تاریخ اسلام و ایران

تحلیل دقیق بسیاری از رویدادهای تاریخی نیازمند به کارگیری رویکرد میان رشته ای است، چرا که موضوعات فراوانی صرفاً با کمک علوم دیگر به ویژه علوم تجربی، پاسخی روشن و قابل اطمینان می یابند. از این میان، علوم پزشکی و روان شناسی می توانند بسیاری از مناقشه های دیرپای تاریخی در مورد انگیزه های پنهان رفتار افراد یا علل مرگ اشخاص را، پایان دهند. نمونه ای از این مناقشه ها، مسئله مرگ محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (۱۲۵۹-۱۳۱۳ ق/۱۸۴۳-۱۸۹۶ م) از چهره های برجسته علمی - سیاسی دوره قاجاریه است. مرگ یکباره او به دو عامل کاملاً متفاوت یعنی سکته و مسمومیت به دست رقیب سیاسی اش، یعنی امین السلطان، نسبت داده شده است و منابع نیز داده های کافی در تأیید هر یک از این دو گمانه ارائه داده اند. اطلاعات منابع و تحلیل برخی پژوهش ها مؤید سودای صدارت اعظمی و رقابت و منازعه سخت اعتمادالسلطنه با صدراعظم وقت، امین السلطان و مسمومیت به دست اوست و از سوی دیگر یادداشت های منظم روزانه اعتمادالسلطنه داده هایی ریز از بیماری ها و عوارض آن ها در ۱۵ سال پایانی زندگی او به دست می دهند که می تواند مؤید سکته وی باشد. پژوهش حاضر برای نخستین بار با جمع آوری و عرضه نشانه های بالینیِ بیماری و مرگ اعتمادالسلطنه به پزشک متخصص، منابع علم پزشکی و سامانه هوش مصنوعی، آشکار می کند که مرگ او به احتمال بسیار به سبب ایست قلبی ناشی از دیابت پیشرفته بوده است؛ بنابراین، گمانه مسمومیت او بر پایه علم پزشکی قابل دفاع نیست.

این پژوهش به صورت مسئله محور به ارزیابیِ دیدگاه های شکاکانه مستشرقان درباره انکارِ وجودِ تاریخیِ پیامبر اسلام (ص) می پردازد. مسئله آن است که آیا شواهدِ متنی و باستان شناختیِ قرنِ هفتم میلادی می تواند این انکار را تأیید یا رد کند. رویکرد مطالعه، تحلیلِ انتقادی - مقایسه ایِ دو جریانِ اصلی (رویکردِ انتقادی و شکاکیتِ رادیکال) با تمرکز بر مبانی روش شناختی و پیش فرض های معرفتی آن هاست و ادعای فقدانِ شواهدِ هم عصر کانون بررسی قرار می گیرد. بازخوانی منسجمِ شواهد نشان می دهد تاریخ گذاری ها و داده های برون دینی آزمون پذیر با فرضیه انکار سازگار نیست و بیشتر ناظر به قرائتی افراطی و فاقد اتکای کافی است تا تحلیلی مستند. برآیند یافته ها، ضمن تأکید بر احتیاط روش شناختی، تصویری واقع گرایانه از زمینه تاریخیِ پیامبر (ص) به دست می دهد و نشان می دهد ارزیابیِ تاریخی باید بر هم نهادیِ شواهد و نه استنتاج های تک مبنایی متکی باشد.

بر خلاف رویکرد غالب بسیاری از پژوهشگران که توافق نامه آگوست 1907م. را امری منطقه ای و حتی برخی آن را محدود به ایران قلمداد کرده اند، به نظر می رسد شرایط بین المللی در پیدایش آن نقش اصلی را عهده دار بوده است. این توافق نامه نه تنها ناشی از تمایل روسیه و بریتانیا، بلکه پیامد الزامات نظام بین الملل در دوره صلح مسلح بود. هر دو ابرقدرت خواستار کسب بیشترین امتیاز در محیط بازی بزرگ بودند؛ ولی ظهور سیاست خارجی تهاجمی آلمان مانع از تحقق خواست آن دو و استمرار بازی بزرگ گردید. در حقیقت، آلمان ها در تلاش برای تغییر بازی با حاصل جمع صفر روسیه و بریتانیا با یک استراتژی بهینه بودند. در نتیجه این وضعیت نوپدید، یعنی ظهور رایش دوم در آلمان، توافق نامه 1907م. جهت رفع اختلافات دو طرف در مناطق محل نزاع، در سنت پترزبورگ امضا گردید. شناسایی و فهم پیامدهای تحولات ساختاری نظام بین الملل دوره صلح مسلح بر تغییر الگوی رفتاری روسیه تزاری و بریتانیا و نیز چگونگی واکنش آن ها به این تحولات - شکل گیری توافق نامه 1907م. - با بهره گیری از رهیافت نوواقع گرایی ساختاری پرسش این پژوهش است. فرضیه تحقیق بر این است که ظهور قدرت منازعه گر آلمان به مثابه موتور شتاب دهنده به تحولات بین روس و انگلیس در آسیا عمل کرد. یافته ها نشان می دهد که از سال های1900م. تا 1907م. باوجود ادامه رقابت روسیه و بریتانیا در آسیا، نه تنها درگیری بریتانیا در سه جنگ بوئر، ترانسوالیا و تبت و شکست روسیه در جنگ موکدن - که با کارشکنی هر دو ابرقدرت علیه یکدیگر همراه بود - بلکه مهم تر از آن، ظهور سیاست خارجی تهاجمی هلشتاین در دولت بولو به مثابه موتور شتاب دهنده تحولات بین المللی، عامل اصلی نزدیکی روس و انگلیس با هدایت فرانسه شد.

