه جایگاه علمی میکل دِ اپالسا را توضیح دهد و سپس، اهمیت، چگونگی، ویژگی و تأثیرات فرهنگی ترجمه قرآن کریم به زبان کاتالان را تبیین کند.

سوره الرحمن، به دلیل بهره گیری از زبان تصویر و توصیفات حسی بدیع، همواره مورد توجه مفسران و زبان شناسان بوده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش واژگان حسی در ایجاد تجربه عاطفی در مخاطب این سوره، از منظر معناشناسی تجسم انجام شده است. این رویکرد، معنا را نه امری انتزاعی و منفک از تجربه بدنی، بلکه برآیند تعامل ذهن، بدن و محیط می داند و بر نقش تجربیات حسی-حرکتی در شکل گیری مفاهیم و برانگیختن هیجانات تأکید دارد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است و داده ها از طریق بررسی کامل آیات سوره الرحمن و شناسایی واژگان و عبارات دال بر حواس پنج گانه (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی، لامسه) گردآوری شده اند. سپس، با بهره گیری از مبانی نظری معناشناسی تجسمی، چگونگی فعال سازی طرح واره های تصویری و شبیه سازی های ذهنی توسط این واژگان و در نهایت، تأثیر آنها بر ایجاد پاسخ های عاطفی همچون خشیت، امید، شکرگزاری و بهجت در مخاطب تحلیل شده است. یافته ها نشان می دهد سوره الرحمن با استفاده هوشمندانه و متراکم از واژگان حسی، به ویژه در توصیف نعمت های بهشتی و عذاب های دوزخی، تجربیات حسی زنده ای را در ذهن مخاطب بازآفرینی می کند. این بازآفرینی حسی مستقیماً با سیستم های عاطفی مغز در ارتباط است و به درک عمیق تر مفاهیم انتزاعی مانند رحمت الهی، عدالت و قدرت مطلق خداوند کمک شایانی می کند.

در دهه های اخیر، مباحث زبان شناسی بالندگی چشمگیری داشته است. اندیشوران مسلمان نیز با توجه به «ماهیت زبانی» قرآن، تلاش کرده اند حاصل دستاوردهای نظریه های مختلف زبان شناسی را در آستانه قرآن به کار گیرند و از این طریق به «درک روشن تر ساختار زبانی قرآن» یا «فهم بهتر آیات آن» دست یابند. یکی از جدیدترین نظریه های زبان شناسی، زبان شناسی شناختی است. پژوهش حاضر با استفاده از روش معنا شناسی شناختی و با هدف بررسی ساختار زبانی قرآن و فهم روشن تر آیات، نحوه «مفهوم سازی» حوزه انتزاعی «توجه» را می کاود. برای این منظور، تعابیری که در ترجمه ها و تفاسیر به «توجه» یا «بی توجهی» معنا شده اند، تحلیل می شوند. این پژوهش از یک سو نشان می دهد از حوزه مفهومی «اعضای بدن» و «وزن» و مقوله «حرکت» برای مفهوم سازی «توجه» و از طرحواره تصوری «نیروی متقابل» و «جهت بالا و پایین» و حوزه مفهومی «دیدن» و «رهاکردن» و مقوله حرکت برای مفهوم سازی «بی توجهی» در قرآن استفاده شده است و از سوی دیگر نشان می دهد در حوزه ترجمه، برخی از ترجمه ها به دلیل بی توجهی به مفهوم سازی مفاهیم انتزاعی ضعیف هستند و فهم بهتر آیات از طریق توجه به طرحواره و استعاره مفهومی نهفته در آنها امکان پذیر است.

