درخت حوزه‌های تخصصی

رابطه نفس با صور علمیه و تحلیل آن در حکمت اسلامی سابقه ای دیرینه دارد. این پژوهش درصدد بررسی نقش نفس در رابطه با صور علمیه در حکمت اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه صدرالمتألهین و علامه طباطبایی است. روش این مقاله تحلیلی - مقایسه ای با استفاده از متون اصلی و تفاسیر فلسفی است. صدرالمتألهین با احداث مبانی ای چون حرکت جوهری نفس، اصالت وجود و تجرد صور علمیه توانست اثبات کند نفس نسبت به صور جزئیه یعنی صورت های حسی و خیالی، مصدر است و این نفس است که صورت های جزئیه را ایجاد می کند و در صور عقلیه نقش نفس، مظهریت است. ملاصدرا با مصدر دانستن نفس در صورت های جزئیه، بسیاری از اشکالات باب وجود ذهنی را پاسخ می دهد و راه حل های فلسفی خود را مبتنی بر آن ارائه می کند. همچنین در این مقاله نشان داده ایم که فلاسفه متعددی از اندیشمندان متأخر از صدرالمتألهین در این مسئله تابع صدرالمتألهین بوده اند، اما علامه طباطبایی با توجه به تحلیل خاص خود درباره ماهیت علم حصولی و با توجه به استحاله اتحاد قوه و فعل، نقش نفس را در تمام صور مظهریت دانسته است.

با توجه به اهمیت حرکت جوهری و تحول ذاتی نفس در فلسفه ملاصدرا، این پژوهش به بررسی ارتباط میان اعمال اختیاری انسان و حرکت جوهری نفس می پردازد. هدف اصلی، بررسی نقش اراده و اعمال اختیاری انسان در جهت دهی به مسیر تکامل نفس است. روش پژوهش تبیینی - تحلیلی است. یافته ها نشان می دهند که حرکت جوهری انسان، شامل حرکت های جبلی و ارادی است؛ حرکت ارادی، ناشی از عقل عملی و مبنای رشد عقل نظری و توسعه ذات نفس است. همچنین با توجه به حرکت درونی و پیوسته نفس، تکرار اعمال اختیاری از یک طرف موجب شکل گیری ملکات نفسانی می شود و از سویی دیگر، مسیر و مقصد حرکت ذاتی نفس را که زمینه ساز پیشرفت یا سقوط جوهر وجودی انسان است، مشخص می کند. در واقع، بنابر حرکت جوهری، نفس انسان همواره در سَیَلان است و اعمال اختیاری، نقش اساسی در جهت دهی ارادی به حرکت آن دارد. بنابراین، درک دقیق نقش اراده و اعمال اختیاری در فلسفه ملاصدرا می تواند راهنمای مناسبی برای بهبود کیفیت زندگی و معنویت انسان باشد.

پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین (ع) در تحف العقول می پردازد و نقش زبان را در بازنمایی مناسبات قدرت و نقد هژمونی سیاسی امویان بررسی می کند. این خطبه در شرایطی ایراد شده که ساختار قدرت اموی از طریق مشروعیت سازی دینی، بهره گیری از نخبگان همسو و سرکوب منتقدان تثبیت شده بود. امام حسین (ع) در این گفتار، با بهره گیری از سازوکارهای زبانی و بلاغی، وضعیت موجود را به چالش کشیده و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی کنشگران جامعه را یادآور شده است.این پژوهش با رویکردی کیفی و بر اساس الگوی سه سطحی فرکلاف، توصیف (تحلیل زبانی)، تفسیر (بافت گفتمانی)، و تبیین (ارتباط گفتمان و قدرت) انجام شده و برای تقویت تحلیل، از الگوی شناخت اجتماعی فون دایک و نیز رویکرد تاریخی گفتمانی ووداک بهره برده است. داده ها از متن خطبه و لایه های بینامتنی آن با منابع تاریخی مرتبط استخراج شده و بر انتخاب های واژگانی، ساختارهای نحوی، هم آیی های معنایی و سازوکارهای قطبیت سازی متمرکز است.یافته ها نشان می دهد که کاربرد پر بسامد افعال الزام آور، جملات پرسشی توبیخی، ضمایر تقابلی و هم آیی های مرتبط با مفاهیم «حق»، «ظلم» و «مسئولیت»، به مثابه راهبردهایی زبانی، موجب بازخواست نخبگان دینی و برهم زدن طبیعی سازی گفتمان قدرت می شود. نتیجه پژوهش نشان می دهد که خطبه مزبور، گفتمانی جایگزین مبتنی بر عدالت، آگاهی و کنش گری اجتماعی ارائه می کند و زبان در این متن، فراتر از ابزار انتقال معنا، در مقام کنش اجتماعی و عامل بالقوه تغییر ظاهر می شود.

