درخت حوزه‌های تخصصی

محوطه «نقش رستم»، با دارا بودن بیشترین تعداد نقش برجسته های صخره ای از دوره ساسانی (۲۲۴- ۶۵۱م.)، یکی از مهم ترین مکان های آیینی-سلطنتی این دوره به شمار می آید. تنوع موضوعی نقش ها و تعدد شاهان ساسانی به تصویر درآمده در این محوطه، اهمیت آن را در مطالعات هنر و «ایدئولوژی» دوره ساسانی دو چندان کرده است. مطالعه دقیق نقش برجسته های این محوطه، حاکی از آن است که تقسیم بندی کلاسیک مبتنی بر هشت نقش برجسته دیگر نمی تواند جوابگوی پژوهش های پیش رو باشد. نتیجه مطالعات بر مبنای دو چهارچوب: میدانی و نظری و تحلیل داده ها براساس دو روش «رهیافت تاریخی» و «رهیافت باستان شناسی» نشان می دهد که یازده نقش برجسته کاملاً جداگانه در این محوطه حجاری شده اند.«نقش رستم I»: دیهیم ستانی «اردشیر پاپکان» (۲۲۴-۲۴۲ م.) به شکل سواره از مظهر «اهورامزدا»/ «نقش رستم II»: نقش برجسته «بهرام دوم» (۲۷۶-۲۹۳ م.) در کنار خاندان سلطنتی و سه تن از ساتراپ های حکومتی/ «نقش رستم III»: نقش برجسته شماره یک جنگ سواران «بهرام چهارم» (۳۸۸-۳۹۹ م.)/ «نقش رستم IV»: نقش برجسته جنگ سواران «هرمزد دوم» (۳۰۲-۳۰۹ م.)،«نقش رستم V»: نقش برجسته محو شده/ «نقش رستم VI»: نقش برجسته پیروزی «شاهپور یکم» (۲۴۲-۲۷۲ م.)؛«نقش رستم VII»: نقش برجسته نیم تنه «موبد کرتیر»/ «نقش رستم VIII»: نقش برجسته جنگ سواران «بهرام دوم»؛«نقش رستم IX»: نقش برجسته شماره دو جنگ سواران «بهرام چهارم»/ «نقش رستم X»: دیهیم ستانی «نرسه» از «بانوی سلطنتی»/«نقش رستم XI»: نقش برجسته نیمه تمام. بیشترین تعداد نقش برجسته های صخره ای به صورت متمرکز از دوره ساسانی و استحکاماتی برای حفظ و حراست آنان اثبات می کند محوطه «نقش رستم» به همراه محوطه های «نقش رجب»و شهر تاریخی «اصطخر» مهم ترین اماکن آیینی- سلطنتی ساسانیان در منطقه مذکور هستند؛ نقش برجسته های «نقش رستم»، برای القای مشروعیت زمینی و تقدس آسمانی شاهان ساسانی به شکل دیهیم ستانی و بازنمایی پیروزی های شکوهمند شاهان ساسانی در قالب صحنه های نبرد و جنگ سواران، همراه با حضور آنان در کنار اعضای خاندان سلطنتی، تجسمی تصویری از بازآفرینی ساختار پادشاهی و مشروعیت سلطنت در دوره ساسانی است.

محوطه باستانی مراشِ۶ نخستین بار در سال ۱۳۹۳ در جریان برنامه بررسی و شناسایی باستان شناسی حوضه آبگیر سد مراش در شهرستان ماه نشان از توابع استان استان زنجان، شناسایی شد. این محوطه به عنوان یکی از شانزده محوطه باستانی مجموعه مراش توسط کارشناسان اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان شناسایی و بر اساس شواهد سطحی به عصر آهن و نیز دوره اشکانی نسبت داده شده بود. در سال ۱۳۹۸ پس از وقف ه ای پنج ساله، پژوهش های باستان شناسی در این منطقه با انجام کاوش نجات بخشی در محوطه مراش۶ توسط نگارنده پیگیری شد. این محوطه با توجه به موقعیت آن نسبت به تراز نرمال دریاچه سد، دوره فرهنگی و امکان دسترسی به آن در فصل زمستان برای کاوش انتخاب شد. در این راستا در مجموع سه ترانشه و یک گمانه در این محوطه ایجاد شد که به دنبال آن، بقایای معماری متعلق به دوره اشکانی در سطحی به مساحت حدود ۱۳۲ مترمربع آشکار و مستندنگاری شد. این یافته ها شامل چهار فضای معماری ساخته شده از قلوه سنگ و ملات گل، کف های کوبیده و سنگ فرش شده و دو اجاق بود. همچنین یافته های فرهنگی به دست آمده از این محوطه شامل قطعات سفال های مصرفی روزمره، ابزارهای سنگی نظیر سنگ ساب و هاون و بقایای استخوان های حیوانات اهلی است. انتساب این داده ه ها به دوره اشکانی بر پایه مطالعات گونه شناختی سفال ها و نتایج آزمایش ترمولومینسانس انجام شده بر روی نمونه های سفالی به دست آمده از محوطه، تایید شده است.

