درخت حوزه‌های تخصصی

شهر صحنه، واقع در ۵۴ کیلومتری شمال-شرق کرمانشاه، در گذرگاه زاگرس مرکزی قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی، آن را به چهارراهی حیاتی تبدیل کرده که پیونددهنده فلات مرکزی ایران به بین النهرین و دشت های داخلی کرمانشاه به سمت همدان است. بررسی های باستان شناسی سال 1382 در شهرستان صحنه که براساس روش بررسی مکان نگاری انجام شده است، محوطه های مهم و کلیدی کشف گردید. در این روش بررسی، تمام مکان های باستانی از نظر موقعیت و دوره هایی که مشمول آن ها است، مدنظر است. این روش نیازهای اطلاعاتی را که برای تفسیر تاریخی زیستگاه لازم است، برآورده می سازد. درنتیجه این پژوهش های میدانی، برای نخستین بار، دو محوطه باستانی حاوی مواد فرهنگی مربوط به دوره ایلام میانه در این منطقه شناسایی شد. این کشف، قلمرو فرهنگی دوره ایلام میانه در زاگرس را به سمت شرق و شمال شرق به طور قابل توجهی گسترش می دهد و نشان می دهد که نفوذ این تمدن فراتر از کانون های شناخته شده آن در استان های جنوب غربی ایران (مانند: خوزستان، کهگیلویه وبویراحمد، فارس و بوشهر) تا استان کرمانشاه امتداد داشته است. با توجه به اهمیت این یافته ها، بررسی های بیشتری در سال های 1403 و 1404ه .ش. برای شناسایی محوطه های ایلام میانه در شهر صحنه انجام شد. در پی این تحقیقات، دو محوطه دیگر با مواد فرهنگی ایلام میانه شناسایی شد. این یافته ها نه تنها وجود یک کریدور فعال فرهنگی-تجاری در این منطقه را تأیید می کند، بلکه بر لزوم بازنگری در نقشه های فرهنگی- جغرافیایی و تحولات تاریخی دوره ایلام میانه در زاگرس مرکزی تأکید دارد. ادامه مطالعات و کاوش های هدفمند در این محوطه ها می تواند نقش این منطقه در شبکه تعاملات فرهنگی بین فلات ایران و بین النهرین را روشن ساخته و انتظار می رود منجر به بازاندیشی اساسی در دیدگاه های کنونی نسبت به تاریخ این دوران شود.

در طول دوره های تاریخی تغییرات اجتماعی، سیاسی و مذهبی به بهترین نحو در هنر و معماری آن دوره تجلی یافته است. این مسئله به وضوح در هنر دوره ایلخانی قابل پیگیری است. بعد از سقوط حکومت عباسی و آزادی اندیشه و مذهب، فرقه های عرفان، تصوف و تشیع نیروی تازه ای گرفتند. اصول و آموزه های جهان بینی جدید به خوبی در هنر و معماری این دوره نمود یافته است. هدف از این پژوهش بازشناسی اندیشه های عرفانی-شیعی در تزیینات کتیبه ای محراب های شاخص این دوره به عنوان مقدس ترین عناصر بناهای مذهبی است. تاکنون اکثر مطالعات در مورد محراب های گچی ایلخانی از منظر درونی و پیرامون زیبایی شناسی عناصر تزئینی و دسته بندی آنها بوده و کمتر از منظر بیرونی و به علت های پدیداری و ریشه ای این مضامین بر محرا ب ها پرداخته شده است. ازاین رو، این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تفسیری و گردآوری اطلاعات به شیوه مطالعات اسنادی و کتابخانه ای و میدانی-پیمایشی به دنبال نشان دادن نمود اندیشه های عرفانی-شیعی در محراب های دوره ایلخانی است. نتایج تحقیق نشان می دهد اندیشه های جدید این دوره در محراب ها که اوج جلوه گاه رمزی هنر معماران است ظهور و تبلور یافته است. کتیبه هایی با مضامین «توحید»، «ذکر و تسبیح خداوند»، «خداشناسی و انسان شناسی»، «تقرب» و امتزاج با عناوین و اسامی مبارکه «حضرت محمد (ص)» و «حضرت علی (ع)» و آیاتی که در شأن و منزلت «اهل بیت (ع)» است و اجرایشان درزمینه لاجوردی و فیرزوه ای و سبز که هم در عرفان و هم در تشیّع دارای جایگاه ویژه ای است و ترکیب با نقوش پرپیچ و خم و بی انتهای اسلیمی نشانگر تجلی اندیشه های عرفانی-شیعی در کتیبه های محراب ها پس از شکل گیری جهان بینی جدید عرفانی-شیعی در این دوره است. درواقع تزیینات کتیبه ای محراب های گچی ایلخانی پیش زمینه ای برای ظهور آرایه های پرحجم و سرتاسر معنویت محراب های کاشی کاری تیموری و صفوی است که اوج تفکر شیعی عرفانی است.

