درخت حوزه‌های تخصصی

مقاله حاضر به بررسی دینداری در تعلیمات نگارستان معین الدین جوینی بر مبنای نظریه گلاک و استارک می پردازد. هدف این تحقیق تحلیل ابعاد دینداری در این اثر تعلیمی و ارائه شواهدی معتبر از متن نگارستان است. روش تحقیق، تحلیل متن به صورت توصیفی تحلیلی با روش یادداشت برداری کتابخانه ای است. یافته های تحقیق نشان می دهد که جوینی در نگارستان به ابعاد مختلف دینداری شامل اعتقادی، تجربی، مناسکی، اخلاقی و نهادی را منعکس کرده است. بُعد اعتقادی شامل باورها و اصول دینی است که در نظام آموزشی وی به طور ویژه مورد توجه قرار گرفته است. همچنین، بُعد تجربی به تجارب فردی در زندگی دینی اشاره دارد که جوینی آن را از طریق مثال ها و داستان های مختلف به مخاطبان ارائه مکرده است. علاوه بر این، بُعد مناسکی در نگارستان مربوط به انعکاس آیین ها و مراسم دینی اسلامی است. بُعد اخلاقی که به فضایل انسانی و رفتارهای اخلاقی در جامعه تأکید دارد که در آموزش های جوینی به خوبی منعکس شده است. در بُعد نهادی تأثیر نهادهای اجتماعی و دینی همچون صوفیه در شکل دهی به دینداری نگارستان مشخص شد.

داستان هفت پیکر نظامی و رمان شازده کوچولو ، جز آثار ارزشمندی محسوب می شوند که داستان پردازی خاصی در آن صورت گرفته است. پژوهش حاضر به شیوه تحلیلی- تطبیقی، ابتدا با تبیین عناصر داستانی نظامی و اگزوپری با ارائه سلوک هفت گانه هفت پیکر و شازده کوچولو ، قواعد حاکم بر ساختار دو داستان را مورد بررسی قرار داده است و در پایان به کمک نظریه روانکاوانه لاکان به ارزیابی دو داستان پرداخته شده است. نظریه روانکاوی ژاک لاکان، نظریه ای است که درباره ضمیر ناخودآگاه ارائه شده و بر اساس آن، ضمیر ناخودآگاه را با زبان مقایسه کرده است. نتایج به دست آمده حاکی از آن است که هفت سیاره ای که شازده کوچولو از آن ها گذر می کند، بی شباهت به سلوک هفت گانه عرفانی در داستان هفت پیکر نظامی نیست؛ زیرا همان گونه که در هفت پیکر ، بهرام گور با گذشتن از هفت گنبد و سیاره به حقیقت و رشد شناختی خود دست می یابد، شاهزده کوچولو نیز با گذشتن از هفت سیاره نیز به حقیقت اصلی که همان گل سرخ است، می رسد. همچنین بر اساس تحلیل عناصر برجستّ داستانی، نشان می دهد که هر دو نویسنده در داستان نویسی از سنت قصه در قصه گفتن بهره برده اند و برای تازگی بخشیدن به داستان های خویش از ش گرد ص حنه پ ردازی ه ای پوی ا، توصیفات بیرونی حیرت انگیز و گره افکنی های متعدد در پیرنگ اس تفاده ک رده اند، اما تفاوت مهمی که در محتوای دو متن مشاهده می شود، این است که هفت پیکر را می توان تفسیر عرفانی کرد در حالی که در متن شازده کوچولو می بینیم، عرفان از آن نوعی که در جامعه و تفکر ایرانی وجود دارد، نیست، بلکه نوعی کمال جویی و تشرف به مراتب وجودی یک انسان از نظر اخلاق و رفتار و رشد شناختی است که با دوره نوجوانی و مرحله تشرف نوجوان به تکامل شخصیتی مناسبت بیشتری دارد.

