درخت حوزه‌های تخصصی

دژ تاریخی آق قلعه در دشت جوین واقع در شمال خراسان، سازه ای بسیار عظیم و کمتر شناخته شده است که برمبنای مطالعات محدودی که تاکنون انجام گرفته، می توان فرض کرد که در دوره ایلخانان مغول، احداث شده است؛ با این حال، برمبنای مستندات تاریخی مربوط به دوره ایلخانان، نمی توان تعلق این دژ به این دوره را تأیید کرد؛ زیرا این مستندات مطلقاً هیچ اطلاعاتی درباره وجود چنین دژی در دشت جوین ارائه نکرده اند. بر همین مبنا، اتکای نگارندگان برای پذیرش فرضیه احداث آق قلعه در دوره ایلخانان، تنها مستندات باستان شناسی و همین طور کتیبه تاریخ دار مسجد آق قلعه است. این پژوهش برای اولین بار قصد دارد تا با اتکا به بررسی مسیر حرکت های دوره ای ایلخانان در شمال خراسان، برمبنای بررسی مستندات تاریخی و همین طور بهره گیری از تحلیل GIS، میزان اهمیت آق قلعه را در طول این مسیر به عنوان یک استقرارگاه میان راهی روشن سازد؛ همچنین، با مقایسه ساختار آق قلعه با شهرها و شهرک هایی که تقریباً در یک دوره در چین و ایران در سرزمین های تحت نفوذ مغولان، احداث شده اند، فرضیه تعلق این دژ به دوره ایلخانان را بررسی کند. نتایج این بررسی نشانگر آن است که آق قلعه درمیان یکی از مهم ترین مسیرهای حرکت های دوره ای ایلخانان در شمال خراسان قرار داشته و مراجعه سالانه ایلخانان و جانشینان آن ها به این ناحیه، احتمال ساخت استقرارگاهی میان راهی در این نقطه را افزایش می دهد. همچنین مقایسه ساختار آق قلعه با نمونه های مشابه در چین، همانند شانگدو، دایدو و یینگ چنگ لو و همچنین سلطانیه در ایران، گویای وجود شباهت های بسیار زیادی است که سبب تقویت فرضیه احداث آق قلعه در دوره ایلخانان می شود.

شهر میبد یکی از شهرهایی است که تا حدودی اصالت بافت تاریخی خود را حفظ کرده است. ویژگی های شاخص این بافت شامل استخوان بندی منظم، پیوستگی فضایی در عین گسستگی بافت ها و ارتباط میان عناصر کلیدی مانند بازار، کاروانسرا، مسجد جامع و ارگ حکومتی است. تعیین محدوده ی عرصه و حریم این شهر، ابزاری حیاتی برای مدیریت حفاظت از بافت تاریخی و پیشگیری از تأثیرات مخرب عوامل انسانی و طبیعی به شمار می آید و می تواند به تقویت مدیریت یکپارچه آن کمک کند. این مطالعه با روش تحقیق کیفی و ترکیبی از مطالعات کتابخانه ای و میدانی، با هدف ارائه پیشنهادهایی برای تعیین عرصه و حریم، اهمیت آن را به عنوان ابزار مدیریت مؤثر بافت تاریخی بررسی می کند. کارکرد اصلی تعیین محدوده، صیانت از ارزش های برجسته بافت تاریخی است. هرچند مفهوم حریم در ایران به طور گسترده به کار گرفته شده، اما اغلب توجهی به سودمندی آن برای جامعه محلی نشده است؛ این بی توجهی می تواند به نارضایتی ساکنان و ناکامی اهداف حفاظت منجر شود. با توجه به گسترش بافت تاریخی میبد و تهدیدات ناشی از توسعه شهری و تغییرات کاربری، این پژوهش سه سناریوی پیشنهادی برای تعیین محدوده عرصه و حریم ارائه می دهد تا فرآیند تصمیم گیری و برنامه ریزی حفاظت بافت تاریخی تسهیل شود و تمامی اجزای ارزشمند شهری در قالب یک سیستم یکپارچه مورد توجه قرار گیرند.