درباره لشکرکشی سلطان محمد خوارزمشاه به بغداد روایت مشهوری در دست است که مطابق آن خوارزمشاه در «گردنه اسدآباد» گرفتار برف و سرما شد و ازاین رو، در برانداختن خلافت ناکام ماند. درباره اصل ناکامی خوارزمشاه تردیدی وجود ندارد؛ اما بررسی دقیق متون تاریخی برجای مانده نشان می دهد که درباره جزئیات آن و به ویژه «محل» گرفتاری لشکر خوارزمشاه، شماری از مورخان با روایت «مشهور» همسویی نداشته، برخی موضوع را «مسکوت» گذاشته و گروهی هم «محل» دیگری برای رویداد یادشده تعیین کرده اند که نزد پژوهش گران تاریخ مغفول مانده است. حال پرسش این پژوهش آن است که «روایت دوم» یا «روایت مغفول مانده» از سوی پژوهش گران، در مقایسه با «روایت نخست» یا «روایت مشهور»، تا چه اندازه دارای اعتبار تاریخی است؟ به نظر می رسد کهن ترین منبع نزدیک به رویداد و گروه دیگری از متون تاریخی پس از آن، «محل» رویداد را مسکوت و مبهم گذاشته و شواهد ارائه شده نیز با «محل» مشهور مطابقت ندارد؛ افزون بر آن در متون معتبر تاریخی هم «روایت دیگری» درباره آن عرضه شده است. این پژوهش نشان می دهد پذیرش «روایت مشهور» به عنوان گزاره قطعی از آن رویداد، پرسش برانگیز است و در بیان آن رویداد دست کم اذعان به «محتمل» بودن «روایت دوم» ضرورت پیدا می کند.

ایل شاهسون یکی از بزرگ ترین اتحادیه های ایلی در شمال غرب ایران است. در دوره پهلوی، با اجرای طرح اسکان اجباری دهه 1310ش، بسیاری از شاهسون ها در دشت مغان و نواحی مجاور آن اسکان یافتند. پس از سقوط رضاشاه در شهریور 1320، شاهسون ها هم مانند سایر ایلات ایران، کوچ نشینی را به صورت محدود آغاز کردند. از اواخر این دهه تا پایان دوره پهلوی، تحولات گسترده ای در دشت مغان رخ داد که بر اثر آن بخش عمده ای از جمعیت شاهسون ها اسکان یافتند و روستاهای شاهسون نشین به وجود آمد. این پژوهشِ داده بنیاد، براساس روش جمع آوری اطلاعات از مراکز آرشیوی و کتابخانه ها و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، بر آن است که فرایند اسکان ایلات شاهسون در دشت مغان و شکل گیری روستاهای شاهسون نشین در بازه زمانی ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۷ش. را مورد بررسی قرار دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که وجود زمینه های داخلی تغییر روش زندگی در نزد ایلات شاهسون، مانند اشتغال شاهسون ها به عنوان کارگران روزمزدی، از دست دادن دام ها و غیره، همزمان با عوامل مشوق و اجبارآمیز مانند طرح واگذاری اراضی دولتی در آذربایجان و أخذ تعهد از اشخاص، اجازه حفر قنات در زمین های واگذاری، احداث کانال ها و شبکه های آبیاری، تأسیس شرکت شیار آذربایجان، تأسیس شرکت های سهامی-زراعی و شرکت های کشت و صنعت، از عوامل اصلی اسکان شاهسون ها در دشت مغان و نواحی مجاور بوده است. نتیجه پژوهش بیانگر این است که مجموعه عوامل و اقدامات دولت در بازه زمانی پژوهش، سبب عمران و آبادی دشت مغان شد و شاهسون ها هم از این قضیه استقبال کردند و به تدریج مشغول زراعت و کار در صنایع جدید شدند. همچنین شاهسون ها در نقاطی که امکان دریافت زمین و کشاورزی وجود داشته است، اسکان یافتند. 