بحث اصلی مقاله حاضر، بررسی سیر تحول دامنه استعاری «نهنگ» در چند متن حماسی و پهلوانی (شاهنامه و گرشاسپ نامه) و عرفانی (آثار سنایی، عطار و مولانا) است. این متون را اصلی، مرکزی و معیار دانسته ایم و معتقدیم بررسی استعاره ها، چگونگی چرخش آنها در حرکت تاریخی خود، و شیوه انضمامی شدنشان در زبان، یکی از راه های فهم انواع ادبی و ادوار تاریخی آنها است. استعاره پرتکرار «نهنگ» در دو نوع حماسی و عرفانی، نشان از چرخشی اساسی دارد: در متون حماسی و پهلوانی، استعاره ای از نیرو و توان پهلوان است، در نسبت با «تن» او معنا می یابد، و این تن در تقابل با روان و خرد نیست؛ اما در آثار سنایی و عطار، این نسبت با «تن» در کلیت خود حفظ می شود ولی در چرخشی معکوس، «نهنگ» استعاره ای از نفس است و جنبه امّارگی، سترگی و زورمندی آن را تداعی می کند. به زبان روانکاوانه، «نهنگ» استعاره ای از غرایز ممنوع «نهاد» است. در این میان، مولوی طیف وسیعی از وارونه سازی، دوگانه زدایی و بازی با «دالّ» نهنگ را انجام می دهد و گسترش استعاری بیشتری دارد. مطالعه موردی و تاریخی استعاره «نهنگ» در دو گفتمان، نشان می دهد که دلالت های استعاری، امری تاریخی و دارای چرخش و حرکت است، نه امری ثابت و ایستا.

موضوع نشانه شناسی مکان، توضیح و تفسیر مفاهیم و مدلول های نشانه ای از مکان است که تداعی های فرهنگی، تاریخی و عاطفی را به فضای خاص گفتمانی متصل می کند. مکان ها از طریق تجربیات، خاطرات و روایت هایی که خلق می کنیم، با معناهای گوناگون درهم می آمیزند و گاه هویت های تأثیرگذاری را در عرصه شناخت می آفرینند. یکی از متن های تأثیرگذار ادب عرفانی فارسی که از نظر اشتمال بر رمزگان ها و نشانه های مکانی سرشار و برجسته است، غزلیات شمس است که در این پژوهش با روش تحلیل محتوای مضمونی به واکاوی آن پرداخته شده است. با تحلیل نشانه ها و نمادهای به کار رفته در غزلیات مولانا، همراه با قرارگیری آن ها در مکان ها و فضاهای خاص، می توان به معانی مورد نظر شاعر و مضامین گسترده منظومه فکری وی پی برد. نتیجه تحلیل نشان می دهد که بسیاری از مکان ها در غزلیات شمس، از ویژگی صرف مکان بودگی فیزیکی و عینی فراتر رفته و به استعلای نشانه ای رسیده است. روایت شبکه ای در بسیاری از نشانه های مکانی غزل، طی گفتگویی که القای اشارات عارفانه می کند، مخاطب را در یک کنش گفتمانی وارد می کند که به دلیل مظاهر زیبایی شناسانه، تصاویر و شگردهای بلاغی، سیالیت و جابجایی مکان ها،که موجب پدیداری معناهای جدید می-شود، بسیار مؤثر عمل می کند.

عرفان حافظ و بررسی مفاهیم و معانی عرفانی در شعر او از مهمترین موضوعات قابل تحقیق در دیوان اوست، که البته در این باره شارحان گذشته و معاصر اختلافاتی نیز داشته اند، اما در آثار عطار و به ویژه در منطق الطیر او، به طور ویژه و با دو رویکرد صریح و تعلیمی، و کنایی و نمادین به سیر و سلوک عرفانی و وادی ها یا مراحل سلوک پرداخته شده است. در این پژوهش که به شیوه کیفی و کتابخانه ای و با روشی تحلیلی و مقایسه ای انجام یافته، غزل نخست دیوان حافظ (با مطلع: الا یا ایها الساقی ادر کأساً و ناولها…) که به نوعی مرامنامه ی سلوکی او به شمار می آید، مورد توجه واقع شده و تأثیر هفت وادی سلوک عرفانی عطار در آن، به اختصار واکاوی و تفسیر و تبیین شده است. از نتایج تحقیق حاضر آن است که حافظ شیرین سخن با زبانی نمادین و بیانی غنایی و غیر مستقیم و ایهامی، هفت وادی عرفانی (طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، و فقر و فنا) را به زیبایی و ظرافتی هنری در هفت بیت این غزل مشهور خود درج کرده و از دغدغه ها و دشواری های سلوکی عرفانی خود رونمایی کرده، و به طور ضمنی نیز این مبانی را به مشتاقان سلوک عرفانی و عموم مخاطبان خود معرفی کرده و آموزش داده است.