گستردگی مرزها و موقعیت ویژه جغرافیایی ایران عهد ساسانی موجب عبور راه های تجاری و ارتباطی تمدن های شرق و غرب از سرزمین ساسانیان یا کناره های آن شده بود. این موقعیت جغرافیایی نقش مهمی در پیش برد سیاست توسعه طلبانه و انحصارگرایی اقتصادی ساسانیان و تعاملات تجاری، فرهنگی و سیاسی با حکومت های منطقه ای و فرامنطقه ای داشته است. در این میان، بررسی روابط سیاسی-فرهنگی ساسانیان و یمن باستان به سبب برخورداری هر دو سرزمین از موقعیت دریایی و راه های تجاری مرتبط با آن حائز اهمیتی ویژه است؛ از این رو، هدف این پژوهش، بررسی ماهیت و عمق روابط سیاسی و فرهنگی ساسانیان و یمن، شناسایی عوامل مؤثر بر شکل گیری و تحول این روابط و ارزیابی تأثیر متقابل این روابط بر تحولات تاریخی دو سرزمین است. هم چنین، نقش باستان شناسی در روشن سازی ابعاد مختلف این روابط مورد توجه قرار خواهد گرفت. با بررسی شواهد تاریخی و باستان شناسی، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که، چه عواملی باعث شکل گیری و تداوم روابط سیاسی و فرهنگی بین ساسانیان و یمن در قرون چهارم تا هفتم میلادی شده است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که تسلط بر مسیرهای تجارت دریایی نقش محوری در ارتباطات میان ایران و یمن در دوره ساسانیان داشته است. هم چنین، نتایج بررسی ویژگی های هنری نقش برجسته شوالیه (از ظفّار)، نقش برجسته یک زن (از ظفار)، بخشی از یک شلوار پارچه ای منقوش به صحنه کارزار ساسانیان با حبشیان (از آنتینوئه) و چهار وجه یک سرستون حجاری شده (از قلعه حسن العور یمن) به دست آمده از کاوش های باستان شناسی در یمن حاکی از وجوه اشتراک با هنر ساسانی و مؤید نفوذ فرهنگی-هنری ساسانیان در سرزمین یمن است.

حاج کاظم کوزه کنانی (متوفی 131۶ش.) یکی از تجار ثروتمند و تأثیرگذار مشهد در دوره پهلوی اول بود. او پس از انقلاب 1917م. روسیه و تسلط بلشویک ها، از بخارا به مشهد مهاجرت کرد و توانست در سال های بحران اقتصادی ایران برخلاف بسیاری از تجار که ورشکست شدند، تجارتخانه پررونقی در مشهد تأسیس کند و شعبات متعددی از آن را در داخل و خارج از ایران با مرکزیت مشهد دایر نماید. تجارتخانه کوزه کنانی در ردیف تجارتخانه های درجه اول خراسان در اوایل دوره پهلوی بود. پژوهش حاضر درصدد است به این سؤالات پاسخ دهد که تجارتخانه کوزه کنانی در چه زمینه هایی فعالیت می کرد؟ کوزه کنانی چه راهکارهایی برای رونق اقتصادی تجارتخانه اش اندیشید؟ و مهم ترین چالش های تجارتخانه اش چه بود؟ تحقیق حاضر تلاش دارد با تکیه بر اسناد و نشریات به شیوه توصیفی-تحلیلی، وضعیت تجارتخانه کوزه کنانی را طی دو دهه بررسی کند. این پژوهش نشان داد کوزه کنانی در مشهد فعالیت های تجاری اش را توسعه داد و پس از مسافرت به اروپا و مطالعه، علاوه بر صادرات و واردات، به جنبه های تولیدی، کسب امتیازات انحصاری و وارد کردن کارخانه های جدید توجه کرد. او برای عملی کردن اهدافش به دنبال دریافت امتیاز انحصاری کارخانه روغن کشی، نخ ریسی، متقال بافی، کبریت سازی و سدسازی و حتی واردات گوسفند قره گل برای تولید پوست رفت و توانست کارخانه های پنبه پاک کنی، سیگارسازی، شکلات سازی، تعمیر اتومبیل و ریسمان بافی دایر کند. فعالیت های او در زمینه های مختلف با قوانین پیچیده اداری، سوء استفاده ها و اعمال نفوذ مأموران دولتی همراه شد که موانعی برای پیشرفت فعالیتش ایجاد کردند. با وجود این، تجارتخانه کوزه کنانی در زمینه تولید شکلات، سیگار و پوست قره گل از پیشگامان اقتصادی بود ولی با مرگ وی، پسرانش به جای تولید، بیشتر به صادرات روی آوردند.