مفهوم ضرورت در فلسفه و منطق ابن سینا یکی از مسائل بنیادین است که به دلیل پیچیدگی های منطقی و هستی شناختیْ نیازمند بررسی دقیق است. ابن سینا در آثار خود، به ویژه « <em style="mso-ansi-font-style: normal;"> الشفا ء » و «الاشارات والتنبیهات» تعاریف و تقسیم بندی های متفاوتی از ضرورت ارائه داده که با دیدگاه های ارسطو و فارابی پیوند دارد، اما با نوآوری هایی همراه است. این پژوهش باهدف تحلیل مفهوم ضرورت نزد ابن سینا به بررسی اقسام و تفاوت های این مفهوم در آثار او می پردازد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل متنی آثار ابن سینا، شامل « <em style="mso-ansi-font-style: normal;"> الشفا ء » ، «الاشارات» و دیگر آثار و مقایسه آن ها با دیدگاه های شارحان و تحلیل های معاصر مانند رشر، هاجِز، پل تام، سلوی شاطی و ... است. ضرورت این تحقیق در روشن سازی تمایزات ظریف میان ضرورت و دوام و رفع ابهامات تفسیری در منطق موجّهات ابن سینا نهفته است. نتایج تحقیق نشان می دهد که ابن سینا در «العباره» از کتاب «الشفاء» ضرورت را با دوام مرتبط می داند، اما در بخش «القیاس» همین کتاب و «الاشارات و تنبیهات» میان دوام و ضرورت تمایز گذاشته است. تفسیر صرفاً زمانی از ضرورت ناکافی است، زیرا ضرورت نزد او ابعادی وجودی و منطقی فراتر از دوام دارد. این پژوهش پیشنهاد می دهد که فرمول های ضرورت بازنگری شوند تا با نظام فکری ابن سینا سازگار شوند.

سعادت به عنوان غایت نهایی حیات انسانی از بنیادی ترین مسائل فلسفه اسلامی است. فیلسوفان مشاء با الهام از میراث یونانی و تکیه بر مبانی معرفتی و دینی اسلام، کوشیده اند تا نسبت فرد، اجتماع و سعادت را عقلانی و نظام مند تبیین کنند. در این میانْ فارابی و ابن سینا به عنوان دو چهره شاخص این مکتبْ هریک در قالبی متمایز به بررسی پیوند اجتماع و سعادت پرداخته اند. فارابی اجتماع را شرطی ضروری برای نیل به سعادت می داند. وی در آثار سیاسی و فلسفی خود، به ویژه در آراء اهل مدینهٔ فاضله ، سعادت را غایت نهایی زندگی انسانی دانسته و اجتماع را شرط لازم برای تحقق آن معرفی کرده است؛ درحالی که ابن سینا اجتماع را بیشتر وسیله ای برای معیشت و رفع نیازهای زندگی تلقی می کند. از یک سو فارابی با نگاه آرمان گرایانه و طرح مدینه فاضله، اجتماع را زیربنای تحقق سعادت می داند و ازسویِ دیگر، ابن سینا با تأکید بر معیشت و عقل نظریْ سعادت را بیش از اینکه بر بنیاد ساختار اجتماعی بداند، در پرورش عقل و معرفت فردی جست وجومی کند. به علاوه دو فیلسوف در روش تحصیل سعادت، سازوکار تحقق فضایل و نیز میزان تأکید بر ابعاد عقلانی، اخلاقی و شرعی جامعه تفاوت های معناداری دارند. این مطالعه ضمن بازنمایی تفاوت های اساسی در اندیشه این دو متفکر، افقی تازه برای فهم نسبت سعادت فردی و ساختار اجتماعی در فلسفه اسلامی می گشاید.