مسلمانان در سده های نخستین اسلامی واژگان متعددی را برای توصیف هنرهای بصری به کار برده اند که در منابع لغوی متقدم برشمرده اند و معمولا از واژه های هم معنا برای توصیف معنای واژه ها استفاده کرده اند بدون آن که هیچ توضیح روشن کننده ای درباره ی تفاوت میان معنای آن ها ارائه دهند. تحلیل معنای این واژه ها و توجه به تفاوت معنایشان می تواند تصویر روشنی از نحوه ی نگرش مسلمانان در سده های نخستین اسلامی نسبت به هنرهای بصری در اختیار بگذارد. پژوهش پیش رو به این مسئله می پردازد که مسلمانان در سده های نخستین چه واژگانی را در ارتباط با هنرهای بصری به کار برده اند و این واژگان در منابع لغوی متقدم در چه معنایی به کار رفته اند؟ این واژگان چه تفاوت معنایی با یکدیگر دارند؟ به نظر می رسد واژه های بَرقَش، تَزوِیق، رَقش، رَقط، رَقم، رَقن، زُخرُف، قَرمَطَ، نَقش، نَمش، نَمق، نَمنَمَه، وَشی در معنای بازنمایی تصویر جانداران به کار رفته اند. نتایج پژوهش نشان می دهد برخی از این واژگان در اصل به معنای تصویر و برخی دیگر در اصل به معنای غیر تصویر هستند اما در معنای تصویر نیز به کار رفته اند. این واژگان در نسبت با مفهوم تصویر به چندین دسته معنایی تقسیم می شوند که در شماری از آن ها معنای بازنمایی تصویر جانداران اصالت و غلبه دارد و در برخی دیگر معنایی غیر از بازنمایی تصویر جانداران مانند آرایه ی پر زرق و برق یا چگونگی ایجاد نقوش و کیفیت رنگ و ظرافت آن ها غلبه و اهمیت دارد. این واژگان معمولا در معنای آراستن و تزیین کردن استفاده شده اند و از آنجا که برخی از انواع تزیینات نقوش جاندران بوده، به مرور در معنای بازنمایی تصویر جانداران به کار رفته اند.

مفهوم قانون در نزد روشنفکران و مشروطه خواهان از اهمیت بالایی برخوردار بود. آن ها یکی از راه های اصلی اصلاح جامعه ایران را قانون می دانستند. نمایندگان مجلس دوم مشروطه در جلسات مجلس، در خصوص مفهوم قانون صحبت کرده اند و نکات مهمی در مورد آن بیان کرده اند. هدف این پژوهش بررسی ویژگی های قانون، نحوه اجرای قانون و موارد تخطی از قانون، از منظر نمایندگان آن دوره است. این پژوهش با بهره گیری از مشروح مذاکرات مجلس و با استفاده از روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. در این مقاله، ویژگی های قانون که موردتوجه نمایندگان مجلس دوم بود شناسایی شده اند. این ویژگی ها را می توان به دو دسته شکلی و ماهوی تقسیم کرد. همچنین به یکی از مشکلات مهم قانون در ایران، یعنی اجرای آن اشاره شده است و اینکه نمایندگان برای رفع آن مشکل، چه راهکاری پیشنهاد می دادند. نتایج این پژوهش نشان می دهد نمایندگان مجلس آشنایی خوبی با مفهوم قانون داشتند و در مورد ویژگی ها و نحوه اجرای قانون بسیار تأمل کرده بودند و عدم اجرای قانون دغدغه مهمی برای آن ها بوده است. اما عدم اجرای قانون سبب نگرانی آن ها شده بود که علت آن نبود زیرساخت های لازم برای اجرای قانون بود.