مطالعه انطباق پذیری اقلیمی معماری حال و گذشته با بهره مندی از علوم باستان شناسی، معماری، جغرافیا، اقلیم شناسی کاربردی و دیرین اقلیم شناسی امکان پذیر است. انجام چنین مطالعاتی در ارتباط با مجموعه تخت جمشید در دشت مرودشت متعلق به دوره هخامنشی، اطلاعات نوینی به گستره دانسته هایمان از معماری دوره مذکور می افزاید. پژوهش حاضر به دنبال ارزیابی سه پرسش اصلی است؛ 1) مؤلفه های کالبدی معماری مجموعه تخت جمشید به منظور انطباق پذیری آن با شرایط اقلیمی چه بوده است؟ 2) میزان اثربخشی این مؤلفه ها در راستای موضوع مذکور در چه حد بوده است؟ و 3) تمهیدات گرمایشی یا سرمایشی غیرکالبدی مجموعه چه بوده است؟ اطلاعات لازم به روش های کتابخانه ای و میدانی و تحلیل های چهار نرم افزار اتوکد، کلایمت کنسالتنت، اکوتکت و دیزاین بیلدر در حوزه انرژی و معماری گردآوری و به روش توصیفی-تحلیلی پردازش شده است. مؤلفه های کالبدی معماری مجموعه شامل جهت گیری آن به سمت جنوب با کشیدگی شمال غربی-جنوب شرقی، تراکم و ارتفاع زیاد بناها و ایجاد معابر با عرض کم، استفاده از خشت در ساخت دیوارها و ایجاد پوشش مسطح تیر چوبی، تعبیه درگاه ها و پنجره های جانبی در دیوارهای جنوبی در اغلب بناها، ساخت ایوان ستون دار در ورودی اغلب بناها است. این مؤلفه ها در استفاده از حرارت تابشی خورشید جهت گرمایش ساکنان در برخی ساعات در محدوده زمانی اواسط مهر تا اواسط فروردین مؤثر است. اما به کارگیری این راهکارها از اواسط آبان تا اواسط اسفند (درمجموع 1632 ساعت) کافی نیست و به تولید گرما نیاز بوده است. به احتمال، ساکنان جهت دست یابی به آسایش حرارتی، در برگزاری گردهمایی ها مدیریت زمانی داشته و از تمهیدات گرمایشی غیرکالبدی مشابه منقل های آتش قابل حمل مکشوف از کاخ های امپراتوری آشور استفاده می کرده اند؛ درنهایت، انطباق پذیری اقلیمی مجموعه با دشت مرودشت و اتخاذ تمهیدات گرمایشی و سرمایشی مناسب در آن باعث تأمین آسایش حرارتی ساکنان می شده است.

ظهور جریان طالبان در افغانستان و تسلط آنان بر این کشور، در میان احزاب و گروه های سیاسی مختلف، در دو مقطع زمانی 1996 تا 2001 و 2021 تاکنون، نمی تواند بدون توجه به مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی تحلیل شود. مسئله اصلی این مقاله، یافت این پرسش اساسی است که عوامل موثر خارجی بر ظهور طالبان و تسلط آنان بر افغانستان چیست؟ فرضیه اصلی این تحقیق بر این مبنا استوار است که دخالت کشورهای خارجی، از جمله ایالات متحده، عربستان سعودی و به ویژه پاکستان، نقش تعیین کننده ای در ظهور و تسلط این گروه بر کشور افغانستان ایفاکرده است.به دلیل ماهیت تاریخی این مقاله ، رویکرد غالب آن،کیفی و تحلیلی است که با به کارگیری روش گردآوری اسناد و منابع به صورت کتابخانه ای و استفاده از داده های معتبر موجود در پایگاه های اطلاعاتی انجام شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که عوامل خارجی، شامل متغیرهایی نظیر حضور ارتش سرخ در خاک افغانستان و رویارویی کمونیست ها با باورهای دینی مردم افغانستان، همچنین دخالت ایالات متحده و پشتیبانی عربستان سعودی و پاکستان، از جمله عواملی هستند که موجب ظهور و تسلط گروه طالبان بر افغانستان شده اند. مقاله حاضر ضمن تحلیل ابعاد مختلف این موضوع، تلاش دارد تا روشن گر نقش کلیدی عوامل خارجی در تحولات افغانستان باشد و به درک بهتر زمینه های تاریخی و سیاسی این پدیده کمک کند .

نهضت مشروطه موجب تحولات چشمگیری در تاریخ معاصر ایران گردید و توانست جامعه سنتی عصر قاجار را به سمت مدرنیته سوق دهد و توجه دولت را به مسائل آموزشی جلب نماید. آموزش های نوین و احساس نیاز به بنیادهای جدید تمدن مدرن مقارن با ورود هیات های مبلغان تبشیری از غرب و به خصوص انجمن تبلیغی کلیسا همراه بود. اقدامات این گروه ها در ظاهر ارائه خدمات آموزشی، فرهنگی و پزشکی، اما در نهان برای تبلیغ و ترویج مسیحیت انجام گرفت. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تاریخی با تکیه بر منابع و اسناد داخلی و خارجی، به بررسی فعالیت های آموزشی انجمن تبلیغی کلیسا در شهر کرمان می پردازد و درصدد پاسخ به این سوال است که نقش و اهداف انجمن تبلیغی کلیسا از گسترش آموزش در شهر کرمان چه بوده است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد اگرچه اقدامات انجمن تبلیغی کلیسا از جمله تاسیس مدارس نوین نقش مهمی در اعتلای آموزش در شهر کرمان داشت اما با مقاومت مردم، مخالفت حکومت و علماء نتوانست در رسیدن به مقصود اصلی خود جهت گسترش مسیحیت کامیاب شود.