این پژوهش با رویکردی تحلیلی و معناشناختی، به مطالعه تطبیقی شش مفهوم کلیدی در حوزه معنایی «قرار و سکون» در قرآن کریم شاملِ «اِسْتِقْرَار، استواء، سَکَن، عَدْن، لَبْث و مَکْث» می پردازد. هدف اصلی، تبیین مفاهیم و درک ظرافت های بیانی قرآن با روش تحلیلی - توصیفی است. یافته ها نشان می دهند که «استقرار» دلالت بر ثبات و پایداری مستمر در مکان دارد و نقطه مقابل «تزلزل» است. «سَکَن» بر آرامش درونی و زوال اضطراب تأکید دارد و در مقابل «حرکت و پریشانی» قرار می گیرد. «عَدْن» نماد اقامتی ابدی و توأم با الفت و نعمت پایدار است. «لَبْث» و «مَکْث» هر دو بر اقامت موقت و همراه با انتظار دلالت می کنند، با این تفاوت که «مَکْث» بار معنایی «ثبات همراه با انتظار» دارد، حال آن که «لَبْث» بر صرف مدت گذرانیِ موقت متمرکز است. «استواء» نیز در منظومه ای جداگانه قرار دارد و هسته معنایی آن، «تعادل، استقامت و تساوی اجزا» است. در نهایت، این پژوهش نشان می دهد که قرآن کریم با دقتی معناشناختی، شبکه ای غنی از مفاهیم مرتبط با «قرار و سکون» را ارائه می کند که هر واژه، کیفیت، مدت و شرایط روحی خاصی از اقامت و آرامش را بیان داشته است و نگاهی جامع به مراتب مختلف وجود انسان دارد.

در دهه های اخیر، گسترش پژوهش های میان رشته ای در حوزه دین و سلامت به شکل گیری شاخه ای نوپدید با عنوان «الهیات سلامت» انجامیده است. این حوزه دانشی به بررسی نسبت آموزه های دینی با ابعاد مختلف سلامت انسان، اعم از سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی می پردازد. با وجود گسترش این مطالعات در سنت های دینی دیگر، ظرفیت های قرآن کریم و احادیث در تبیین مبانی و کارکردهای سلامت محور آن هنوز نیازمند صورت بندی نظری منسجم و متناسب با مسائل انسان معاصر است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آموزه های قرآنی و حدیثی چه جایگاهی در شکل گیری الهیات سلامت داشته و چگونه می تواند در ارتقای سلامت انسان و پاسخ گویی به نیازهای نظام سلامت معاصر نقش آفرین باشد. پژوهش پیشِ رو با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان رشته ای، ضمن بررسی مفهوم الهیات سلامت و ارتباط آن با مطالعات دین و سلامت، ظرفیت های قرآن و حدیث را در حوزه پیشگیری، حفظ سلامت و درمان مورد مطالعه قرار می دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که آموزه های اسلامی افزون بر تأمین سلامت معنوی، در ارتقای سلامت جسمی، روانی و اجتماعی نیز دارای کارکردهای قابل توجهی هستند و می توانند در قالب پژوهش های علمی و روشمند، به غنای نظام سلامت یاری رسانند. همچنین الهیات سلامت می تواند در خرافه زدایی از رویکردهای غیرعلمی منتسب به دین، بازخوانی انتقادی میراث طب اسلامی و توسعه الگوهای مکمل سلامت نقش مؤثری ایفا کند. از این رو، قرآن و حدیث را می توان از مهم ترین منابع نظری برای صورت بندی الهیات سلامت اسلامی و گسترش قلمرو الهیات کاربردی در جهان معاصر دانست.

تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)، به عنوان تفسیری ناتمام و ماثور و برگرفته از املاى فرزندان از تعالیم و فرموده های امام عسکرى(ع) در طى هفت سال است. در اعتبار این تفسیر میان صاحب نظران، اختلاف نظر است. از آنجا که مستند تعداد زیادی از مسائل، خصوصاً فروعات فقهی، روایاتی است که صرفاً در این تفسیر آمده است، لذا پذیرش و یا طرد روایات این تفسیر اثر غیر قابل انکاری در فرایند استنباط احکام خواهد داشت. در این نوشتار پس از تبین شواهد و ادله مخالفین و موافقین و نیز اعتبارسنجی انتقادهای مخالفین، مشخص شد که در رابطه با این تفسیر به جمیع قرائن و شواهد موثر در حجیت آن توجه جدی نشده است، بلکه در این هنگام با توجه به شواهدی چون وثاقت راویان واقع شده در طریق سندی شیخ صدوق به تفسیر منسوب به امام عسکری(ع) و اعتماد بزرگانی چون شیخ صدوق، طبرسی، ابن شهر آشوب و راوندی به این تفسیر، وثوق به صدور مضمون روایات این تفسیر از معصوم(ع) حاصل شده و به تبع آن روایات این تفسیر حجت می باشند. با توجه به اینکه حجیت روایات در این تفسیر ذاتی می باشد و ناشی از شهادت انحلالی بزرگانی چون شیخ صدوق است، وجود بعضی از روایات ضعیف نمی تواند ضرری به حجیت روایات دیگر این تفسیر وارد کند.

فاصله قرآنی یکی از انواع صنایع ادبی مطرح در دانش های بلاغی مرتبط با علوم قرآن است که به بحث در مورد پایان بندی آیات می پردازد. این مفهوم که از آن گاه با عنوان رئوس آیات نیز یاد شده، شباهت ها و تفاوت هایی با مفهوم قافیه و سجع، در شعر و نثر دارد و یکی از موضوعات مورد بحث میان مفسران ادبی قرآن کریم است. از میان این مفسران، بیضاوی در تفسیر خویش «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، که به وجوه بلاغی قرآن کریم پرداخته، بارها از این مفهوم یاد کرده و به همین دلیل مفسران پس از او به بحث و نظر در خصوص پذیرش یا رد این مفهوم در آیات مختلف پرداخته اند. به همین جهت درک دقیق و درست نگاه بیضاوی به مفهوم و کاربرد «فاصله» برای درک صحیح این مفهوم ضروری است. در این پژوهش کوشش شده پس از استقرای تمام مواضعی که بیضاوی به این مفهوم اشاره نموده، با روش تحلیلی جزئیات نظر وی تبیین شده و ضمن بیان دیدگاه مفسران پس از وی، با استفاده از روش استنتاجی، تصویری دقیق تر از ملاحظات بیضاوی درباره این شیوه بیانی ارائه شود. برای این منظور، پژوهش در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول به تبیین معنای «فاصله» و تاریخچه این اصطلاح پیش از بیضاوی پرداخته تا میزان اثرپذیری او از پیشینیان روشن شود، و بخش دوم به تبیین مواضعی می پردازد که بیضاوی به ذکر این اصطلاح پرداخته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بیضاوی فاصله و رئوس آیات را به یک معنا دانسته و از این مفهوم در کنار احتمالات دیگر یاد کرده است. همچنین مفسران پس از او معمولاً تحت تاثیر دیدگاه وی در این باره بوده اند.

در عصر نوین داده محور، تصمیم گیری اثربخش در سازمان های تربیتی و آموزشی با چالش هایی نظیر حجم عظیم اطلاعات، پویایی نیازها و پیچیدگی رفتار انسانی روبروست. پژوهش حاضر با هدف توسعه و اعتبارسنجی یک سیستم پشتیبان تصمیم هوشمند (DSS) مبتنی بر نیازها و اهداف خاص کاربران آموزشی، با رویکردی چندلایه و انسان محور انجام شد. روش پژوهش به صورت ترکیبی (پرسشنامه، مصاحبه، تحلیل داده) بود که با به کارگیری الگوریتم های یادگیری ماشین و پردازش زبان طبیعی، نمونه عملیاتی سامانه توسعه یافته و در محیط واقعی مورد آزمون قرار گرفت. نتایج تحلیل آماری نشان داد که DSS پیشنهادی موجب بهبود معنادار کیفیت تصمیم گیری، افزایش رضایت کاربران، و ارتقاء سرعت و دقت فرآیند تصمیم سازی نسبت به مدل های سنتی گردیده و قابلیت تطبیق سامانه با نیازهای متغیر و داده های جدید نیز تأیید شد. این دستاوردها زمینه ای برای بومی سازی و ارتقاء سامانه های هوشمند پشتیبان تصمیم در مراکز تربیت و آموزش را فراهم ساخته و مسیر تحقیقات آینده را روشن می نماید.