این پژوهش به بررسی صنعت تکامل شمشیرها با سنجش در چین و ایران می پردازد. این یادداشت با بررسی پیدایش و چگونگی تکامل انواع شمشیر در چین آغاز و بر چگونگی تغییرات آن ها به عنوان مقدمه تمرکز خواهد کرد؛ از این روی به نوع شمشیرهای چینی معروف دولبه «جیان» و انواع مختلف مشهور به «دائو» به دلیل طراحی خاص خود می پردازد. سپس موضوع بحث به برابر ایرانی آن با اصطلاح شناخته شده اش، یعنی «شمشیر» گسترش می یابد؛ این ادعا از آن جهت است تا اثبات شود که اصطلاح «شمشیر»، برخلاف تصور غلط رایج بسیاری از پژوهشگران و مجموعه داران غربی، تنها در مفهوم گونه «خمیده» (دارای تیغه منحنی) آن نیست. درست در برابر این دیدگاه، شمشیر در زبان فارسی برای اشاره به هر نوع شمشیر صرف نظر از شکل آن استفاده می شده است. درحقیقت، این پژوهش با تمرکز بر دوره های تاریخی به بحث پیدایی شمشیرهای منحنی شکل در چین و ایران می پردازد.

نهاد آموزش عالی، در سال های پایانی عصر پهلوی با مرکزیت استان کرمانشاه در نواحی غربی ایران تأسیس شد. استان ایلام از استان های تازه تأسیس و محروم کشور بود که برای نخستین بار شاهد تأسیس کانون آموزش عالی در سطح کارشناسی و در رشته تخصصی دامپروری و بر بستر دانشکده علوم کرمانشاهان بود. با توجه به پیشینه تاریخی، وضعیت جغرافیایی و آب وهوایی، وجود مراتع و رواج فرهنگ و معیشت گله داری، این استان بستر مناسبی برای نوسازی حیات دامپروری و تولید فرآورده های لبنی بود. تحقق این امر نیازمند دانش تخصصی و فنی نوین در پرورش دام و تولید فرآورده های دامی بود. پژوهش حاضر برای نخستین بار چگونگی تأسیس دوره آموزش عالی در قالب دانشکده دامپروری ایلام که شاخه ای از دانشگاه رازی در استان ایلام بود، را مورد بحث و بررسی قرار داده است؛ یافته های پژوهش نشان داد که نخستین سیاست گذاری های علمی برای آموزش عالی در استان ایلام با مطالعات میدانی گروه هایی از آموزش عالی، ابتدا در قالب دانشکده علوم کرمانشاهان و سپس با عنوان پردیس دانشگاه رازی، از مهم ترین کانون های آموزش عالی غرب کشور، با همکاری دانشگاه اکرون امریکا صورت گرفته است؛ بر این اساس سنگ بنای نخستین مؤسسه آموزش عالی در استان ایلام نهاده شد و دانشکده دامپروری ایلام به مثابه یکی از دانشکده های اقماری دانشگاه رازی، از سال 1355 روند رسمی ورود آموزش عالی به استان ایلام را هموار ساخت. نتایج همچنین نشان داده است که تأسیس دانشکده مذکور با چالش های جدی مواجه بوده است؛ فقدان بسترهای مناسب آموزشی،کمبود زمین، آب، تجهیزات آزمایشگاهی و آموزشی، نیروی انسانی متخصص و بحران سیاسی سال های پایانی حاکمیت پهلوی، پردیس دانشکده دامپروری ایلام را با مشکلات فراوان روبه رو ساخت؛ اما با وجود این مشکلات، تأسیس این پردیس مدخلی برای توسعه آموزش عالی در این استان و تأسیس دانشگاه ایلام در دو دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد.

قشربندی اجتماعی یکی از موضوعات مهم در حوزه جامعه شناسی تاریخی بشمار می رود چراکه ساختار قشربندی و نوع طبقات اجتماعی در هر جامعه ای نه تنها می تواند در حوزه واکاوی تاریخ اجتماعی یک کشور، بلکه در زمینه بررسی بخشی از تاریخ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن نیز به نوعی اثرگذار باشد. هدف این مقاله، شناخت و ارزیابی یکی از اقشار اجتماعی تاریخ سده اخیر ایران یعنی بورژوازی کمپرادور یا همان طبقه سرمایه دار وابسته با تمرکز بر عملکرد یکی از خاندان های متنفّذ دوره پهلوی و منتسب به این قشر به نام رشیدیان است، چنان که بر محور این سوال تدوین گردید که:آیا رشیدیان ها را می توان بعنوان یک نمونه از وجود قشر بورژوازی کمپرادور در ایرانِ معاصر دانست؟ بر این مبنا، ما با روش پژوهش کتابخانه ای بر اساس گردآوری داده ها از منابع و اسناد تاریخی، و شیوه پژوهش تحلیلی با تاکید بر واکاوی ویژگی های قشر بورژوازی کمپرادور و تطابق آن با خصایص خانواده رشیدیان سعی کردیم به سوال مزبور پاسخ دهیم. یافته ها دالِّ بر این است که رشیدیان ها تقریباً همه مشخصات طبقه سرمایه دار وابسته در حوزه های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را داشتند چنان که همکاری وارتباط تنگاتنگ با دولت خارجی و مقابله با نیروهای ملّی گرا از یک سو و رویکرد محافظه کارانه و ارتجاعی در حوزه سیاست داخلی از سوی دیگر، بعلاوه وابستگی فرهنگی، نوکیسگی، لمپن مآبی و مشی فکری کاملا منفعت طلبانه، همچنین در حوزه اقتصادی نیز رانت خواری و انحصارطلبی از یک طرف و ایفای نقش پُررنگ در بازار واسطه گری، دلّالی و کارچاق کنی از طرف دیگر، همگی حکایت از ماهیّت بورژوازی کمپرادور رشیدیان ها داشت.