نشریات زنان در ایران، به ویژه در دوره قاجار و پهلوی ، نقشی اساسی در آگاهی بخشی، ترویج حقوق زنان و تحولات اجتماعی ایفا کرده اند. در این میان، نشریه «زبان زنان» (اصفهان، ۱۲۹۸ش) و «نامه نسوان شرق» (گیلان، ۱۳۰۴ش) از نخستین نشریات مستقل زنان بودند که در دو فضای اجتماعی و فرهنگی متفاوت منتشر شدند.این پژوهش با هدف مقایسه دو نشریه پیش گام در اصفهان و گیلان، صورت گرفته است. این نوشتار می کوشد پاسخی برای این پرسش ها به دست دهد که چرا «زبان زنان» در مدت کوتاهی متوقف شد؛ درحالی که «نامه نسوان شرق» توانست فعالیت خود را برای مدتی طولانی تر ادامه دهد؟ چه تفاوت هایی میان اهداف، محتوای مطالب و رویکردهای این دو نشریه وجود داشت؟ و چگونه شرایط اجتماعی و فرهنگی اصفهان و گیلان بر عملکرد و میزان تأثیرگذاری این دو نشریه اثر گذاشت؟

در مطالعات فرهنگی واژگان بومی در گویش های محلی از اهمیت زیادی برخوردارند؛ زیرا واژگان طی سده ها در بستر زبانی تکرار شده اند؛ اگرچه به تدریج از مبادی و علل تسمیه فاصله گرفته و تنها شکل و قالب لغت به مثابه حروفی معلق منتقل شده باشد؛ اما بازهم به مانند نشانه ای قابلیت رمزگشایی بافتاری دارد. نام گذاری نخل به «مُغ» در بافق از آن نشانه های فرهنگی است که تحلیل چرایی تسمیه نخل به مغ هدف اصلی این پژوهش است. پرسش این گونه طرح می شود که مبتنی بر منابع مکتوب تاریخی، تسمیه نخل به «مغ» بر چه فرضیاتی استوار بوده و بر مبنای کدام انگاره می توان بحث را جمع بندی کرد؟ به نظر می رسد علت نام گذاری مغ بر عواملی چون سودمندی، دهش و در صورت تغییر حرف آخر واژه به «خ» و تبدیل به «مخ» به سر نخل و اهمیت آن دلالت دارد. پژوهش حاضر از انواع تحقیقات کیفی است که بر اساس هدف، در دسته بنیادی و بر اساس روش مطالعه، بنیادی نظری است؛ اما بر اساس ماهیت و روش از پژوهش های تاریخی به شمار می آید که دغدغه تحلیل تسمیه نخل به «مُغ» در بافق را دارد. با این هدف سعی شده است منابع مکتوب معتبر مبنای مطالعه قرار گیرند. از سویی دیگر رویکرد پژوهش ترکیبی از توصیفی تحلیلی و تاریخی است؛ زیرا به مطالعه واژه ای خاص در بستر زبانی بافق و آداب و سنن آن ها پرداخته است. شیوه گردآوری اطلاعات در بخش تاریخی کتابخانه ای بوده و در قسمت توصیفی از مشاهده و مصاحبه های میدانی بهره جسته است. دستاورد پژوهش آنکه از میان فرضیات گوناگون نظیر پرفایده بودن و سودرسانی، بخشندگی، سخاوت و دهش و مخ یا مغ به معنی مغز بر چرایی تسمیه برگ نخل در بافق به «مُغ» دلالت دارد و در ضمن مؤید این ادعاست که به نحوی در ارتباط با صفات و ویژگی های انسانی مانند سخاوتمندی و دارابودن مغز معنا شده است.

پژوهش حاضر به بررسی آستانه های تاریخی شهر شیراز از منظر سیاحان خارجی از آغاز صفویه تا پایان قاجاریه پرداخته است. این تحقیق به منظور تحلیل تأثیرات طبیعی و مصنوعی آستانه ها در شکل دهی تصورات سیاحان از شیراز، با تکیه بر منابع دست اول مانند سفرنامه ها انجام شده است. هدف اصلی، شفاف سازی جایگاه آستانه ها در ورودی های شهری و تأثیر آن ها بر درک سیاحان از هویت شهری شیراز در چهار دوره تاریخی مهم ایران است. برای دستیابی به این هدف، از روش اسنادی-تحلیلی و تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. داده ها از سفرنامه های مختلفی که در دوره های مورد نظر نوشته شده اند، استخراج و تحلیل شده اند. از مجموع ۴۲ سفرنامه گردآوری شده، ۲۵ سفرنامه که حاوی اطلاعات مرتبط با آستانه ها و ورودی های شهر شیراز بودند، انتخاب و مورد بررسی دقیق قرار گرفتند. تحلیل محتوای داده ها، با استفاده از نرم افزار Atlas.ti انجام شد. یافته های پژوهش نشان می دهند که سیاحان در توصیف آستانه های شیراز بر جغرافیای طبیعی اطراف شهر و عناصر مصنوعی که دست بشر ساخته است، توجه ویژه ای داشته اند. جغرافیای طبیعی، به ویژه کوه های اطراف دشت شیراز و پوشش گیاهی و باغ هایی که در پیرامون شهر قرار دارند، نقش برجسته ای در توصیف منظر شهر ایفا می کنند. در کنار این، عناصر مصنوعی نظیر دروازه ها، گنبدها و گورستان های اطراف شهر به عنوان نمادها و مرزهای ورودی شهر، در ذهن مسافران تصویری خاص و معنا دار از شیراز به وجود می آوردند. این بررسی ها همچنین به وضوح تأثیر تخریب ها و تغییرات دروازه ها در دوره های بعدی، به ویژه در دوره قاجار، بر منظر شهری و هویت شیراز اشاره می کنند.