فرهنگ را به واسطه نقش بنیادین آن از جهت تعالی انسان ها در اندیشه و رفتار می توان اساس و مایه حیات بخش هر جامعه ای دانست. فرهنگ پژوهان معتقدند فرهنگ طی فرایندی زمان بَر با محوریت و ترتیب چیدمانی سه حوزه باورها، ارزش ها و رفتارها شکل می گیرد. نوشتار حاضر سوره قلم را محور پژوهش خویش قرار داده و در تلاش است با روش توصیفی تحلیلی به کشف الگوی مورد نظر بپردازد. ازاین رو پس از طی مراحل رصد واژگانی و دلالت شناسی فرهنگی سوره ، الگوی قرآن در این سوره براساس سنجه های موجود در هر بُعد از نظام فرهنگی هویدا گردید که فرآیند کلی آن در قالب الگو ارائه گردید. در هر سه نوع از این الگوها عنصر بینش، مشترک بوده و در دو نوع دیگر با فقدان یکی از دو عنصر دیگر مواجه هستیم. الگوی موردنظر در این سوره براساس نظام فرهنگی در عنصر بینش ثابت است که نشان گر اولویت دار بودن لایه جهان بینی ربوبی و یادآوری جهان پس ازمرگ در تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی افراد می باشد. از سویی دیگر نیز نسبت به دو بعد دیگر متغیر بوده که در فرایند الگوی موردنظر مشخص می گردد و این امر باعث تمایز ساختاری در ترتیب این عناصر با رویکرد فرهنگ پژوهان شده است.

قراگوزلوها از ایلات ترکمن ساکن در نواحی همدان و از متحدان کلیدی حاکمان قاجار به حساب می آمدند. حضور این طایفه در مناطق مختلف به واسطه مؤلفه های طبیعی- جغرافیایی، عوامل امنیتی و سیاست های دفاعی قاجاریه صورت می گرفت. لذا حضور این طایفه در نقاط مختلف ایران بر میزان و شدت ناآرامی ها، شورش ها، حملات و تجاوزات قوای بیگانه و نیز وفاداری و رشادت های آنان در طول نبردها بستگی داشت. این تحلیل بر این فرض استوار است که حضور قراگوزلوها در طول زمان و در سطوح جغرافیایی متفاوت، بازتابی از مأموریت های مشخصِ امنیتی- مرزی و سازوکارهای دفاعی قاجارها است. بنابراین، می توان حضور آنان را به عنوان یک طایفه محلی با کارکردهای استراتژیک در سه محور اصلی امنیت مرزی، کنترل داخلی و مشارکت در عملیات های تثبیت حاکمیت تبیین کرد. این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و نمودارهای فراوانی، حضور قراگوزلوها را در تثبیت حکومت قاجار بررسی می کند. نتایج بررسی نشان می دهد که مناطق جنوبی ایران، به ویژه فارس با 27 درصد مأموریت های نظامی قراگوزلوها، در صدر مأموریت های جنگی این گروه قرار داشته و بیشترین مشارکت نظامی این طایفه نیز در بازه زمانی سال های 1209 - 1248ﻫ.ق بوده که کشور عرصه تهاجمات خارجی و ناآرامی های داخلی بوده است.

هدف : بررسی محرومیت آشوری-کلدانیان از حق داشتن نماینده مستقل در مجلس و چگونگی دست یابی به آن. روش/ رویکرد پژوهش : این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی و با تکیه بر صورت مذاکرات مجلس شورای ملی و اسناد بررسی شده است. یافته ها و نتیجه گیری : یافته های پژوهش نشان می دهد که آشوری-کلدانیان از ابتدای مشروطیت ذیل ارامنه قرار گرفتند و با آن ها نماینده مشترک داشتند؛ ولی آن ها با هدفِ کسب کرسی مستقل در مجلس تکاپوهایی را آغاز کردند که می توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد. آن ها برخلاف سایر اقلیت های دینی، در دوره مشروطه از حق نماینده مستقل کاملاً محروم شده بودند؛ هم چنین تلاش هایشان در دوره رضاشاه هم به سد ملی گرایی برخورد و ناکام ماند؛ ولی آن ها سرانجام با طرح شدن مسائل حقوق بشر در دوره پس از جنگ جهانی دوم و تغییر نظام نامه انتخابات، در مجلس بیست ویکم به کرسی مستقل نمایندگی دست یافتند. این فرایند، ظرفیت کنش گری اقلیتی کوچک در مذاکره و بازتعریف جایگاه خود در چارچوب دولت-ملتِ مدرن ایرانی و تأثیر متقابل نیروهای داخلی و هنجارهای بین المللی به وضوح نشان می دهد.