در پی حمله عرب های مسلمان در جریان پیکار قادسیه، ایران ساسانی با شکست در مقابل دشمنی به مراتب ضعیف تر از خود روبه رو شد. شهریار ساسانی پس از فرار از پایتخت افسانه ای تیسفون، ضمن ساماندهی و جمع آوری مجدد نیرو در جنگ نهاوند با شکست به مراتب سنگین تری از قبل روبه رو شد و شالوده نظام اداری، سیاسی و درواقع شیرازه دولت شاهنشاهی از هم پاشید. فرماندهان ساسانی به مقاومت های پراکنده در برابر حمله عرب های مسلمان پرداختند. تلاش پادشاه و گروهی از فرماندهان برای مقاومت بی نتیجه بود. شهریار به ناچار به مرو گریخت و بنابر توصیه فرخزاد مشاور ارشدش درصدد برآمد با تجدید نظر در شیوه عملکرد گذشته باب دیرهنگام مذاکره را با عرب های مسلمان در زمینه پذیرش برخی از شرط های آنان آغاز کند. اما پس از شروع مکاتبه ها و اعزام سفیر برای پیگیری گفت وگو شهریار به شیوه مرموزی به قتل رسید و مذاکره های صلح بی فرجام ماند. این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش است که دلایل عدم موفقیت پادشاه ساسانی، در مواجهه با مسائلی که باعث فروپاشی نظام سیاسی شد، چه بود؟ این پژوهش مدعی است، اختلافات داخلی، عدم درک تحولات منطقه ای و پیرامونی ، خودبزرگ بینی و نا آشنایی با اصول و قواعد مذاکره و فن دیپلماسی ازجمله عوامل اصلی هستند که زمینه های این شکست و فروپاشی را فراهم کردند. ایرانیان زمانی تن به مصالحه دادند که بخش عمده سرزمین ساسانی به تصرف عرب ها در آمده بود. یافته این پژوهش حاکی از این است که برخی از باورهای دین زرتشتی مانند ناپسند دانستن تجارت و بازرگانی و ضعف در تعامل و مذاکره و گسترش آیین زروانی گری و تقدیرگرایی محض تالی آن، باور به عقیده آخرالزمانی به علاوه تصمیم گیری غیرواقع بینانه و توهم نابخردانه و غیرمنطبق با واقع درباره قدرتمندی و توان بالای نظامی در ایران ساسانی، به جنگ و فروپاشی شاهنشاهی ساسانی انجامید.  

ایجاد مدارس نظامیه با اهداف سیاسی و مذهبی خاص آن بیشتر پژوهش های صورت گرفته در خصوص این مدارس را به سمت سوی بررسی اهداف و کارکردهای این مدارس سوق داد. در حالی که تأسیس این مدارس با اجزا متعدد آن نیازمند منابع مالی زیاد بود؛ جنبه های اقتصادی مدارس نظامیه از جمله تأمین منابع مالی آن و عوامل موثر در تأمین این منابع مالی مخصوصاً نقش و عملکرد خواجه در انجام این مهم کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت. بر این اساس هدف پژوهش حاضر بررسی نقش و عملکرد خواجه نظام الملک در تأمین منابه مالی مدارس نظامیه است و برای تحقق این مهم این پژوهش درصدد است تا با روش تحقیق تاریخی به طرح و پاسخ گوئی این پرسش بپرازد که نقش خواجه نظام الملک در تامین منابع مالی نظامیه ها چه بود و برای تحقق این مهم خواجه از چه منابعی بهره برد؟ یافتته های تحقیق نشان می دهد که خواجه نظام الملک به شکل مستقیم مانند خرید زمین و ساخت بنای مدارس، پرداخت حقوق و تأمین معاش اساتید و طلاب مدارس و خرید و وقف برخی اماکن مانند حمام ها و بازارها برای درآمدزایی و استفاد اصحاب نظامیه ها و شکل غیرمستقیم مانند تشویق رجال دیوانی، امرای نظامی، خاندان های متنفذ و متمکن به اعطای کمک های مالی نقد و غیر نقدی به مدارس نظامیه و متقاعد کردن آلپ ارسلان به تخصیص عشر خاصه سلطانی به مدارس نظامیه به تأمین منابع مالی این مدارس اقدام کرد.