برخلاف اوصافی چون علم و اراده الهی که زوایای گوناگون آن ها موضوع بسیاری از تحقیقات فلسفی و کلامی بوده است، صفت قدرت خدا و جنبه های مختلفِ آن کمتر مورد توجّه محقّقان قرار گرفته است. پژوهش حاضر با تتبّع در آثار متکلّمان برجسته متقدّم امامیّه، دیدگاه ها و استدلال های آنان را در باب قدرت الهی بررسی می کند. این تحقیق بیانگر آن است که تفسیر و استدلال های محدث - متکلمانِ پیرو مکتب کلام نقلی درباره قدرت خدا با آنچه متکلّمان عقل گرایِ مکتب بغداد در این خصوص بیان کرده اند، تفاوت چشم گیری دارد. شیخ کلینی و شیخ صدوق ابراز داشته اند که باید از قدرت الهی معنا و تفسیری سلبی ارائه کرد و ضدّ آن را از ذات خدا نفی نمود. بنابراین قادر بودن خداوند، به معنای «عاجز و ناتوان نبودن» اوست. در مقابل، متکلّمان مکتب بغداد تفسیری ایجابی از قدرت خدا را برگزیده و تصریح کرده اند که قادر بودن خدا به این معناست که صدور افعال و انجام کارها برای او ممکن است. از نظر این متکلّمان، یگانه راه اثبات قدرت خدا استناد به افعال اوست. بر این اساس، آنان برای اثبات قادریّت خدا استدلالی از نوع قیاس غائب به شاهد ارائه کرده اند. جستار پیشِ رو با انجام مطالعه ای تاریخی - توصیفی در آثار حدیثی و کلامیِ بازمانده از قرون چهارم و پنجم هجری، گزارشی تاریخی از رویکردهای متفاوت متکلّمان امامی در چگونگی تبیین و اثبات قدرت الهی فراهم می آورد و بدین سان تصویری روشن تر از روند تحوّل مباحث مربوط به قدرت الهی در ادوار متقدّم کلام امامی ارائه می کند.

در کتاب مقدس عبری، رفتارهایی از انبیاء گزارش شده است که در منابع تفسیری یهودی، به ویژه تلمود و میدراش، به عنوان خطا تفسیر شده اند. این منابع با رویکردی چندسطحی و متنوع، به تبیین این رفتارها پرداخته اند. با توجه به جایگاه بی همتای موسی (ع) در تورات، بررسی خطاهای او و شیوه های مواجهه تفسیری با آن ها اهمیتی ویژه دارد. مقاله حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی، این خطاها و نحوه تفسیر آن ها در منابع یادشده را واکاوی می کند. بر اساس تلمود و میدراش، انبیاء در دریافت و ابلاغ وحی مصون اند، اما در امور انسانی همانند دیگر انسان ها ممکن است دچار لغزش شوند. گزارش این لغزش ها در کتاب مقدس کارکردی تربیتی دارد: جلوگیری از قدسی پنداری افراطی نبی و ارائه الگویی از توبه و بازگشت برای دیگران. تورات هشت خطا از موسی (ع) را گزارش کرده که جز یکی، همگی پس از آغاز رسالت او رخ داده اند. بنابر تلمود، خطای موسی (ع) در شکستن الواح بدین گونه تبیین شده است که او با این کار، نزول رسمی تورات را موقتاً انکار کرد تا قوم از مجازات بت پرستی محفوظ بماند. بررسی این تبیین های تفسیری نشان می دهد که خطاهای موسی (ع) ناشی از خواهش های نفسانی او نبوده است. امامیه بر عصمت مطلق انبیاء تأکید دارند و انتساب خطا به آنان را نشانه تحریف کتاب مقدس می دانند.