بناهای آرامگاهی با گنبد مضرسی از شاخصه های معماری مذهبی مناطق جنوبی ایران از دوره ایلخانی تا صفوی است. فرم اصلی گنبد مضرس، مخروطی است که چیدمان اجزای مکعبی آن با اشکال هندسی متفاوت و متنوع، حالت دندانه و یا پله ای دارند. پژوهش هایی که تاکنون انجام شده بیشتر توصیفی و کلی نگرانه است؛ از این رو،مهم ترین هدف پژوهش حاضر مطالعه تفاوت ها و مشابهت های معمارانه چهار آرامگاه در مناطق جنوبی ایران از عصر ایلخانی-تیموری و تأثیرپذیری شان از سبک های گوناگون معماری دوره های یاد شده با عنوان سبک حکومتی (شامل حوزه مرکزی حاکمیت ایلخانان) و محلی (شامل: ویژگی های معماری و هنری خاص مناطق جنوبی ایران است. پژوهش حاضر بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که، چه رابطه شکلی و تزئینات معناداری در بناهای آرامگاهی با گنبد مضرس مردم نهاد/بومی و سازه های حکومتی وجود دارد؟ نتیجه پژوهش حاکی است که آرایه های معماری به کار رفته در آرامگاه «میرمحمد حنفی»، به ویژه طاق نماهای بلند و عمیق در گنبدخانه و استفاده از آجر در تارک نار خیاره دار گنبد آن از تأثیرات سبک حکومتی است. ساده تر بودن فرم آرامگاه و کاربرد مصالح محلی، ساخت تارک نار مخروطی در بناهای بابامنیر و دوگنبدان و بنا نهادن گنبدهای مضرسی متقارن در آرامگاه های مطالعه شده، متأثر از معماری بومی مناطق مذکور است. در برخی از آرامگاه های مطالعه شده، نوعی هم زیستی بین سبک معماری بومی و حکومتی نیز دیده می شود. رویکرد نظری پژوهش حاضر مطالعات تاریخ فرهنگی با ابزار گردآوری اطلاعات به شیوه میدانی و اسنادی (مطالعات کتابخانه ای) و به روش توصیفی-تحلیلی است.

مؤلفه های توسعه یافتگی در بنادر خلیج فارس در قرن نوزدهم منجر به برتری برخی از بنادر خلیج فارس شد. این مؤلفه ها که شامل موقعیت مکانی مناسب، دسترسی به آب شیرین، به کارگیری فناوری های جدید در زمینه حمل و نقل چون استفاده از کشتی های بخار و وسایل ارتباطی چون تلگراف و مهم تر دانش به کارگیری و استفاده بهینه از این مؤلفه ها، تأثیری شگرف بر برتری بنادر خلیج فارس نسبت به یکدیگر نهاد. در این پژوهش به عنوان مطالعه موردی، دو بندر بوشهر که توسط حکومت قاجار اداره می شد، با بندر بصره که توسط حکومت عثمانی اداره می شد، به صورت تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش به مقایسه تطبیقی بندر بصره با بندر بوشهر می پردازد؛ لذا این پژوهش به شیوه تطبیق تاریخی، به مقایسه وجوه تشابه و تفاوت دو بندر مهم خلیج فارس در دوره قاجار پرداخته است. باتوجه به این روش تحقیق، این پژوهش درصدد است تا به این پرسش پاسخ دهد که چرا بندر بصره نسبت به بندر بوشهر، از نظر مؤلفه های توسعه یافتگی، وضعیت مناسب تری داشت؟ باتوجه به داده های این پژوهش، نتایج پس از مقایسه جایگاه دو بندر حاکی از آن است ریشه تاریخی مؤلفه های توسعه یافتگی در بنادر بوشهر و بصره تقریباً در یک زمان آغاز شده است اما سیاست های حکومت-های مرکزی قاجار و عثمانی و همچنین دانش به کارگیری و استفاده بهینه از این مؤلفه ها از یک سو، حضور اروپاییان و سیاست های کشورهای انگلیس و فرانسه در این بنادر از سوی دیگر، منجر به برتری و ضعف این بنادر در مؤلفه های توسعه یافتگی شد.