بندر بوشهر یکی از کانون مهم تجارت بین الملل در قرن 13 ه.ق/19 م بود که زمینه ارتباطات سیاسی و تجاری ایران عصر قاجار را با کمپانی های بزرگ کشورهای اروپایی منطقه خلیج فارس فراهم می آورد. حضور دولت های اروپایی در خلیج فارس منجر به فعالیت های بازرگانی و ایجاد تجارتخانه ها و کنسولگری های آن ها در بوشهر گردید. تراکم حجم فعالیت های تجاری آنان در این بندر و حضور سایر تجار بومی و غیربومی در این شهر منجر به ایجاد تنوع زیست جمعیتی بوشهر گردید که این امر در تغییر بافت تجاری شهر و به تبع آن فضای کالبد شهری بوشهر نقش مهمی داشت. این پژوهش درصد است با رویکرد تاریخی و با روش توصیفی و تحلیلی به تبیین چگونگی شکل گیری طبقه تجار و رشد بافت تجاری بندر بوشهر که منجر به تغییر فضای اجتماعی و فرهنگی کالبد شهری و معماری این شهر گردید، بپردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که رشد بافت تجاری بوشهر و حضور گسترده خارجی ها در این شهر منجر به زیست مسالمت آمیز مردم بوشهر با تجار غیربومی مقیم این بندر گردید و به دنبال آن علاوه بر رشد اقتصادی شهر، ارتباط با خارجی ها راه را برای تأثیرپذیری های وسیع اجتماعی و فرهنگی در زمینه های مختلف به ویژه در زمینه ی سبک هنر معماری اروپایی برای تغییر کالبد شهری این بندر فراهم نمود و بستری برای انتقال این مفهوم در ایران گردید.

در قرن دهم هجری قمری، امامان زیدیه ی یمن در تلاش برای احیای قدرت و هویت سیاسی و مذهبی خود بودند، اما با چالش های متعدد داخلی و خارجی مواجه شدند. این پژوهش به بررسی چالش های سیاسی زیدیه یمن در این دوره می پردازد. مسئله ی اصلی تحقیق این است که مهم ترین چالش های پیش روی امامان زیدیه در قرن دهم چه بوده و این عوامل چه تأثیری بر عملکرد آنان داشت؟ فرضیه ی پژوهش بر این اصل استوار است که مجموعه ای از عوامل درون خاندانی و خارجی سبب تضعیف زیدیه و ناکامی آنان در تشکیل یک حکومت پایدار شد. رویکرد تحقیق، تاریخی-تحلیلی بوده و بر مبنای منابع دست اول و پژوهش های معتبر کتاب خانه ای صورت گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که درگیری های داخلی، اختلافات میان زیدیه، تهاجم ممالیک چرکسی، حملات عثمانی ها و پرتغالی ها و فشار حکومت طاهریان شافعی مذهب یمنی (حک. ۸۵۸- ۹۴۵)، از جمله عوامل کلیدی تضعیف زیدیه در یمن بودند. این عوامل نه تنها قدرت سیاسی زیدیه را محدود ساخت، بلکه بر تحولات تاریخی یمن نیز تأثیر بسزایی داشت.

حکمیت مک ماهون در ادامه سیاست های استعماری بریتانیا برای تثبیت افغانستان به عنوان منطقه حائل هند و رقابت با روسیه، نقطه عطفی در تاریخ حقابه ایران از هیرمند است. این پژوهش با روش تاریخی و شیوه توصیفی- تحلیلی و با هدف واکاوی روند حکمیت مک ماهون می کوشد به پرسش های زیر پاسخ دهد که چگونه و چرا حکمیت مک ماهون موجب کاهش سهم حقابه ایران از آب هیرمند شد؛ و نقش بریتانیا و روسیه در جهت دهی به این حکمیت و واکنش ایران به رأی مک ماهون چه بود؟ یافته ها نشان می دهد که برخلاف ظاهر حقوقیِ حکمیت، مأموریت مک ماهون ماهیتی اطلاعاتی–سیاسی داشت و از طریق نقشه برداری، بررسی منابع آب، شناخت ساختار اجتماعی سیستان و تحلیل مسیرهای راهبردی، درصدد تثبیت نفوذ بریتانیا بود. رقابت فعال روسیه از تحریک افکار عمومی تا فشار بر مقامات ایران در رد حکمیت تأثیرگذار بود؛ اما ضعف ساختاری دولت قاجار، فساد اداری و نبود راهبرد واحد باعث شد، ایران نتواند از منافع تاریخی خود دفاع کند. رأی نهایی که تخصیص یک سوم آب به ایران و دوسوم به افغانستان بود، نه تنها مغایر رأی گلداسمیت، بلکه در عمل زمینه ساز تثبیت هژمونی افغانستان در مذاکرات بعدی و کاهش پایدار حقابه ایران و توسعه آبیاری افغانستان شد.