در پایان دوره قاجار، با تجاری شدن کشاورزی و سودآوری صادرات کشاورزی، زمین داری اهمیت اقتصادی بیشتری یافت. در نتیجه، علاوه بر دیوان سالاران، بسیاری از بازرگانان نیز سرمایه های بازرگانی خود را در خرید زمین کشاورزی به کار گرفتند. کارکردِ کسب منزلت طبقاتی در کنار سودآوری روزافزون زمین داری، باعث می شد تا رضاشاه نیز همانند شاهان پیشین با دست اندازی بر زمین های مالکان قدیمی به شیوه های شبه قانونی و فراقانونی، در مدتی کوتاه املاک گسترده ای در بیشتر ایالت های مهم کشاورزی ایران از جمله مازندران و کرمانشاهان به دست آورده و به بزرگ ترین زمین دار ایران تبدیل شود. این پژوهش با تمرکز بر املاک گسترده رضاشاه در ایالت کرمانشاه، به دنبال پاسخ به این پرسش است که شکل گیری املاک پهلوی در کرمانشاهان چه پیامدهای اقتصادی در کشت وزرع و مدرن سازی کشاورزی منطقه به دنبال داشت؟ در این مقاله که بیشتر اتکای آن به اسناد آرشیوی است، کوشش شده تا با داده کاوی و به روش تحلیلی - توصیفی پیامدهای اقتصادی گسترش املاک رضاشاه بر تغییر الگوی کشت و مدرن سازی کشاورزی دستوری منطقه بررسی شود. یافته های پژوهش نشانگر آن است که در بُعد اقتصادی ساخت کارخانه قند شاه آباد و کارخانه های پنبه پاک کنی در راستای پیوند میان کشاورزی و صنعت و افزایش بهره وری املاک شاه بود؛ اما به تدریج کشت چغندرقند به عنوان یک محصول جدید در کل این ایالت افزایش یافت. با به کارگیری تراکتور و ماشین آلات صنعتی، زمینه ای برای گذار از کشاورزی سنتی در منطقه فراهم آمد، محصولات تازه ای معرفی شد و با برپایی دبستان های فلاحتی زمینه ای برای معرفی کشاورزی علمی فراهم گردید.

قفقاز موزاییکی از نژادها، زبان ها و ادیان است. اسلام شیعی، به ویژه از دوران صفویه به این سو، یکی از ادیان اصلی این منطقه به شمار می آید. از همین رو، در دوره خان نشین های ایرانی (1160-1244ه.ق/ 1747-1828م.)، مبنای عقیدتی هشت خان نشین از نُه خان نشین تشکیل شده پس از مرگ نادرشاه افشار، اسلام شیعی دوازده امامی بود. بااین حال، به شبکه متولیان اسلام شیعی (مجتهد، شیخ الاسلام، آخوند، ملا، سید، درویش) چندان پرداخته نشده است. مسئله اصلی این مقاله، ترسیم جایگاه و نقش روحانیت شیعه در خان نشین های ایرانی در جنوب قفقاز است. مقاله حاضر با اتکا بر رهیافتی تکوینی - تشریحی، به ترسیم ابعاد مختلف جایگاه و نقش روحانیت شیعی خواهد پرداخت. به این ترتیب، در مقاله حاضر، پس از صحبت از پیشینه تشکیلات دینی تشیع دوازده امامی در منطقه، در چهار گام - یعنی آموزش ملایان، وظایف ملایان، منابع درآمدی ملایان و نهایتاً وضعیت ملایان بعد از استقرار حاکمیت تزاری - جایگاه و نقش روحانیت شیعی در جنوب قفقاز به تصویر کشیده خواهد شد.

در تاریخ قم حسن بن محمد قمی (متوفای ۴۰۶ق)، آب از یک عنصر طبیعی فراتر رفته و به پدیده ای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی تبدیل می شود. پرسش اصلی آن است که قمی، آب را در سه سطح مادی، سیاسی و نمادین چگونه بازنمایی می کند؟ در سطح مادی، او به قنات ها، اراضی آبی و شیوه های بهره برداری می پردازد؛ در سطح سیاسی، آب را ابزاری برای تنظیم قدرت و کسب اعتبار اجتماعی می داند؛ و در سطح نمادین، مفاهیمی چون تطهیر، برکت و شفا را برجسته می سازد. تقدس چشمه ها، پیوند آب با شخصیت های مقدس و آیین هایی مانند استسقا و قربانی نیز چگونگی تبدیل اضطراب کم آبی به کنش جمعی را نشان می دهد. اقدامات عمرانی حاکمان - از احیای قنات ها تا گسترش منابع آبی - هم زمان کارکرد عمومی و نقش اعتبارساز داشته و «دعای خیر» مردم، نمادی از پیوند قدرت و قداست است. همچنین آیین ها و نمادهایی چون «سقّای کربلا» و «الماء غسان» حافظه جمعی و هویت ایرانی - اسلامی را حول آب سامان داده و آن را به بستر فرهنگی مشترک میان ساکنان و مهاجران بدل می کنند. در نتیجه، قمی جامعه سده چهارم هجری را در تعاملی چندلایه با آب ترسیم می کند؛ از ساختار بهره برداران تا تقدس بخشی به منابع آبی که منظومه ای فرهنگی - زیستی را پدید آورده است. از این منظر، تاریخ قم نمونه ای پیشامدرن از تاریخ نگاری محیط زیستی است که نسبت انسان و طبیعت را در پیوند با معانی جغرافیایی، سیاسی و فرهنگی - دینی تبیین می کند.