قاعده تبعیت و به دنبال آن نوافل ظهرینِ مسافر در مکان های چهارگانه، یکی از مباحث مرتبط با بحث صلات مسافر و نوافل است. و از مسائل کوچک نمایِ بزرگی است که ابهاماتی را در بر دارد که دستیابی به مبنا را دشوار می سازد. ازجمله، این پرسش ها مطرح است که آیا قاعده تبعیت گستره اش نوافل را در بر می گیرد یا فرائض را؟ و اساساً تبعیت نوافل از فرائض امری قابل اثبات است؟ بر فرض اثبات، دامنه اش مکان های تخییر را هم در بر می گیرد یا خیر؟ و آیا نوافل ظهرین مسافر در غیر مکان های چهارگانه، همان حکم نوافل ظهرین مسافر در مکان های چهارگانه را دارد؟ این نوشتار به ارزیابی قاعده تبعیت و ادله مشروعیت نافله مسافر در مکان های چهارگانه پرداخته و راه حل هایی برای اشکالاتی که نشانگر سقوط نوافل به نحو مطلق و یا ثبوت نوافل در فرض اتمام یا قصد اتمام و یا ثبوت در فرض قصر خواندن است، یافته است. نگاشته پیش رو با به کارگیریِ ابزار کتابخانه ای و به شیوه تحلیلی توصیفی به رشته تحریر در آمده و پس از واکاوی فقهی؛ قول به ثبوت نوافل ظهرین مسافر در مکان های چهارگانه را تحکیم و اثبات کرده است که نوافل ظهرین برای مسافر در مکان های چهارگانه به نحو مطلق ثابت است.

یکی از مرجحات باب تزاحم، تقدیم اهم بر مهم است؛ هرچند برخی از عالمان اصول فقه با طرح نظریهٔ وحدت مرجح، سایر مرجحات را به آن باز گردانده اند. باوجود مطالعات گسترده، نسبت به چگونگی شناخت اهم از مهم، به قدر کافی توجه نشده و گاه در بررسی برخی مسائل فقهی (همچون مسئلهٔ تزاحم حج با نذر)، از شاخصه هایی یاد کرده اند. در این میان، شهید صدر شش معیار برای شناخت اهمیت یک حکم شرعی نسبت به دیگر احکام بر شمرده است. در این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه ای انجام شده در پی آنیم میزان کارآمدی معیارهای شش گانه را در علاج تزاحم احکام بسنجیم. یافته های پژوهش نشان می دهد، «تصریح به اهمیت در متون روایی» و «مناسبت حکم و موضوع»، از اعتبار کافی برای شناخت اهمیت یک حکم شرعی نسبت به حکم دیگر برخوردار است، ولی «اطلاق دلیل»، «توجه به ویژگی های یک عمل در متون روایی»، «شدت تهدید بر ترک واجب» و «کثرت تنصیص»، به سبب فقدان دلیل معتبر، قابل پذیرش نیستند. با این وجود، بر فرض اینکه شاخصه های شش گانه، اهمیتِ قطعی یکی از دو متزاحم را اثبات نکنند، برخی از آن ها نشانگر اهمیت احتمالی هستند که به نظر شهید صدر، برای تقدم یک حکم شرعی کافی است.