در دوره صفوی، به ویژه از عهد شاه عباس اول (1038-996ق/ 1629-1587م) تا سقوط اصفهان در (1135ق / 1722م)، با گسترش تعاملات خارجی ایران، زبان به مثابه ابزاری راهبردی در مناسبات دیپلماتیک و سیاسی اهمیت روزافزونی یافت؛ در این بستر، مترجمان تنها نقش مفسران زبانی نداشتند، بلکه به عنوان کنشگرانی میان فرهنگی در فرایند ارتباطات دیپلماتیک، فرهنگی و حتی ایدئولوژیک میان ایران و غرب ایفای نقش کردند. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایه منابع کتابخانه ای، به ویژه سفرنامه های اروپایی، درپی آن است که نقش و جایگاه مترجمان را از دوره سلطنت شاه عباس اول تا سقوط اصفهان بررسی کند. یافته های مقاله نشان می دهد که بسیاری از مترجمان فعال در دربار صفوی، اتباع اروپایی مسیحی یا نومسلمانی بودند که با اقامت طولانی مدت در ایران به زبان های رایج در ایران و آداب ورسوم ایرانی مسلط شده بودند. بررسی نمونه هایی چون پتروژوزف آ روزاریو[1]، ماره[2] و رافائل دومان[3] نشان می دهد که این افراد تنها مترجم نبودند، بلکه در جایگاه واسطه گرانی آگاه از مسائل مختلف ایران، نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم پیچیده سیاسی، تجاری و فرهنگی میان ایران و اروپا ایفا می کردند و در عمل، بخشی از فرایند تولید و بازتولید معنا در مناسبات دیپلماتیک صفویان به شمار می رفتند.

خلافت فاطمی که در اواخر قرن سوم هجری قمری در مغرب اسلامی بنیان نهاده شد و در میانه قرن چهارم به مصر انتقال یافت و به یکی از قدرت های برجسته سیاسی–مذهبی در جهان اسلام تبدیل گردید. در این میان، خلافت الحاکم بأمرالله (۳۷۵–۴۱۱ ق) به عنوان یکی از دوره های مناقشه برانگیز، نقشی محوری در تحولات ساختاری و مشروعیت زدایی از خلافت فاطمی ایفا کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی ابعاد دینی، اجتماعی و سیاسی خلافت الحاکم و بررسی پیامدهای سیاست های وی بر ساختار اقتدار اسماعیلی، سامان یافته است. مطالعه با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر مبنای منابع اصیل تاریخی و پژوهش های معاصر، تلاش دارد؛ روند تحولات خلافت الحاکم را بازسازی و ارزیابی کند. یافته ها نشان می دهد که دوران حکومت وی با نوسانات ایدئولوژیک و سیاسی قابل توجهی همراه بود؛ به گونه ای که سیاست های آغازین مبتنی بر تساهل مذهبی و حمایت از دانش، با گذر زمان به محدودسازی های اجتماعی، سخت گیری های اعتقادی و مدارا با جریان های غالی نظیر نهضت دروزیه تبدیل شد. این چرخش های گفتمانی، با کاهش انسجام راهبردی خلافت و تضعیف سرمایه نمادین امام–خلیفه، زمینه ساز انشقاق ایدئولوژیک و بحران های سیاسی شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که خلافت الحاکم بأمرالله نمونه ای بارز از تنش میان اقتدار کاریزماتیک و پایداری نهادی در نظام های خلافت شیعی قرون میانه بوده و بررسی آن می تواند به فهم ژرف تری از سازوکارهای مشروعیت، واگرایی و اقتدار مذهبی در ساختارهای خلافت روشنگر باشد.