مطالعه حاضر با هدف استخراج و تبیین اصول تربیتیِ ناظر بر اصلاح آسیب شناسی رفتاری انسان، با اتکاء به آموزه های قرآن کریم صورت پذیرفته است. از منظر قرآن، انسان به رغم برخورداری از قابلیت های متعالی، با محدودیت ها و ضعف هایی در ابعاد شناختی، عاطفی و کنشی مواجه است که به عنوان مانعی در مسیر شکوفایی تربیتی او عمل می کنند. شناسایی این موانع و ارائه اصول تربیتیِ متناظر برای اصلاح و هدایت ظرفیت های انسانی، ضرورتی اجتناب ناپذیر است. این پژوهش در زمره پژوهش های کیفی و از نظر روش، تحلیل مضمون است. داده های مورد نیاز با مطالعه تفسیری آیات مرتبط با ساحت های رفتاری انسان گردآوری و با استفاده از تفاسیر معتبر، کدگذاری و سازمان دهی گردید. براساس یافته های تحقیق، اصول تربیتی برگرفته از قرآن در مواجهه با آسیب های رفتاری، در دو سطح فردی و اجتماعی دسته بندی شد. اصول فردی شامل: تذکار و یادآوری نعمت ها، خودنظارتی و خویشتن بانی، ظرفیت سازی درونی، زهد و بی اعتنایی به زوائد، پذیرش مسئولیت فعالانه و طلب فضل الهی است. اصول اجتماعی نیز دربرگیرنده روشنگری و انتقال فعال ارزش ها، حفظ عزت نفس و کرامت انسانی، مواجهه شایسته و تعقّل منطقی است. همچنین در این پژوهش، اصول قرآنی استخراج شده با نظریات تربیتی در روانشناسی بصورت تطبیقی بررسی شدند. نتایج نشان می دهد که دستیابی به یک نظام تربیتی کارآمد و همراستا با فطرت انسانی، مستلزم شناخت جامع انسان با همه قوت ها و ضعف هایش «آنچنان که هست» و سپس استنباط اصولی از منبع وحیانی است که بتواند زمینه تصحیح رفتار و حرکت تکاملی او را «آنچنان که باید» فراهم آورد.

هدف این پژوهش، شناسایی مؤلفه های متقاعدسازی بر اساس سیره حضرت موسی علیه السلام در قران کریم است. روش پژوهش، تحلیل محتوا کیفی به شیوه استقرایی است که طی آن، تمامی آیات مربوط به سیره حضرت موسی (ع) در قرآن کریم جمع آوری و ویژگی ها، مؤلفه های بسترساز و استمراربخش اقناع شناسایی شد. بر اساس یافته ها مهم ترین ویژگی های اقناع کننده عبارت اند از: صلابت گفتار و قاطعیت عمل معطوف به حق، سعه صدر، تطابق کلام با فهم مخاطب، پرهیز از تندی گفتار و حفظ کرامت انسانی و اتکا به قدرت نامتناهی؛ مهم ترین مؤلفه های بسترساز اقناع عبارت اند از: تحریک عواطف، مواجه سازی معطوف به ادعا، برهان طلبی، توجه به قوانین اجتماعی - تاریخی، در اولویت قراردادن نیروهای تأثیرگذار و جریان ساز، فرصت بخشی به مخاطب، توجه دادن به پیامد عمل، بهره گیری از ادبیات پرسشی؛ و مهم ترین مؤلفه های استمرار بخشی به اقناع عبارت اند از: یادآوری تعهدات پیشین، بهره گیری از تکرارمندی تاریخ، دعوت به صبر و استقامت. بررسی یافته ها نشان می دهد؛ تحریک عواطف، بهره گیری از تکرارمندی تاریخ و توجه دادن به پیامد عمل پرتکرارترین و مهم ترین مولفه های اقناعی در سیره حضرت موسی (ع) است.

معراج پیامبر 2 از مباحث مهمی است که در منابع دینی به ویژه تفاسیر روایی به آن پرداخته شده است. یکی از این تفاسیر که در آن میزان قابل توجهی روایت دراین باره آمده که گاه هم متفاوت اند، تفسیر نورالثقلین است. تفاوت این روایات منجر به ایجاد دیدگاه ها و درنتیجه، ابهام و سؤالات گوناگون در مورد معراج شده است. لذا این پژوهش با به کارگیری روش کتابخانه ای، تحلیل و بررسی داده ها، ضمن ارزیابی سند، متن و خاستگاه روایات معراجیه، به تعیین رویکرد مفسر دراین باره پرداخته و با توجه به محورهای مطرح شده در این روایات، به این نتیجه دست یافته است که حویزی در ارتباط با رؤیت خداوند، کیفیت معراج و وجوب نمازهای یومیه، روایاتی را گزینش کرده که غالباً یکدست بوده و به لحاظ سندی و متنی مورد تأییدند. درعین حال در ارتباط با تعداد دفعات معراج دو دسته روایت ذکر کرده که با در نظر گرفتن معیارهایی، روایات دال بر دومرتبه بودن معراج، ترجیح دارند. این درحالی است که روایات منقول از وی درباره تعداد نمازهای یومیه به لحاظ سندی و متنی قابل مناقشه و محل نقد هستند. دسته دیگر از روایاتی که وی در قالب مباحث معراج آورده، مربوط به معرفی حضرت علی t به عنوان جانشین پیامبر 2 است. اگرچه این روایات سند کاملاً موثقی ندارند، به لحاظ متن معتبرند.

