شهلا داراب پور

هنرفلزکاری ایران در طول دوره های ظهور و فرود حکومت های پادشاهی به مسیر خود ادامه داده و در بعضی دوره ها دچار تحولات عمده ای شده است که از آن جمله می توان به دوران حکومت سلجوقیان ترک اشاره کرد. دوره سلجوقی را باید یکی از دوران های اوج و شکوفایی هنر ایرانی- اسلامی درنظر گرفت. فلزکاری سلجوقی سرچشمه سنتهای قبیلهای، ایرانی و اسلامی است. آفریده های این دوره در فرآیند شکل گیری نهایی الگوهای کلاسیک هنر اسلامی در ایران و برخی کشورها اهمیت بنیادی دارد. در این دوره به ویژه هنر فلزکاری و تزیئات وابسته به آن رشد و شکوفایی چشمگیری گرفت. بدرستی باید تزئینات حیوانی بکار رفته بر فلزکاری این دوران را ترکیبی از سنت های قبیله ای، ایرانی و اسلامی در نظر گرفت. هدف از انجام این پژوهش، بررسی دلایل ازدیاد و یا پذیرش استفاده بسیار از نقوش حیوانی در تزئینات فلزکاری دوره سلجوقی است. بر این اساس سؤال اصلی پژوهش عبارت است از اینکه؛ دلیل استفاده بسیار یا ازدیاد نقوش حیوانی در تزئینات فلزکاری دوران سلجوقی چیست؟ نتایج پژوهش نشان می دهد سنت قبیله ای ترکان سلجوقی و نقش مفاهیم اساطیری مربوط به حیوانات در زندگی بیابان گردی آنان پیش از ورود به جغرافیایی ایران زمین و نیز وجود پیش زمینه اساطیری کاربرد نقوش حیوانی در تزئینات هنری ایران از دوران ساسانیان به بعد، بستری مناسب را برای حفظ علاقمندی ترکان سلجوقی نسبت به نقش تصاویر حیوانی در بستر هنری به ویژه فلزکاری را برای آنان فراهم آورده بود. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی (تحلیل محتوا) و براساس مطالعات میدانی و کتابخانه ای به سرانجام رسیده است.

از نظر اسلام عدالت یک اصل بنیادین ومهمترین رکن جامعه تلقی می شود، بطوری که فلسفه ارسال رسولان برقراری عدل وقسط در میان مردم دانسته شده است از اینروهمواره موضوع عدالت از دغدغه ها ی بشرومفاهیم محوری و نظریه پردازی صاحب نظران وفلاسفه بسیاری بوده است. سید قطب از جمله اندیشمندان مسلمان در قرن بیستم است که به بررسی ابعاد عدالت اجتماعی در اسلام پرداخته است. هدف اصلی از انجام این پژوهش؛ بررسی چیستی مفهوم عدالت اجتماعی در اندیشه سیدقطب با تکیه بر کتاب "تفسیر فی ظلال القرآن" است و اینکه وی چگونه از آن مبانی به نظریه عدالت اجتماعی اش دست یافته است. در این مقاله با روش تحلیلی، توصیفی به واکاوی مفهوم عدالت اجتماعی در تفسیر فی ظلال القران از نظر سید قطب خواهیم پرداخت. نتایج پژوهش نشان می دهد که عدالت اجتماعی در تفسیر فی ظلال القرآن، یک آرمان دست نیافتنی نیست بلکه این عدالت از طریق ایجاد جامعه ی عادلانه واخلاقی برای تبدیل آموزه ای قرانی به واقعیت جامعه بشری است بر پایه ی دستورات قران که از یک مفهوم اعتقادی جامع سرچشمه گرفته باشد وعدالت بی ارتباط به زندگی و حیات عینی انسان و جامعه نیست،بلکه معنایی فراتر از حکومت و هستی شناسانه دارد و باید که در کنش فردی و اجتماعی تحقق یابد. بر این اساس، سید قطب راه تحقق عدالت اجتماعی را در عدالت در روابط اجنماعی بین افراد ،عدالت اقتصادی ،عدالت توزیعی وحکمرانی عادلانه ومسولیت پذیر بودن انسانها می دانست که در زیر لوای احکام الهی تحقق می یابد.وموانع آن تبدیل دستورات قرانی به هوا وهوس، فساد وتمرد از شریعت الهی وتوزیع نا عادلانه است . ایشان چشم انداز اصلاحی خود را برای جامعه بر اساس تحقق عدالت اجتماعی می داند و دستیابی به مبانی اسلام، اعمال مشروعیت آن و اجرای مبانی وپیاده سازی حکومت اسلامی به عنوان یکی از مهمترین اهداف قرآن، هدف اصلی وی بوده است.

هنر ایرانی برای نقش آفرینی در این تزئینات، بطور مستمر از کهن الگوهایی نظیر "گل نیلوفر" و "درخت تاک" تأثیر پذیرفته است. استفاده مکرر و متوالی از این این موتیفهای تزیینی در ادوار مختلف بر اهمیت آنها در القاء مفاهیمی بنیادین دلالت دارد. اینکه دو نقش تزئینی مذکور تا چه میزان به عنوان الگوی اصلی (آرکی تایپ) مورد توجه هنرمندان تمدنهای باستان قرار گرفته است؟ پرسش دیگر به دلایل یکسانی و در عین حال تنوع مفاهیم نقوش مذکور در تمدنهای باستان مربوط است و دیگر آنکه، هنرمند ایران باستان تا چه اندازه در خلق این نمادها تحت تأثیر ناخودآگاه جمعی و تجربیات مشترک بشری قرار داشته اند؟ فرض بر آن است که گل نیلوفر و درخت تاک ایرانی بدان سبب به صورت نمادهایی در آثار فرهنگی هند و مصر باستان ظهور یافته اند که به عنوان کهن الگو از ناخودآگاه جمعی بشر سرچشمه گرفته اند و بطور یکسان در تمدنهای باستان به اجرا در آمده اند. هدف اصلی پژوهش حاضر آن استکه مشخص گردد الگوها تزئینی مشترک مورد استفاده در تمدنهای عظیم کهن چگونه و تا چه میزان با مفهوم "آرکی تایپی" قابل تطبیق است و تا چه اندازه تحت تاثیر ناخودآگای جمعی بشر قرار داشته است. در پژوهش حاضر روشن گردید که این نقوش با عنایت به مفاهیم فلسفی عمیق و کاربریهای اسطوره ای و سمبولیکشان بستر بسیار مناسبی برای بروز و ظهور کهن الگوها را بوجود می آوردند و این ویژگیها کار مایه رونق و استمرار آنها را نیز فراهم می ساخت. بدین ترتیب، سندی محکم برای تأیید نظریه کهن الگویی گوستاو یونگ بدست آمده که ناخودآگاه جمعی بشر را سرچشمه کهن الگوهایی میداند که به صورت رمزوار و نمادگونه در آثار فرهنگی-هنری متجلی می گردند.