نبرد زلاقه (479 ه ) یکی از مهمترین رخدادهای تاریخی اندلس در قرون میانه اسلامی است. زیرا که این نبرد اولین چالش جدی هلال و صلیب در اندلس میان دو قدرت نوپای اسلامی مرابطین به رهبری یوسف بن تاشفین و مسیحیان بوده که مسیر سیاسی مسیحیان و مسلمانان را در سده های آینده تعیین کرد. با عطف نظر به این اهمیت، پژوهش حاضر درصدد است تا به این پرسش که چرا نبرد زلاقه در میان جنگهای مسلمانان و مسیحیان اهمیت تاریخی فراوانی دارد؟ و چه پیامدهایی را برای مسلمانان رقم زده است؟ براساس روش «توصیفی – تحلیلی» پاسخی مستدل ارائه نماید. یافته های پژوهش حاکی از آن است که نبرد زلاقه را می توان اولین نبرد صلیبی قلمداد کرد و مرابطین با پیروزی در این نبرد ضمن تقویت عصبیت دینی مسلمانان، به استقرار وحدت درون منطقه ای از طریق حذف نظام دولت شهر در اندلس و وحدت فرامنطقه ای از طریق پیوند مجدد سرزمین اندلس با خلافت عباسی بعد از سالها جدایی نائل آمدند و سقوط اندلس به دست قوای مسیحی را تا چند قرن به تأخیر انداختند.

گسترش روابط اقتصادی- سیاسی حکومت پهلوی اول و آلمان در عصر حاکمیت حزب نازی بین سال های 1933 تا 1941 یکی از موضوعات مهم سیاست خارجی پهلوی اول بود. با حاکمیت حزب نازی در آلمان؛ رهایی این کشور از پیامدهای ناگوار جنگ جهانی اول و تضعیف مقررات مربوط به عهدنامه صلح ورسای منوط به اهمیت دهی به نفوذ آلمان در مناطق مستعد جهان قلمداد گردید. در این راستا مناسبات اقتصادی و سیاسی ایران و آلمان نازی در این دوره به صورت فزاینده افزایش یافت. این در حالی بود که در سال 1921 مقامات برجسته نظامی و دیپلمات های بریتانیا در تهران نقش اصلی را در به قدرت رساندن پهلوی اول بر عهده داشتند؛ لیکن به تدریج آلمان به یکی از متحدین اروپایی ایران بدل گردید. تاکنون مطالعات متعددی در باب علل این همگرایی صورت گرفته است؛ لیکن در این مطالعات کمتر به مقتضیات ژئوپلیتیک این همگرایی حاصل از کنش متقابل مؤلفه های ژئواکونومیک، ژئوکالچر و مقتضیات مربوط به جایگاه ژئواستراتژیک ایران و آلمان نازی نسبت به یکدیگر پرداخته شده است. در این پژوهش کوشش گردیده از طریق اتکا به مستندات تاریخی و ارائه براهین قیاسی علل همگرایی پهلوی اول با آلمان نازی موردبررسی قرار گیرد. یافته های تحقیق بیانگر آن است که یکی از دلایل این همگرایی حاصل منافع ژئواکونومیک آلمان در جهت دسترسی به مواد اولیه صنایع و بازارهای مصرف در خارج اروپا بود. ضمن اینکه ایران نیز قادر بود تا از طریق این همگرایی راهی جهت خروج از وضعیت ژئواستراتژیک حائل میان دو امپراطوری بریتانیا و شوروی پیدا نماید. ضمن اینکه جهت قوام این همگرایی تأکید بر عناصر مشترک فرهنگی میان ایران و آلمان از جمله اشتراک در نژاد آریایی به امری ژئوکالچر تبدیل گردید و مورد تأکید دو دولت قرار گرفت.

این پژوهش به بررسی علل کاهش تدریجی مسکوکات سیمین (درهم) و پیامد آن بر بحران های  مالی حکومت های ایرانی تا قرن پنجم ه./ یازدهم می پردازد. با تمرکز بر سه عامل کلیدی استخراج معادن، تجارت بین المللی، و فتوحات نشان می دهد؛ خروج گسترده نقره از چرخه پولی ایران، به فروپاشی نظام اقتصادی می انجامد. مقاله در جستجوی این است که چه عواملی موجب کاهش تدریجی نقره و پیدایش تورم و بحران های  مالی در حکومت های ایرانی شد؟ و با روش تحلیلی _تطبیقی و با تکیه بر منابع تاریخی، به تطبیق یافته ها با اسناد سکه شناسی و تحلیل داده های معاصر می پردازد. یافته های مقاله حاکی از آن است که استخراج بی رویه معادن ماوراءالنهر و خروج درهم به سوی اروپا؛ به طور ویژه در دوره سامانیان در قبال کالاهای تجملی (خز، برده)، حجم نقره را کاهش داد و حاکمان را به سوی سیاست های پولی ناکارآمدی چون کاهش وزن و عیار درهم و ضرب سکه های آلیاژی، کشاند. حاصل آن سقوط ارزش درهم و افزایش سکه های تقلبی بود. فتوحات غزنویان  گرچه کیفیت درهم را به طور موقت احیا نمود، اما روند کلی کاهش متوقف نشد. تداوم خروج نقره، بویهیان را به اتکا به نظام اقطاع داری (بازگشت به اقتصاد تهاتری) و ضرب دینار سوق داد در حالی که این تغییر، بر تشدید نابسامانی های مالی افزود.