متون دینی شیعه و اهل سنت دربرگیرنده معارف عمیقی درباره «حوض کوثر» است. بررسی تطبیقی این متون برای شناخت این آموزه دینی که یکی از معارف عمیق اسلام است، ضروری است؛ ازاین رو، این نوشتار با روش توصیفی تحلیلی به تبیین، تحلیل و تطبیق دیدگاه شیعه و اهل سنت در مورد اصل وجود «حوض کوثر» و ویژگی های آن پرداخته است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که از منظر فریقین، اصل وجود «حوض کوثر» تواتر معنوی دارد و این حوض در قیامت پس از «صراط» قرار دارد و ساقی آن امام علی t است. حوض کوثر دارای وسعت بسیاری زیادی است و جام های بی شماری در اطراف آن وجود دارد، زیرا افراد بسیاری برای نوشیدن از آب حوض به این موقف وارد می شوند و این نشان دهنده موفقیت بسیار زیاد پیامبر اکرم 2 در هدایت انسان هاست؛ زیرا موقف حوض کوثر در قیامت، درحقیقت ظهور و تجلی دریافت هدایت در دنیاست و کسانی که در دنیا مسیر هدایت الهی را دنبال کرده اند، به حوض کوثر وارد می شوند.

ازجمله گزارش های تاریخی در سیره اخلاقی پیامبر عظیم الشأن 2 در حق الناس، روایتی تاریخی است که به حدیث قضیب ممشوق شهرت یافته است. این روایت نقلی است در قصاص خواهی پیامبر 2 در آخرین روزهای عمرشان در مسجدالنبی و تقاضای قصاص ازطرف یکی از صحابه به سبب وارد کردن ضربه ای غیرعامدانه ازسوی رسول الله بدو.پس از نقل مکرر آن در طی قرون گذشته، این سخن در دوره اخیر مورد بررسی و نقد جدی تری قرار گرفته؛ هرچند نقدی از آن را در دوران گذشته اولین بار ابن جوزی به دست داده است. روایت یادشده پس از نقد سندی و متنی و کلامی و فقهی و اخیراً نقد روایت شناسی و نیز پیگیری روایت در اخبار منتقله مورد توجه منتقدان قرار گرفته است. مقاله پیش رو با نگاهی انتقادی به نقدهای سندی و متنی روایت یادشده، هم سند روایت را قابل قبول/صحیح دانسته و هم تنافی آن را با قواعد فقهی مسلم فریقین و نیز مبانی کلامی مردود دانسته و از اعتبار این سخن که بیش از فقه بر اخلاق والای پیامبر/خلق عظیم مبتنی است دفاع می کند. به دیگر سخن، این حدیث در باب اخلاق قابل استناد و ارزیابی است نه فقه و بین این دو فاصله و تمایز است. سیره پیامبر 2 رفتاری اخلاقی است که جنبه فقهی لزوماً در آن مورد توجه نیست. بااین حال این نوشتار مدعی است که این روایت ازجمله روایات منتقله مثبت/صواب است و منتقله بودن سبب ضعف آن نمی شود که هیچ، به سبب تلقی به قبول آن در فریقین باعث تقویت آن می شود.