در پایان دوره قاجار، با تجاری شدن کشاورزی و سودآوری صادرات کشاورزی، زمین داری اهمیت اقتصادی بیشتری یافت. در نتیجه، علاوه بر دیوان سالاران، بسیاری از بازرگانان نیز سرمایه های بازرگانی خود را در خرید زمین کشاورزی به کار گرفتند. کارکردِ کسب منزلت طبقاتی در کنار سودآوری روزافزون زمین داری، باعث می شد تا رضاشاه نیز همانند شاهان پیشین با دست اندازی بر زمین های مالکان قدیمی به شیوه های شبه قانونی و فراقانونی، در مدتی کوتاه املاک گسترده ای در بیشتر ایالت های مهم کشاورزی ایران از جمله مازندران و کرمانشاهان به دست آورده و به بزرگ ترین زمین دار ایران تبدیل شود. این پژوهش با تمرکز بر املاک گسترده رضاشاه در ایالت کرمانشاه، به دنبال پاسخ به این پرسش است که شکل گیری املاک پهلوی در کرمانشاهان چه پیامدهای اقتصادی در کشت وزرع و مدرن سازی کشاورزی منطقه به دنبال داشت؟ در این مقاله که بیشتر اتکای آن به اسناد آرشیوی است، کوشش شده تا با داده کاوی و به روش تحلیلی - توصیفی پیامدهای اقتصادی گسترش املاک رضاشاه بر تغییر الگوی کشت و مدرن سازی کشاورزی دستوری منطقه بررسی شود. یافته های پژوهش نشانگر آن است که در بُعد اقتصادی ساخت کارخانه قند شاه آباد و کارخانه های پنبه پاک کنی در راستای پیوند میان کشاورزی و صنعت و افزایش بهره وری املاک شاه بود؛ اما به تدریج کشت چغندرقند به عنوان یک محصول جدید در کل این ایالت افزایش یافت. با به کارگیری تراکتور و ماشین آلات صنعتی، زمینه ای برای گذار از کشاورزی سنتی در منطقه فراهم آمد، محصولات تازه ای معرفی شد و با برپایی دبستان های فلاحتی زمینه ای برای معرفی کشاورزی علمی فراهم گردید.

دیپلماسی حزبی شوروی در ایران یکی از مراحل روابط ایران و شوروی میان سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۷ش. به شمار می رود. دیپلماسی حزبی شوروی در ایران، با در نظر داشتن ضعف دولت مرکزی به عنوان عاملی برای نفوذ با کمترین اصطکاک با افکار عمومی ایران، طراحی شده بود. این پژوهش درصدد است پاسخ دهد که چگونه شوروی توانست دیپلماسی حزبی خود را به عنوان مکمل دیپلماسی رسمی در فاصله سال های 1320-1327ش. در ایران به اجرا بگذارد؟ جهت پاسخ به سوال حاضر نوشتار پیش رو رویکرد شوروی به ایران را در قالب دیپلماسی حزبی مبتنی بر به کارگیری مجموعه های حزبی و غیردولتی در جهت اهداف خود از طریق بررسی کتابخانه ای و سندی با رویکرد توصیفی-تحلیلی سازماندهی می کند. یافته پژوهش حاکی از آن است شوروی با به کارگیری ایدئولوژی کمونیسم و استفاده از سازمان سیاسی و تشکیلات حزب کمونیست و بعد حزب توده، تلاش کرد تا در دوره سردی روابط منافع خود را از طریق دیپلماسی حزبی و عناصر حزبی وابسته پیش برد. حزب کمونیست ایران اولین گام شوروی برای به کارگیری نهادی غیردولتی در جهت اهداف خود بود. دیپلماسی حزبی شوروی، با هدف کنترل مجلس و کابینه در بلندمدت، حزب توده را به عنوان یک حزب فراگیر به کار گرفت. با ممنوعیت این حزب، برای اجرای سیاست ها به تاکتیک های ایذایی و تظاهرات خیابانی روی آورد. نخست وزیری مصدق نیز ثابت کرد که براساس منافع شوروی، حزب توده نمی توانست حزبی ملی گرا و استقلال طلب باشد. فرقه دموکرات هم با هدف کوتاه مدت ایجاد منطقه حائل با حکومتی خودمختار شبیه به آذربایجان تحت تسلط شوروی در جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط شوروی، حمایت و سازماندهی شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که شوروی تا حدی با استفاده از حزب توده توانست هدف خود مبنی بر کنترل بر مجلس را محقق سازد؛ اما فرقه دموکرات به دلایل گوناگون نتوانست در این امر موفق باشد. 