پیشینه و اهداف یکی از انواع مهم ادبی، ادب نمایشی است که به دو شکل نمایشنامه و فیلم نامه عرضه می شود. این مطالعه با هدف تشریح نقش نمایشنامه های تاریخی در آموزش تاریخ انجام گرفته است. روش : این مطالعه پژوهشی توصیفی-تحلیلی است که به روش کتابخانه ای انجام گرفته است. در این راستا، نگارنده با گردآوری و مطالعه نظام مند منابع نظری مرتبط با ادبیات نمایشی و آموزش تاریخ، و همچنین تحلیل اسنادی تعدادی از نمایشنامه تاریخی ایرانی و غیر ایرانی، تلاش کرده است به بررسی ساختار، محتوای تاریخی و کارکرد آموزشی نمایشنامه های تاریخی بپردازد؛ تا از این رهگذر اهمیت نمایشنامه های تاریخی هم به عنوان منبعی برای مطالعه و درک تاریخ و هم ابزاری برای آموزش تاریخ روشن شود. یافته ها: اثبات این مدعاست که آشنایی با ادبیات نمایشیِ تاریخی، بخصوص نمایشنامه های تاریخی، می توانند هم بعنوان یک منبع مطالعات تاریخی و هم یک ابزار آموزشی به کارگرفته شوند و از آنها به سه شکل خواندن انفرادی، نمایشنامه خوانی و همچنین برای اجرای نمایش استفاده شود. نتیجه گیری: با تحلیل یافته ها می توان گفت که استفاده از نمایش نامه های تاریخی، ضمن افزایش دانش و قدرت تخیل و خلاقیت دانش آموزان و دانشجویان، می تواند در غنا بخشیدن و جذاب کردن آموزش تاریخ در مدارس بسیارمؤثر واقع شود

پیکره سازی در ایران تقریباً با گام های اولیه تمدن در این سرزمین کهن آغاز می شود. در این میان ظرف پیکره ها، گونه های هنری فاخری هستند که علاوه بر دارا بودن جنبه های زیباشناسانه، کاربردی بودند و به فرم های گوناگونی ازجمله اشکال انسانی، حیوانی، پرندگان و ریخت های تلفیقی ساخته شده اند. در این میان ابریق های پیکره گون زرین فام با فرم سَر خروس، به لحاظ دارابودن ساختار فرمی زیبا و ترکیب بندی دقیق حائز اهمیت بوده و ازآنجایی که فقط در عصر ایلخانی خلق گشته اند و کاملاً منحصر به این دوره تاریخی هستند، جایگاه بسیار ویژه ای را در بین دیگر ظروف پیکره ای به خود اختصاص داده اند. با ورود اسلام به ایران و ساخت لعاب زرین فام، این لعاب درخشان با انعکاس طلا گونه اش به بستر آثار سفالی ازجمله ظرف پیکره ها نیز راه پیدا کرد و به دنبال آن ظرف پیکره های زرین فام کم نظیری به ویژه در عصر ایلخانی خلق گشتند که تا به امروز جایگاه بسیار ارزشمندی را به خود اختصاص داده اند. در این پژوهش قصد بر این است که ویژگی های ریختی و فرمی ابریق های پیکره ای زرین فام که با فرم سَر خروس و در دوره ایلخانی ساخته شده اند، موردمطالعه قرار گیرند. بنابراین این مقاله درصدد پاسخ گویی به این پرسش ها است که چه ویژگی های ریخت شناسانه ای در ابریق های پیکره ای زرین فام دوره ایلخانی که با فرم سَر خروس ساخته شده اند، مشهود است؟ و فرم و ریخت قالب در این ظروف پیکره گون چیست؟ برای دستیابی به پاسخ این سؤالات در گام نخست ابریق های پیکره گون زرین فام عصر ایلخانی که با فرم سَر خروس ساخته شده اند، معرفی شده و در ادامه به منظور کشف ویژگی های ریخت شناسانه آن ها، فرم و ساختار آثار مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.