رساله های تعلیمی صوفیانه رساله های جامعی هستند که در آن ها آداب تصوف به صوفیان آموزش داده شده است؛ درحالی که کتب سیر با هدف ذکر احوال مشایخ و نشان دادن برتری آن ها بر اقران و مریدان نوشته شده اند. هریک از این دو دسته از آثار، رویکردهای متفاوتی به اعمال و آداب رایج در تصوف ازجمله سماع که یکی از رایج ترین و مناقشه برانگیزترین اعمال در تصوف بوده است، داشته اند. مؤلفان رساله های تعلیمی به صورت نسبتاً یکسان از سماع بحث کرده اند؛ در این آثار، تفاوت رویکرد به موضوع های مربوط به سماع وجود ندارد یا تفاوت ها بسیار اندک است. صوفیان در این آثار با تأکید بر فهم شخصی مستمعان و اقسام و جایگاه آنان، به تعریف های انتزاعی از سماع و تجربه فردی مشایخ و مریدان صوفی درباره سماع، توجه و تأکید داشته اند. حال آنکه در کتب سیر، سماع جنبه اجتماعی یافته و در آن، قدرت مشایخ با ظهور اعمال خارق العاده در مجالس سماع بر دیگران آشکار شده است. همچنین در کتب سیر، به اعمال متنوع تری در مجالس سماع اشاره و به صورت آزادانه تری درباره برخی از اعمال مخالف با شریعت در این مجالس، حکایت پردازی شده است؛ هرچند که مؤلفان، دیدگاه های متفاوتی به این اعمال در مقایسه با یکدیگر اتخاذ کرده اند. توجه به برگزاری مجالس سماع مناسبتی و توجیه سماع به طریقی متفاوت با رساله های تعلیمی، از دیگر تفاوت های کتب سیر با رساله های تعلیمی درباره سماع است. این تفاوت ها ذیل عناوینی مستخرج از این دو دسته از آثار بررسی شده اند که عبارت اند از: سماع نظری/ سماع عملی، اعمال مجالس سماع، سماع بی اختیار/ سماع مناسبتی و توجیه سماع.

رجال غیب/ رجا ل الغیب قبل از آنکه اصطلاحی عرفانی باشد و به فرد خاصی اطلاق شود، حقیقتی عام و ذی وجوه است. خداوند خود، حقیقتِ رجال غیبی است که در صورت ها و مصادیق متعدد ازجمله مرد، زن، فرشته، هاتف غیبی، آیه قرآن و... تجلی کرده است. از مجموعه حکایات و تعاریفی که در متون ادب کلاسیک فارسی و آثار پژوهشی آمده است، می توان دریافت که رجال الغیب متعلق به عالم غیب و عالم فوق محسوس، ناشناخته، نادیدنی و برگزیده هستند که وجوه روحانی آن ها بسیار عمیق تر و گسترده تر از جنبه های مادی ایشان است. اگرچه اصطلاح رجال الغیب بعد از قرن هفتم و در آثار محیی الدین ابن عربی به کار رفته و از ابداعات اوست و بر نوع انسان و به خصوص جنس مذکر تأکید می ورزد؛ اما این حقیقت و صفات آن، نه فقط به صورت انسان، بلکه با مصادیق متعدد در متون عرفانی فارسی وجود داشته و با صفات مستور، پنهان، ناشناخته و غالباً نکره (مردی، زنی، هاتفی، آیه ای، فرشته ای و...) از آن یاد شده است. این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی به انجام رسیده و در پی آن بوده است تا یکی از مصادیق مهم رجال الغیب را که از آنان با عنوان متناقض نمای «زنان رجالی» یاد می کنیم، براساس متون ادب کلاسیک فارسی تبیین کند و صفات و کرامات آنان را براساس حکایات و روایاتی که درباره آن ها و از زبان خودشان روایت شده، بررسی و تحلیل کند. زنان رجالی برای رسیدن به این مرتبه (رجال) مراحل مختلفی از عبودیت، بندگی و توکل و... را پشت سر گذاشته و به مراتب مستوری و بی خویشی و گمنامی و صدور کرامات بی شمار دست یافته اند. موضوع این کرامات غالباً مفاهیمی از قبیل فراست، طی الارض، استجابت دعا، خبر از غیب، هدایتگری و مددرسانی، شفابخشی و... است. رجال غیبی زن، مرد و یا هریک از مصادیق آن با دیگر مراتب عرفانی حتی «پیر» متفاوت است. به دلیل ویژگی ها و خصایلی که دارند جایگاه آن ها بسیار رفیع تر از پیر است.