معماری کاروانسراها همانند دیگر معماری بناهای سنتی ایرانی با سپری شدن زمان، تحول معماری، تحول دانش معماری و ساختمان سازی و به روز شدن شیوه ها و تکنیک های رایج متحول شد. توانمندی و مهارت معماران و نیاز کاروانسراها از عوامل اصلی تحول در معماری کاروانسراهای ایرانی بودند. هدف این پژوهش گونه شناسی و معرفی الگوهای معماری عناصر اصلی کاروانسراها است. پرسش اصلی این نوشتار آن است که شناخت و دسته بندی عناصر و اجزای معماری کاروانسراها چگونه سبب شناسایی الگوها و گونه های معماری می شود؟ روش تحقیق این پژوهش به صورت توسعه ای و کاربردی و روش دستیابی به اطلاعات به صورت استقرایی و با رویکرد تفسیری، تاریخی و مقایسه ای است. روش گردآوری اطلاعات هم بر پایه مطالعات کتابخانه ای و برداشت های میدانی است. در این پژوهش عناصر اصلی معماری نظیر ورودی، هشتی، ایوان، حیاط، اتاق، شترخان و برج ارزیابی و گونه شناسی شده اند. گونه شناسی عناصر معماری در این پژوهش بر اساس ریخت شناسی عناصر معماری است. در پژوهش حاضر در بازخوانی ریخت شناسی عناصر مولفه های نظیر هندسه و تناسبات، شکل و فرم کلی، ترکیب فضایی در نقشه معماری مطالعه و ارزیابی شده است. همچنین این پژوهش مشخص ساخت که عناصر معماری کاروانسراها تابع سنت ها و روش های ساخت رایج زمان خود و زمان پیش از خود و نیز یک الگو و چارچوب واحد و مشترک در بین کاروانسراها بوده که توسط معماران توانمند آن روزگار و سازمانی اداره کننده و هماهنگ کننده امور کاروانسراها تبیین و طراحی می شده است.

جامعه ایران همواره سعی کرده است در برابر صاحبان قدرت گفتار و کنشی عمومی را به اجرا بگذارد و در ورای نظارت مستقیم آنان گفتار و کنشی متفاوت را پدیدار سازد. به لحاظ تاریخی جامعه ایران همواره تحت سیطره حکومت های استبدادی بوده که مهم ترین خصیصه آن بی قانونی، عدم نهادینگی قدرت و حاکمیت دلبخواهانه و تحمیلی حاکم مستبد بوده است. در چنین شرایطی، جامعه نمایشی از تمکین و رضایت را به اجرا می گذارد که با تصویری که حاکمان می خواهند ترسیم کنند، همخوانی زیادی دارد، اما در پس پرده قدرت، آنچه آشکارا نمی تواند بازگو کند، در رونوشت نهانی و در نقد سلطه جلوه گر می سازد. چنین رویکرد محافظه کارانه ای گاهی جنبه فریبکارانه، احتیاط، ترس و برخورداری از لطف و مرحمت داشته و گاهی ریشه در باورهای دینی، فرهنگی و اجتماعی داشته است. در دوران حکومت ناصرالدین شاه، سلطه استبدادی و ناتوانی در ایجاد یک دولت متمرکز کارآمد، جامعه ایران را به وجه پنهان خود سوق داد و رونوشت های نهانی به نحوی چشمگیر فزونی یافتند. این پژوهش با بهره گیری از الگوی نظری روایت های نهانی اسکات و روش تحلیل متن، به دنبال پاسخ به این پرسش است که رونوشت های پنهان جامعه ایران چگونه و با چه اشکالی در انقلاب مشروطه تجّلی یافتند؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که ظهور شب نامه ها از دل انجمن های مخفی، نقطه بارز پیدایی رونوشت پنهان این دوره است. به تدریج رونوشت های نهانی در اَشکال دیگری همچون روزنامه های مخفی، روزنامه های برون مرزی، سفرنامه های خیالی، مکالمات خیالی، رسالات گمنام، ترانه ها و خواب نامه ها نیز پدیدار شدند. با ادامه نابسامانی ها، این روایت ها شکل آشکار به خود گرفت و با به چالش کشیدن قدرت سیاسی، به انقلاب مشروطه منجر گردید.