واژه «مادر»، عنوانی که در همه تمدن ها مورداحترام و گاه موردتقدیس است. به ویژه در کاربست اخلاقی دین اسلام مادر و وصف مادری جایگاهی منحصربه فرد و حتی از حقوق زنان به شمار می رود. در کنار این گزاره، پیشرفت های حوزه علوم پزشکی و روش های جدید باروری و جبران ناتوانی زایمان، ازجمله روش IVF یا مادر (رحم) جایگزین (Surrogacy) که رویان زوجین (لقاح اسپرم زن و مرد نابارور در فضای آزمایشگاهی) تا زمان زایمان در رحم زن دیگری قرار داده می شود، انتساب عنوان مادر و کشف مادر واقعی را با پیچیدگی فقهی روبه رو می سازد. ازمنظر فقهی مهم ترین مسئله کشف هویت و نقش زنِ صاحب رحم و انتساب عنوان مادری، به هریک از دو زن یا تئوری دومادری واقعی خواهد بود. نقش آفرینی تکوینی هریک از زنان دخیل در این فرایند با توجه به داده های روز پزشکی این سؤال را مطرح می سازد که آیا می توان با تکیه بر استنادات فقهی مؤیدات پزشکی هر دو زن را مادر واقعی قلمداد کرد؟ به عبارتی، طفل دارای دو مادر، در عرض هم و با تکالیف و حقوق مساوی باشد؟ در پژوهش های گذشته به این مسئله پرداخته نشده است و به دلیل مستحدثه بودن موضوع فقهای امامیه به آن نپرداخته اند. هدف این نوشتار بررسی جوانب مختلف این مسئله و یافتن پاسخی فقهی باتوجه به موازین فقه امامیه به انضمام داده های پزشکی است. پژوهش پیش رو با روشی توصیفی تحلیلی، با به کارگیری روش اسنادی، مبتنی برداده های کتابخانه ای تقریر یافته است. تقریر حاضر، به دنبال اثبات نظریه عنوان دومادری واقعی (و نه حکمی) مبتنی بر امکان پذیری فقهی بیش از یک مادر در شریعت است. همچنین توجه دادن به تأثیر مستقیم علم اپی ژنتیک (Epigenetics) در کنار علم ژنتیک (Genetics) بر تکوین و آفرینش جنین در این فرایند ما را به این نتیجه رساند که در بررسی ادله قائلان تعلق عنوان مادری به یکی از صاحبان تخمک یا رحم (زن زاینده) به استناد آیات، روایات، و نقد و بررسی آن ها معلوم شد که با توجه به ادله فقهی و اصولی و مفهوم شناسی واژه «ام» و همچنین داده های پزشکی مؤید دومادری و... امکان اثبات دومادری واقعی زنان وجود دارد؛ ازاین رو نتایج اثبات این تئوری در مباحث هویت حقوقی و اخلاقی طفل و مادران و روند قضایی منعکس می شود.

یکی از مسائل اساسی خانواده در سالیان اخیر با گسترش بیماری های مسری و کاهش درآمد و بحران معیشتی، امکان تعدیل و تعویق تکالیف و حقوق مالی زوجین است؛ ازاین رو مقاله پیش رو با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی درصدد تبیین امکان سنجی تحدید، تعدیل و تعویق، حقوق مالی زوجه در شرایط ثانویه ازمنظر قواعد فقهی و حقوقی است. طبق یافته های پژوهش، فشار اقتصادی بر اداره خانواده و افزایش پرونده های ترک انفاق و مهریه ازجمله مهم ترین معضل خانواده با شیوع بیماری های نوظهور و واگیردار به شمار می رود. از نظرگاه فقه و حقوق اگر بیماری واگیردار در حدّ زیادی باشد که برای زوجین موجب عسروحرج و ایراد ضرر شود، در نحوه پرداخت در زمان ادای مهریه و نفقه برمبنای مقتضیات زمان و مکان، مطابق حکم قاضی دادگاه، می توان به تعدیل و اعطای مهلت در تأدیه آن ها قائل شد؛ دراین صورت می توان حکم را به طور موقت تحت شرایط خاصی تعویق کرد؛ ولی شرعاً اسقاط و تغییر اصل تکالیف مالی زوج امکان پذیر نیست؛ زیرا تمامی تکالیف مالی زوج مشروط به تمکن و عدم استلزام عسروحرج نیست و قواعد فقهی (ادله عناوین ثانوی) مثل عسروحرج توانایی تقیید آن را ندارند، بلکه از مصادیق دِین محسوب می شوند.