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل خاستگاه اجتماعی واقفان شهر ساری در دوره قاجار پیشامشروطه، و با تمرکز بر بررسی القاب و مشاغل مندرج در اسناد وقفی این دوره سامان یافته است. در این اسناد، اطلاعات خاستگاه اجتماعی واقفان و پدرانشان استخراج شده و مبنای تحلیل قرار گرفته است. روش تحقیق استفاده شده در این مقاله، تحلیل محتوای کیفی اسناد تاریخی است و داده ها ازطریق داده کاوی ۲۶۸ سند وقفی برجای مانده از این دوره گردآوری شده است. در طی این دوره طیف گسترده ای از اقشار اجتماعی، از پیشه وران، اصناف و بازرگانان گرفته تا عالمان دینی، مالکان محلی و برخی چهره های ممتاز شهری، در فرایند وقف مشارکت داشته اند. تنوع القاب و مشاغل به کاررفته در اسناد، بیان کننده گوناگونی جایگاه طبقاتی واقفان و بازتاب دهنده ساختار چندلایه جامعه سنتی ساری در این دوره است. ثبت مشاغلی نظیر «بزاز»، «آهنگر»، «بقال»، «ارسی دوز»، «عطار» و «تاجر» گویای نقش برجسته طبقات متوسط شهری در ایجاد موقوفات است. یافته ها نشان می دهد وقف در ساری عصر قاجار، عرصه ای برای بازتولید منزلت و جایگاه اجتماعی فرد و بازتابِ ساختار و تعلق طبقاتی چندلایه ای بوده که با مشارکت گسترده اصناف، دین داران، زنان و خرده مالکان، فراتر از انحصار نخبگان سنتی عمل کرده است. این نهاد، هم زمان آیینه تحولات اجتماعی شهر در آستانه مشروطه و ابزاری برای تثبیت هویت گروه های مختلف بوده است.

پدیده «تعارف» یکی از عناصر شاخص در فرهنگ ایرانی است که بازتاب های متنوّع آن را می توان در متون تاریخی و ادبی، به ویژه سفرنامه های اروپایی دوره قاجار، به وضوح مشاهده کرد. سفرنامه نویسان این دوره که تجربه زیسته خود را روایت کرده اند و با نگاه بیرونی به جامعه می نگریستند توصیف های گسترده ای از روابط اجتماعی، مناسبات قدرت، آیین های مهمانی، مبادلات اقتصادی و مراودات اداری ارائه داده اند که در بسیاری از آن ها نقش پررنگ تعارف قابل توجه است. این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و بررسی مجموعه ای از سفرنامه های شاخص اروپائیان به ایران در دوره قاجاری، به این پرسش اساسی پاسخ می دهد که تعارف چه بازتابی در سفرنامه های اروپایی عصر قاجار داشته است؟ یافته ها نشان می دهد که تعارف در متون سفرنامه ای صرفاً یک رفتار روزمره یا ادب معمول نیست، بلکه به مثابه ابزاری فرهنگی برای تنظیم روابط اجتماعی، مدیریت فاصله قدرت، حفظ آبرو و تقویت همبستگی اجتماعی عمل می کند. سفرنامه نویسان ایرانی اغلب این مفهوم را بخشی طبیعی و ضروری از زیست اجتماعی می دانند و آن را در قالب هنجاری فرهنگی توضیح می دهند؛ اما روایت های اروپاییان معمولاً با شگفتی، سردرگمی یا حتی سوء فهم همراه است. آنان تلاش می کنند تعارف را با مقوله های فرهنگی خود تطبیق دهند و گاه آن را به عنوان رفتاری مبالغه آمیز، پیچیده یا غیرعملی تصویر می کنند. این تفاوت دیدگاه ها امکان بررسی عمیق تر درک متقابل فرهنگی و چگونگی مواجهه ناظران خارجی با ساختار اجتماعی ایران را فراهم می سازد.