در پی چویی معنای «ولایت» در آیات قرآن، با مفاهیم متعددی روبه رو می شویم، که به یکدیگر پیوند خورده اند. این نوشتار قصد دارد با رویکرد معناشناسی ساختاری، به روش توصیفی تحلیلی به تبیین واژه «ولایت» در قرآن پرداخته و مؤلفه های معنایی آن را به کمک همنشین ها، جانشین ها و اضدادش در قرآن استخراج کند. «ولایت» در ساختار آیات قرآن، در یک رابطه مکملی، با مفاهیم «اتّخاذ»، «نصرت»، «هدایت»، «توکل» و «سلطان» هم نشین شده است؛ در یک رابطه اشتدادی، با مفاهیم «نصرت»، «شفاعت»، «ملک»، «هدایت» و برخی دیگر مفاهیم و در یک رابطه تقابلی با واژه «عدو» همنشین شده است. مشتقات «ولی» بر محور جانشینی نیز با واژگان «خلیل»، «رب»، «وکیل»، «نصیر» و «ملتحد» دارای هم معنایی است. بر پایه این بررسی و استخراج مؤلفه های معنایی «ولایت»، با چهار کارکرد «رفاقت و همراهی»، «تدبیر و سرپرستی»، «محافظت و پشتیبانی» و «کمک رسانی و یاری گری» برای «ولایت» در ادبیات قرآن روبه رو هستیم که دقت در این کارکردها و معانی، رابطه ولایی طولی میان ولی و مردم و نیز رابطه اجتماعی میان مؤمنان بر پایه ولایت را با معنای تازه ای بازآرایی می نماید.

مدرسه حدیثی قم، یکی از مراکز علمی مهم و اثرگذار در مکتب امامیه است که همواره مورد توجه محققان بوده است. مطالعات موجود درباره آموزه های مهدویّت در مدرسه قم، با کمبودهایی از جمله فقدان نگاه مدرسه محور و تحلیل ناکافی محتوای روایات مواجه است. بررسی دقیق روایات مهدوی این مدرسه، تصویر روشنی از آموزه های مهدوی آن دوره ارائه می دهد.از این رو، نوشتار پیش رو با روش توصیفی– تحلیلی و بر اساس «تحلیل محتوا»، با استخراج ۳۵۸ روایت از میراث محدثان قم، به تحلیل آموزه های مهدویت در این مدرسه تا پیش از دوره شیخ صدوق پرداخته است. در ابتدا، بر اساس منابع موجود، بیشترین نقل در منابع مستقیم، توسط مرحوم کلینی و آن هم در کتاب «الحجه» صورت گرفته است؛  اما در منابع واسطه ای، شیخ صدوق(ره) (با توجه به زیست او در آن دیار) نقش مؤثری در نقل و بقای میراث مهدویِ قمی ها داشته است. بر اساس موضوعات بررسی شده، از میان مجموعه روایات، نزدیک به ۴۶۸ واحد تحلیل (شامل جمله، عبارت و مضمون حدیثی) استخراج گردید. این واحدها در چهار محور اصلی ساماندهی شدند: ویژگی های شخصی امام مهدی(عج)، دوران غیبت، نشانه های ظهور و دوران ظهور. در این میان، شناخت تبار امام مهدی، غیبت، انتظار، توقیعات و رفتارشناسی امام در عصر ظهور، از بسامد بالایی برخوردار بود که خود حکایت از گفتمان غالب مدرسه حدیثی قم دارد. در مقابل، مسئله شمایل امام، ادعیه مهدوی و نشانه های ظهور، چندان جایگاهی در میان محدثان قم نداشته است. وجود برخی از گزارش های فوق العاده، نشان دهنده روحیه نص گرایی مدرسه حدیثی قم است.