از تعلیمات و سفارشات معصومین بر پیروان خود چنین برمی آید که شیعیان در دوره غیبت دو وظیفه اصلی دارند اوّل: کفر به طاغوت و امتناع از مراجعه به طاغوت و حرام دانستن آن. دوم: مراجعه به فقهاء و مجتهدین اسلام شناس جهت اخذ دین و نیازهای شرعی و حل وفصل اختلافات خود از طریق حکم آنان به عنوان نایبان امام عصر (عج) و حجت ایشان بر مردم. نتیجه این دو وظیفه شکل گیری رابطه معناداری بین مردم و مجتهدان و نهاد مرجعیت بود که توانست منشأ تحولات عظیم اجتماعی و سبب انقلاب های بزرگ گردد چنانکه در جریان نهضت تنباکو و مشروطیت خواهی و انقلاب اسلامی اتفاق افتاد. از طرفی فقهاء و عالمان دینی نیز رسالت سنگینی در دوره غیبت امام عصر (ع) دارند که ضمن تبیین معارف و احکام دین به مردم و هدایت آنان جهت دوری از طاغوت و همراهی با نائبان عام امام زمان (ع) بتوانند با قدرت مردم نظام اجتماعی اسلام را رهبری نموده پایه های تمدن اسلامی را برپا نمایند و از این طریق به ساخت مدینه انتظار دست پیدا کنند. نکته مهم این است شکل گیری نظام سیاسی اسلامی و ساخت مدینه انتظار نیازمند تحول ژرف و اساسی در فقه است و آن گذار از فقه سنتی به فقه حکومتی و نظام ساز می باشد. وقتی نگاه بلند امام خمینی (ره) را به فقه و مقوله اجتهاد می بینیم به خوبی درمی یابیم که ایشان با این فهم عمیق از فقه توانست نظام سازی کرده و به تمدن سازی وارد شود. هدف این مقاله پاسخ به این سؤال اساسی است که: نظریه ولایت فقیه در طول تاریخ فقه سیاسی شیعه چه مراحل و تطوّراتی را پیموده تا توانسته به عنوان نظریه انقلاب آفرین و شکل دهنده نظام سیاسی عمل نماید این مقاله مبتنی بر روش توصیفی تحلیلی و در چارچوب نظریه ضرورت دولت در اسلام تدوین گشته است.

برآمدن دولت صفویه آغازگر دورانی نو در تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ایران محسوب می شود. رسمیت تشیع و تشکیل دولت ملی مهم ترین ثمرات این تحول عظیم بود که از طریق کاربرد گسترده شعائر شیعی و همچنین زبان فارسی در متون سکه های شاهان صفوی نیز بازتاب یافته است. اشعار فارسی قسمت مهمی از نوشته های سکه های صفویان را شامل می شود زیرا شاهان صفوی القاب و عناوین و همچنین اعتقادات شیعی خویش را به صورت اشعار فارسی نیز بر مسکوکات خود درج کرده اند که این امر از نوآوری های دوران صفویه به شمار می آید. مسئله پژوهش حاضر بررسی اشعار فارسی نوشته شده بر سکه های شاهان صفوی و مشخص نمودن دلایل ذکر این اشعار بر این مسکوکات است. هدف این پژوهش نشان دادن کاربرد مطالعات سکه شناسی در بازشناسی تحولات عصر صفویه است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و گردآوری اطلاعات آن نیز با استفاده از منابع کتابخانه ای صورت پذیرفته است. نتایج این تحقیق نشان می دهد به سبب رواج گسترده مقوله شعر در جامعه دوران صفویه، آنان از اشعار فارسی در نوشته های سکه های خویش بهره بردند که تعدادی از این اشعار بازتاب دهنده برخی از تحولات سیاسی، فرهنگی و مذهبی این دوران است. هم چنین تا دوران محمد خدابنده، سکه های نادری از صفویان دارای اشعار فارسی است اما از عصر شاه عباس دوم تا پایان این حکومت، ابیات فارسی با گستردگی بسیاری بر سکه های صفویان نوشته شده است.

شورشی که بابی ها در مازندران با مرکزیت قلعه ی شیخ طبرسی انجام دادند، باعث ناامنی و درگیریِ خونین شد. این اتفاق، زمانی فرصتِ وقوع یافت که محمدشاه قاجار، بدرود حیات یافت و ناصرالدین میرزای جوان، در شُرُف رسیدن به سلطنت بود. در آن موقع که بزرگان کشور در پایتخت، درحال برگزاری جشن تاجگذاریِ شاهِ جوان بودند، خبر شورش بابی ها به تهران رسید. در همان موقع، ناصرالدین شاه به اَعیان و اَشراف مازندران، دستور داد تا این شورش را سرکوب کنند. یکی از بزرگانی که در جمع حاضر بود و در همان ابتدا داوطلب شد، مصطفی خان سورتیجی بود. عبدالله خان برادر او در ابتدا و شخصِ مصطفی خان پس از کشته شدن برادر، با کمک تفنگچیانِ چهاردانگه، به سپاه مرکزی پیوستند و پس از تلاش چندماهه، شکست را بر بابی ها تحمیل نموده و این شورش را فرونشاندند. با سرکوب این شورش، ناصرالدین شاه لقب وکیل الرعایا و املاک خالصه در چهاردانگه را به عنوان خون بهای عبدالله خان، به مصطفی خان اهدا نمود. اهدای این املاک، باعث تقسیم چهاردانگه به سه قسمت شد که چهاردانگه سورتیجی با مرکزیت کیاسر یکی از آن سه قسمت بود. نقش قوای چهاردانگه در این درگیری، امدادرسانی بوده است. در این مقاله باتوجه به منابع مکتوب، با روش تحقیق کتابخانه ای، سعی شد تا نقشِ قوایِ اعزامیِ منطقه چهاردانگه را در سرکوب شورش بابی ها در حوالی ماه شوال 1264 تا حدود ماه رجب 1265، نشان دهد.