امروزه خداناباوران معاصری چون ریچارد داوکینز و استیون هاوکینگ (که بیشترین نقش را در ترویج الحاد داشته اند) عمده استنادشان به خودبنیادی قوانین فیزیک و انتخاب طبیعی در شکل گیری حیات و سیستم ها و ساختارهای پیچیده است. در نگاه طبیعتگرایانه تقلیلی، قوانین طبیعت در پیدایش پیچیدگی ها و ساختارهای منظّم و هماهنگ کافی قلمداد شده و وجودِ علّت و عاملِ خارجی انکار می شود. در این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با استناد به ادّله و براهین مأخوذ از احادیث امام صادق علیهم السلام و یافته های علمی، انگاره خودبنیادی طبیعت در پیدایش نظم و ساختارهای پیچیده مورد نقد و بررسی قرار گرفته و نشان داده خواهد شد که نه خداوند جایگزینِ طبیعت است و نه قوانینِ طبیعت جایگزین خداوند، بلکه قوانینِ طبیعت به مثابه اسباب و ابزارهایی هستند که خالقِ هستی اراده خود را به وسیله آن ها جاری می سازد. همچنین لازم است به این مهم توجّه شود که علم تجربی تنها به تبیین و توصیفِ چگونگی پدیده ها پرداخته و اظهارنظر درباره علّت و غایت آن ها خارج از روش تجربی است که با توسل به ادلّه عقلی - فلسفی ممکن خواهد بود. غیرممکن بودنِ پیدایشِ اتفاقی نظمِ گسترده، نقد سازوکارِ انتخاب صحیح بدونِ عاملِ آگاهی، ثبات و الزام قوانین طبیعت و الگوهای دقیقِ تکرار شونده و بروز نقص در جریان طبیعت و غلبه بر آن، از جمله دلائلی است که خودبنیادی قوانین طبیعت را در شکل گیری نظم هستی با چالش مواجه می سازد.

در متون دینی، فرزندآوری همواره مورد توجه و تشویق بوده، اما برخی گزاره ها ظاهراً به نکوهش آن پرداخته و با دیگر ادله در تعارض به نظر می رسند. نظر به اهمیت موضوع فرزندآوری و ازدیاد نسل و همچنین ضرورت رفع تعارضات درون دینی، بررسی و تبیین معنای دقیق ادله نقلی نکوهش فرزندآوری و تعیین تکلیف این تعارضات ضروری به نظر می رسد. پرسش اصلی پژوهش آن است که معنای حقیقی ادله نقلی نکوهش فرزندآوری چیست و چه نقدهایی بر تفسیر تحدید نسل از این ادله وارد است. فرضیه تحقیق این است که ادله نقلی در این زمینه تعارض واقعی ندارند و گزاره های به ظاهر نکوهش کننده فرزندآوری، در حقیقت در مقام مذمت آن نیستند. هدف اصلی پژوهش، تبیین معنای متون دینی مورد نظر و رفع تعارض ظاهری آن ها از طریق نقد ادله نکوهش فرزندآوری است. هدف فرعی نیز، زدودن موانع درون دینی برای ترویج فرزندآوری می باشد. برای دستیابی به اهداف این پژوهش نظری و مسأله محور که درپی توسعه دانش موجود است، داده ها به روش کتابخانه ای و با تمرکز بر متون حدیثی و تفسیری گردآوری شد. در مرحله بعد، این داده ها با بهره گیری از تحلیل های نقلی و عقلی و مقایسه با دیگر شواهد مرتبط، تجزیه و تحلیل شد. نتایج پژوهش حاکی نشان می دهد که انگاره نکوهش فرزندآوری در ادله نقلی، ناشی از عدم تعمق در معنای واژگانی چون بلاء و آزمون الهی، خلط علت تامه با علت اعدادی و غفلت از سیاق روایات است. با تبیین این ملاحظات، آشکار می گردد که ادله نقلی یادشده، دلالتی بر مذمت فرزندآوری ندارند.