مطالعه حاضر با هدف تحلیل انتقادی گفتمان کتاب های درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دوره محمدرضاشاه پهلوی انجام شده است. چهارچوب نظری این پژوهش نظریه «تحلیل گفتمان تاریخی» روث وُداک است که با تأکید بر ابعاد گفتمانی قدرت، ایدئولوژی، حافظه جمعی و بازنمایی تاریخی، به واکاوی فرایندهای مشروعیت بخشی، طرد و هویت سازی در متون رسمی آموزشی می پردازد. در این مطالعه، کتاب های تاریخ پنجم و ششم ابتدایی منابع اصلی گفتمانی نظام آموزشی دوره محمدرضاشاه پهلوی مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که نظام آموزشی این دوره، با به کارگیری استراتژی هایی چون اسطوره سازی از شاهان باستان، حذف و تحقیر دوره قاجار، قهرمان سازی از خاندان پهلوی و برجسته سازی مفاهیمی چون «تمدن ایرانی»، «اقتدار ملی» و «مدرنیته دولتی» به تولید حافظه ای تاریخی اقدام کرده که در خدمت تثبیت مشروعیت سیاسی و فرهنگی سلطنت پهلوی بوده است. از منظر نظریه وُداک، این فرایند با استفاده از ابزارهایی مانند واژگان ارزشی، روایت های تک سویه، تکرار بینامتنی و تصویرسازی عاطفی در راستای شکل دهی به گفتمان غالب تاریخی صورت گرفته است. مقاله حاضر می کوشد با بازخوانی انتقادی این متون، زمینه ای برای تحلیل سیاست حافظه و آموزش ایدئولوژیک تاریخ فراهم سازد.

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل نقدهای روحانیون عصر پهلوی به رویکردهای دینی حکومت صفویه انجام شده است. صفویان به  عنوان نخستین حکومت فراگیر شیعی در ایران، تأثیر عمیقی بر شکل گیری هویت مذهبی و فرهنگی ایرانیان داشته اند و بازخوانی انتقادی سیاست های دینی آنان می تواند به درک بهتر سیر تحول اندیشه دینی در ایران کمک کند. این پژوهش با بررسی آثار و دیدگاه های روحانیانی چون ابراهیم زنجانی، شریعت سنگلجی، خمینی، طالقانی، مطهری، بهشتی، امام خمینی، ابوالفضل برقعی و صالحی نجف آبادی که متعلق به جریان های فکری متفاوتی هستند، به سه محور اصلی نقد رویکردهای دینی صفویان دست یافته است: نخست، استبداد دینی و استفاده ابزاری از دین برای تحکیم قدرت سیاسی که عمدتاً از سوی روحانیان انقلابی مطرح شده و بر تضاد استبداد دینی با آموزه های اصیل اسلامی تأکید دارد؛ دوم، گریز از عقلانیت و رواج بدعت و خرافه که پرتکرارترین محور نقد بوده و از سوی طیف متنوعی از روحانیان با گرایش های سلفی، فلسفی و اصلاح طلبانه مطرح شده است؛ سوم، تفرقه مذهبی و تضعیف وحدت اسلامی که متأثر از گفتمان بیداری اسلامی و وحدت جهان اسلام در برابر استعمار غربی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که نقدهای روحانیان معاصر به رویکردهای دینی صفویان، متأثر از خاستگاه های فکری، دغدغه های معرفتی و رویکردهای سیاسی آنان بوده و بازتاب دهنده تحولات اندیشه دینی در ایران معاصر است.

مسئله اصلی این پژوهش بررسی و واکاوی مواضع و ایدئولوژی حزب ملت ایران بر بنیاد پان ایرانیسم در عرصه سیاست خارجی و داخلی از تأسیس آن تا کودتای 28 مرداد 1332 می باشد. این مقاله، با رویکردی توصیفی-تحلیلی با استناد به اسناد آرشیوی و منابع تاریخی بررسی گردیده است. پس از حمله متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ به ایران و سقوط رضاشاه و پیدایش فضای باز سیاسی نسبتاً باز احزابی پدید آمدند. در شرایطی که کشور گرفتار دخالت قدرت های خارجی در کشور، رشد حرکت های تجزیه طلبانه و نفوذ حزب توده در عرصه ی سیاسی کشور بود حزب ملت ایران که دارای گرایشات ملی گرایانه بود وارد عرصه ی فعالیت سیاسی شد. حزب ملت ایران اصول فکری خود را بر پایه ناسیونالیسم ایجاد کرد، و معتقد بودند که هر نوع سیاست و اقدامی باید در جهت منافع ملی باشد. آنان معتقد بودند که هدف اصلی دولت باید اتحاد همه ی اقوام ایرانی و بازپس گیری قسمت های ازدست رفته کشور باشد. از خواسته های اساسی حزب بازپس گیری بحرین از انگلستان و عدم به رسمیت شناختن کشورهایی مثل پاکستان، جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی بود؛ بنابراین آنان شعار «فلات ایران به زیر یک پرچم» را برگزیدند. راه حل حزب ملت ایران در عرصه سیاست داخلی و خارجی برای عبور از بحران های موجود، ملی کردن صنایع، خودکفایی اقتصادی و قطع وابستگی به قدرت های بزرگ خارجی بود. مواضع روزنامه آپادانا به عنوان ارگان رسمی حزب ملت ایران بیانگر نظرات این حزب می باشد.