در این جستار سرنوشت محمد علی شاه و خاندان سلطنتی قاجار پس از تبعید دوم از ایران در 19 اسفند 1290ه ش / 10 مارس 1912 به روسیه بررسی شده است. هدف این مقاله پرداختن به روند سکنی گزیدن و سرنوشت شاه مخلوع و خانواده او از ادسا تا استانبول و در نهایت درگذشت وی در ایتالیا و نحوه امرار معاش و تامین محل درآمد مخارج خانواده سلطنتی بوده که برای نخستین مرتبه جزییاتی تازه از زندگی او در اینجا آورده شده است. اما پس از الغای سلسله قاجاریان، سرنوشت هر یک از اعضای خانواده سلطنتیِ در تبعید به گونه ای دیگر رقم خورد که شرح مختصری از آن در اینجا ذکر شده است.

آب به عنوان یک منبع حیاتی، در تاریخ تمدن ها و شکل گیری جوامع انسانی نقش برجسته ای ایفا کرده است. این منبع ارزشمند نه تنها در تأمین نیازهای اولیه، بلکه در توسعه ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع نیز تأثیرگذار بوده است. در جغرافیای ایران، سقاخانه ها به عنوان سازه های عام المنفعه با کارکرد اصلی تأمین آب، نمادی از باورهای مذهبی و فرهنگی اند و جایگاه ویژه ای در فرهنگ اسلامی - ایرانی دارند. پژوهش حاضر باهدف بررسی ارتباط معماری سقاخانه ها با مفاهیم مذهبی و اجتماعی مرتبط با واقعه کربلا و تحلیل تأثیر این سازه ها بر تقویت جنبه های معنوی و خدمات شهری در جوامع اسلامی ایران انجام شده است. فرضیه اصلی این تحقیق این است که سقاخانه ها، به ویژه سقاخانه کربلایی عباسعلی، علاوه بر تأمین آب، دارای کارکرد مذهبی و اجتماعی ویژه ای هستند و در طراحی آن ها توجه خاصی به محوریت قبله و مفاهیم دینی شیعه شده است. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و بهره گیری از اسناد و منابع کتابخانه ای، سعی دارد ویژگی های معماری سقاخانه ها و تأثیر آن ها بر پیوندهای اجتماعی و مذهبی جامعه را موردبررسی قرار دهد. یافته ها نشان می دهد که سقاخانه ها با قرارگیری در نزدیکی مساجد و تکایا، نقش مهمی در تقویت بُعد معنوی جامعه دارند و این ویژگی به ویژه در سقاخانه کربلایی عباسعلی به وضوح دیده می شود که نشان دهنده ارتباط عمیق معماری این سازه ها با مفاهیم دینی و مذهبی شیعه است.

توسعه، نوسازی و مسائل مرتبط با آن در تاریخ معاصر ایران همواره مسئله مند و مناقشه برانگیز بوده است. یکی از مهم ترین و حساسیت برانگیزترین این عرصه ها، مسائل مربوط به نوسازی و توسعه صنعتی است که از اواخر دوران قاجار به عنوان یکی از اصلی ترین راه های برون رفت از عقب ماندگی در کشور همواره مطرح بود. رضاشاه پهلوی نیز با تأیید این امر، توسعه حمل ونقل ازجمله راه آهن سراسری و واردات اُتومبیلِ سواری را در رئوس برنامه های صنعتی خود قرار داد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی، این موضوع را مورد بررسی قرار داده و در پی پاسخ گویی به این سؤال است که روند و فراز و فرودِ توسعه و نوسازیِ صنعتی در دوران رضاشاه پهلوی، با تأکید بر صنعت حمل ونقل و با تحلیل وضعیت اُتومبیلِ سواری چگونه بوده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که رویکرد به واردات اُتومبیلِ سواری در این دوره، رهیافتی دولت محور و با نگاهی ویژه به اُتومبیل های غربی، به ویژه خودروهای آمریکایی و آلمانی بود. آغاز گسترده واردات اُتومبیلِ سواری در این دوران به رغم چالش های فراوانی که به همراه داشت، تابعی از شرایط داخلی و بین المللی بود که به نظر می رسد علاوه بر اهداف سیاسی همچون تسهیل اِعمال قدرت حکومت مرکزی بر نقاط مختلف کشور و راه حلی برای رهایی از سلطه نیروهای خارجی، از بُعد اقتصادی-صنعتی، منجر به انتقال دانش و فناوری ساخت اُتومبیل ِ سواری، شکل گیری زیرساخت های لازم برای ایجاد صنعت خودروسازی داخلی در دوران محمدرضا پهلوی و نیازآفرینی برای طبقه متوسط شهری شد.