محمدعلی سلیمی

ارتباطات انسانی یکی از عناصر اصلی شکل دهنده ماهیت و ساختار جوامع است. جامعه مدنی و مدینه فاضله دو نوع جامعه هستند که هرکدام انواع و صورت های مختلفی از ارتباطات را دربردارند. یورگن هابرماس و ابونصر محمد فارابی از اندیشمندانی هستند که به مسئله ارتباطات انسانی، شکل آرمانی آن و نقش آن در صورت بندی این دو نوع جامعه توجه داشته اند. در پژوهش حاضر به روش تحلیلی مقایسه ای و همچنین با تکیه بر چهارچوب روش شناسی بنیادین، به مطالعه و مقایسه ارتباطات انسانی و سطوح و انواع آن در اندیشه این دو متفکر پرداخته شده است. آنچه از مجموع بررسی و مقایسه آثار این دو متفکر برمی آید این است که هردو اندیشمند با نگاهی انتقادی به جامعه خویش و کیفیت ارتباطات در آن، به صورت بندی یک جامعه آرمانی پرداخته اند و مسائلی مانند عقلانیت، تفاهم و توافق جمعی را به صورت مشترک مورد توجه قرار داده اند. این در حالی است که عقلانیت ارتباطی هابرماس و اجماع و گفتگوی عقلانی و انتقادی مدنظر وی در دستیابی به حقیقت و مشروعیت قوانین، از عقل عرفی فراتر نمی رود، ولی تفاهم و ارتباطات برهانی فارابی محدود به افق انسانی نیست و در پیوند با رئیس اول مدینه فاضله و در اتصال به عقل فعال معنادار می شود. این پژوهش می تواند مقدمه ای در بازشناسی و تحلیل نظام های مختلف ارتباطی در دو نوع مدینه فاضله و جامعه مدنی باشد.

رجال غیب/ رجا ل الغیب قبل از آنکه اصطلاحی عرفانی باشد و به فرد خاصی اطلاق شود، حقیقتی عام و ذی وجوه است. خداوند خود، حقیقتِ رجال غیبی است که در صورت ها و مصادیق متعدد ازجمله مرد، زن، فرشته، هاتف غیبی، آیه قرآن و... تجلی کرده است. از مجموعه حکایات و تعاریفی که در متون ادب کلاسیک فارسی و آثار پژوهشی آمده است، می توان دریافت که رجال الغیب متعلق به عالم غیب و عالم فوق محسوس، ناشناخته، نادیدنی و برگزیده هستند که وجوه روحانی آن ها بسیار عمیق تر و گسترده تر از جنبه های مادی ایشان است. اگرچه اصطلاح رجال الغیب بعد از قرن هفتم و در آثار محیی الدین ابن عربی به کار رفته و از ابداعات اوست و بر نوع انسان و به خصوص جنس مذکر تأکید می ورزد؛ اما این حقیقت و صفات آن، نه فقط به صورت انسان، بلکه با مصادیق متعدد در متون عرفانی فارسی وجود داشته و با صفات مستور، پنهان، ناشناخته و غالباً نکره (مردی، زنی، هاتفی، آیه ای، فرشته ای و...) از آن یاد شده است. این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی به انجام رسیده و در پی آن بوده است تا یکی از مصادیق مهم رجال الغیب را که از آنان با عنوان متناقض نمای «زنان رجالی» یاد می کنیم، براساس متون ادب کلاسیک فارسی تبیین کند و صفات و کرامات آنان را براساس حکایات و روایاتی که درباره آن ها و از زبان خودشان روایت شده، بررسی و تحلیل کند. زنان رجالی برای رسیدن به این مرتبه (رجال) مراحل مختلفی از عبودیت، بندگی و توکل و... را پشت سر گذاشته و به مراتب مستوری و بی خویشی و گمنامی و صدور کرامات بی شمار دست یافته اند. موضوع این کرامات غالباً مفاهیمی از قبیل فراست، طی الارض، استجابت دعا، خبر از غیب، هدایتگری و مددرسانی، شفابخشی و... است. رجال غیبی زن، مرد و یا هریک از مصادیق آن با دیگر مراتب عرفانی حتی «پیر» متفاوت است. به دلیل ویژگی ها و خصایلی که دارند جایگاه آن ها بسیار رفیع تر از پیر است.