استقرارهای دشت قزوین در تپه قبرستان و سگزآباد توالی شکوفایی در فلزگری پیش ازتاریخ دشت قزوین را نشان می دهند. هدف این مطالعه، بررسی جنبه های کاربردی، فناوری ساخت، ترکیب شیمیایی، ریزساختار و فازهای آلیاژی اشیاء فلزی به دست آمده از عصر آهن محوطه سگزآباد است. در این راستا، تلاش شده است به این پرسش ها پاسخ داده شود که فرآیند تولید و روش ساخت این اشیاء چگونه بوده، از چه شیوه هایی برای آلیاژسازی در آن ها بهره گرفته شده و محصولات خوردگی تشکیل شده چه ترکیباتی داشته و تحت چه شرایطی به وجود آمده اند. به منظور دست یابی به این اهداف، از روش های آنالیز دستگاهی ازجمله میکروفلورسانس پرتو ایکس (XRF) برای تعیین ترکیب شیمیایی استفاده شد. نتایج این آنالیزها وجود آلیاژهای متنوعی نظیر مس-ارسنیک، مس-آنتیموان، مفرغ و نیز مس تقریباً خالص را نشان دادند. در دو نمونه دارای مغز فلزی، به کمک متالوگرافی، ریزساختار ریخته گری با مغزه دار مشخص شد که اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه های ساخت در اختیار قرار داد؛ هم چنین، بررسی های انجام شده با میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف سنجی پراکندگی انرژی پرتو ایکس (SEM-EDS)، به شناسایی دندریت های فاز آلفا و نیز تشکیل فازهای گامای ارسنیکی و آنتیموانی مس منجر شد. نتایج آزمون های عنصری برروی این نمونه ها، بیانگر الگوهای متنوعی از کاربرد آلیاژهای مس-ارسنیک و مس-آنتیموان است؛ امری که نشان دهنده آگاهی فلزگران باستانی از ایجاد خواص مکانیکی مطلوب در فرآورده های فلزی بوده است؛ علاوه بر این، شناسایی آخال های نقره ای و ترکیبات بین فلزی سولفیدی در ریزساختار، امکان ارائه فرضیاتی درباره نوع سنگ های معدنی مورداستفاده در فرآیند استحصال فلز را فراهم کرده است. فناوری ساخت اشیاء از ریخته گری و قالب گیری دو کفه ای تا شکل دهی اسکنه هایی با مقطع مارپیچ و ساده است. اشیاء پژوهش در طبقه بندی اشیاء تزئینی، زیورآلات و اشیاء کاربردی قرار می گیرند. این گونه شناختی مختلف در کنار تفاوت ترانشه های کاوش شده طرح کلی خوبی از تنوع فلزگری در عصر آهن تپه سگزآباد را در اختیار می گذارد.

کردستان همواره در طول تاریخ محل همزیستی و تعامل اقوام و ادیان و مذاهب گوناگون بوده است. یهودیان، هرچند بخش کوچکی از جمعیت منطقه را تشکیل می دادند، نقش مهمی در تحولات اجتماعی و اقتصادی آن ایفا کردند. بهبود شرایط اجتماعی و وضعیت حقوقی آنان امکان مشارکت گسترده تر در تجارت، بازرگانی و شبکه های اقتصادی منطقه ای را فراهم ساخت، هرچند فعالیت هایشان همواره تحت تأثیر روابط با حکومت مرکزی، تعامل با دولت های خارجی و روابط با اکثریت مسلمان منطقه قرار داشت. این پژوهش با بهره گیری از منابع آرشیوی و داده های تاریخی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی، به بررسی فعالیت های اقتصادی یهودیان کردستان از انقلاب مشروطه تا پایان دوره رضاشاه می پردازد و عوامل موفقیت یا محدودیت های آنان را تحلیل می کند. یافته ها نشان می دهد که یهودیان کردستان توانستند جایگاه مستحکمی در اقتصاد منطقه ایجاد کنند و به عنوان بازرگانان فعال در شبکه های تجاری میان ایران، عثمانی و بین النهرین نقش برجسته ای ایفا نمودند. انتخاب حرفه هایی با حساسیت اجتماعی کمتر، توانایی مدیریت محدودیت های ساختاری و بهره گیری از فرصت های نوظهور، از مهم ترین عوامل موفقیت اقتصادی آنان بوده است.