آیه هفتادودوم سوره احزاب مشهور به آیه امانت یکی از آیات پر چالش میان قرآن پژوهان است. مطابق ظاهر آیه، خداوند امانت را به آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کرد اما آنها از پذیرش آن خودداری کردند ولی انسان که ظلوم و جهول بود آن را حمل کرد. اغلب مفسران با فرض معنای متبادر از ظلوم یعنی ستمگر، و جهول یعنی نادان به تفسیر آیه پرداخته اند و به حل تعارض میان مفاد صدر و ذیل آیه توجه داشته اند. تعارض میان امانت الهی و ستمکار و نادان بودن انسان مشکل اصلی آیه است. برخی از مفسران برای حل این مشکل با نفی عمومیت مفهوم انسان آیه را محدود به انسان هایی دانسته اند که به سبب ظلم و جهل به امانت الهی خیانت کرده اند. برخی نیز ظلوم و جهول بودن را از قابلیت های انسان می دانند تا اسباب حمل امانت فراهم باشد. دیدگاه های دیگری نیز مطرح شده اما از منظر این مقاله در هیچ کدام از آنها مشکل آیه حل نشده است. این مقاله نشان می دهد مصادیق امانت و جهل انسان مشکل ساز نیست. مسأله اصلی معنای واژه «ظلوم» است. با واکاوی معنای «ظلوم» در لغت و ادبیات عرب و ملاحظه مقاصد سوره احزاب و سایر آموزه های قرآن، روشن می شود «ظلوم» بودن انسان نه به معنی ستمگری ذاتی و جبلی، و نه ظلم به خود یا دیگری بلکه به معنی قدرت تحمّل رنج ها و سختی ها است و برابرنهاده «رنجور» برای «ظلوم» مناسب به نظر می رسد.

این پژوهش به منظور بازشناسی مبنای فکری و رویکرد جریان عقل گرای بوم بغداد قرن چهارم به یکی از معدود آثار شیعی-معتزلی یعنی غرر الفوائد ودرر القلائد اثر شریف مرتضی پرداخته که با رویکرد رفع شبهات به طرح آیات کلامی و تأویل آنها همت گماشته و سعی در ایجاد ائتلاف میان آیات و روایات با مبانی عقلی شیعی-معتزلی نموده است. پژوهش حاضر ضمن بررسی آیات چالش برانگیز کلامی در امالی با روش توصیفی-تحلیلی به معرفی و دسته بندی چالش های کلامی موجود در این آیات و نیز عملکرد تأویلی مرتضی می پردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که آیات کلامی مطروحه، در ذیل چهار دسته جبر با 41.1 درصد، صفات خبریه با 26.4 درصد، افعال قبیح با 20.5 درصد و عصمت با 11.7 درصد قرار می گیرد. شریف مرتضی به طرح 93 وجه تفسیری برای پاسخ به شبهه 31 آیه کلامی در امالی پرداخته و از 17 ابزار ادبی در تأویلات کلامی خویش بهره گرفته است؛ مهم ترین این ابزارها عبارت اند از: «ارائه معنای مجازی»، «تخصیص مدلول واژه»، «تغییر متعلَق فعل»، «توجیه عقلی» و «اشتراک لفظ». در میان انواع چالش های کلامی، مهم ترین ابزار مورد استفاده «ارائه معنای مجازی» است که در 25.5 درصد از وجوه بیان شده در ذیل چالش «جبر»، 42.8 درصد از وجوه چالش «صفات خبریه»، 37.9 درصد از وجوه چالش «افعال قبیح» و 27.7 درصد از وجوه چالش «عصمت» به کاررفته است.

مطالعه اندیشه سیاسی اسلام گواه این مطلب است که از قرن سوم با طرح مسئله دوگانه خلیفه و سلطان، «نظریه تغلب» به عنوان منبعی برای مشروعیت سیاسی حاکمان اسلامی شکل گرفت و تئوریزه شد. این نظریه که بر مبنای عبارت «الحق لمن غلب» پایه گذاری شده، به تدریج تا جایی در افکار مسلمانان ریشه دوانید که غالب اندیشمندان اسلامی آن را پذیرفته و حتی در متون روایی نیز احادیث بسیاری در تأیید این دیدگاه نقل گردید؛ حال آنکه این روایات و اصل این دیدگاه با نص آیات قرآن کریم و حتی برخی روایات از همین کتب، در تعارض و تناقض است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی و نگاهی نقادانه ابتدا به استخراج این احادیث از بین کتب اهل سنت، به ویژه صحیح بخاری و صحیح مسلم ، پرداخته و سپس دیدگاه قرآن کریم در این زمینه و برخی روایات معارض از بین همین کتب را در نقد روایات مؤید نظریه تغلب بیان کرده است. با وجود تعارضات موجود و نص صریح آیات و روایات، شارحان صحیحین ازجمله ابن حجر عسقلانی در فتح الباری و نووی در شرح صحیح مسلم ، با تمسک به اجماع، خروج علیه حاکم را اگرچه فاسق و ظالم باشد، حرام دانسته اند.