این مقاله به بررسی سیر تحولات تاریخ نگاری پدیده بابیه در ایران، از دوره ی قاجار تا عصر حاضر می پردازد. با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، استدلال می شود که تاریخ نگاری، این پدیده متأثر از بافتارهای سیاسی، ایدئولوژیک و معرفتی هر عصر، دستخوش تحولات پارادایمی شده است. در دوره ی قاجار، روایت رسمی و دولتی، بابیه را به مثابه «فتنه» و «ضدیت با حکومت و دین» تصویر می کرد. با گذار به دوره ی پهلوی، رویکردی مدرن و ملی گرایانه ظهور یافت که بر جنبه های اجتماعی و سیاسی حرکت بابیه تأکید داشت. درنهایت، در دوران معاصر، با ظهور تاریخ نگاری انتقادی و آکادمیک، کوشش شده است با عبور از گفتمان های کلامی و ایدئولوژیک، این پدیده در چارچوبی علمی، چندبعدی و مبتنی بر اسناد بازخوانی شود. این مقاله با بررسی نمونه هایی از مهم ترین متون هر دوره، این گذار پارادایمی را تحلیل می نماید. هدف این مقاله بررسی تحوّل پارادایمی تاریخ نگاری بابیه با تأکید بر منابع فارسی است. نشان داده می شود که چگونه دگرگونی های روشی و معرفتی در پژوهش های ایرانی طی پنج دهه ی اخیر، زمینه ی عبور از روایت های تک بعدی و شکل گیری خوانش های علمی تر و چندلایه تر را فراهم کرده است. یافته ها نشان می دهد که تاریخ نگاری بابیه از سطح گزارش های ایدئولوژیک و غیردقیق قرن نوزدهم به سمت پژوهش های تحلیلی، مبتنی بر اسناد و حساس به زمینه های اجتماعی حرکت کرده است. مقاله نتیجه می گیرد که برای فهم دقیق تر جنبش بابیه، بهره گیری هم زمان از جامعه شناسی معرفت، تحلیل گفتمان و تاریخ نگاری خرد ضروری است.

در نیمه دوم دوره نخست وزیری محمد مصدق، اقتصاد بدون نفت به عنوان یک استراتژی اقتصادی، بدون برنامه ریزی قبلی و در مواجهه با تحریم های نفتی انگلستان در دستور کار دست اندرکاران دولت قرار گرفت. براساس این استراتژی، بخش های مختلف اقتصادی شامل کشاورزی، صنعت، تجارت خارجی و بودجه مورد بازبینی قرار گرفتند، اما تأکید اصلی دولت بر توسعه بخش صنعت بود؛ زیرا صنعت به عنوان یکی از بخش های مولد و اشتغال زا، می توانست بر توسعه بخش های دیگر و همچنین تحقق اهداف مدّ نظر در استراتژی اقتصاد بدون نفت تأثیرگذار باشد؛ به گونه ای که مصدق در زمان ارائه برنامه کابینه دوم خود به مجلس، یکی از وظایف مهم دولت را اصلاح امور اقتصادی از راه افزایش تولید داخلی، ایجاد کار، اصلاح قوانین پولی و بهره برداری از معادن عنوان کرد. مقاله حاضر با تکیه بر اسناد و منابع کتابخانه ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که سیاست های صنعتی دولت چه بوده و چه تأثیراتی بر استراتژی اقتصاد بدون نفت داشته است؟ اسناد و منابع تاریخی مورد استفاده در این پژوهش نشان از آن دارند که این سیاست های صنعتی همانند شمشیری دولبه عمل کرده اند؛ به گونه ای که همزمان با ایجاد تحرک در بخش صنعت، افزایش تولید کالاهای صنعتی، افزایش تعداد شرکت ها و کارخانجات، افزایش میزان سرمایه گذاری صنعتی و به طور کلی کمک به تاب آوری در مقابل تحریم های نفتی، ابعاد و اشکال مختلفی از وابستگی از جمله وابستگی به تجهیزات صنعتی وارداتی و شکل گیری کارخانجات مونتاژی، وابستگی به متخصصان خارجی و وابستگی به کمک ها و سرمایه های خارجی را در پی داشتند؛ پیامدی که اساساً در تضاد با ایده اقتصاد بدون نفت بود.