از مفاهیمی که در متون عرفانی، به ویژه در اندیشه و آثار مولوی جایگاه مهمی دارد، درد و رنج است. نیز باید اذعان داشت که در دانش روانکاوی و در اندیشه های ژاک لکان به دو مفهوم مذکور توجه ویژه ای شده است. لکان توانست با بازخوانی آرای فروید، تقریر نوینی از مفهوم فراسوی اصل لذت داشته باشد که با نام ژوئیسانس شناخته می شود. در این پژوهش کوشیده ایم مفهوم رنج و درد را در اندیشه مولوی با نظرداشت مفهوم ژوئیسانس به شیوه لکانی بازخوانی و نسبت بین ژوئیسانس و فالوس را با تکیه بر سالک به مثابه سوژه روان نژند و مولوی در جایگاه پیر یا مرشد به منزله سوژه مراقب و حضرت حق به منزله دیگری بازنمایی کنیم. این پژوهش به شیوه تحلیل کیفی انجام شده است و با توجه به قراین به دست آمده، نشان داده ایم نخست این که، سالک باید نفس خود را به مثابه اگوی بیگانه کننده شناسایی کند. دوم این که ژوئیسانس درد توأم با لذتی است که به صورت سیمپتوم ظاهر می شود. بستر بروز چنین تجربه ای شطحیات سالک و حیرت همراه با سکوت وی است. سوم این که گفتمان عرفانی بازنمایی کننده گفتمان ارباب است؛ زیرا سالک در این گفتمان ملزم به اطاعت از میل دیگری است. چهارم این که سالک به عنوان سوژه روان نژند و مولوی در جایگاه پیر به منزله سوژه مراقب اند.

مقوله «تأویل» یا «هرمنوتیک» از شیوه های متداول قدیمی در خوانش متون، به ویژه متون مقدس بوده است. عرفا و صوفیه کم کم نگاه تأویلی خود را از حوزه آیات قرآن و احادیث فراتر برده اند و به تأویل سایر پدیده ها و وقایع روزمره طبیعی نیز پرداخته اند. ما در این مقاله تلاش کرده ایم تا با کاوش در سه اثر مهمّ عرفانی رساله قشیریه، اسرار التوحید و تذکرهالاولیا، به بررسی آن بخش از تأویلات عرفا از امور غیر قدسی بپردازیم که عارف انواع رخداد های طبیعی و وقایع روزمره را از حالت طبیعی و نظام های قرار دادی متعارف خود خارج می کند و به وضع معنایی جدید مطابق با جهان بینی عرفانی خود می پردازد. برای تبیین هر چه بهتر تاویلات عرفا از آرای هرمنوتیکی مدرن غربی که نقش مهمی را برای فهمنده قائل است، نیز استفاده کرده ایم. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که عارف درصدد انطباق همه امور و وقایع طبیعی با اندیشه های عرفانی و جهان فکری خود است و مدام در پی یافتن بهانه ای برای رفتن از جهان شهود به عالم غیب است .این تداعی ها تأویلی به صورت های گوناگون بلاغی همچون ایهام، اسلوب الحکیم، ایهام دوگانه-خوانی، ایهام تبادر، تشبیه و مجاز رخ می نماید و صوفی با این شیوه ها به توسع تجارب روحی و عرفانی خویش می پردازد.

یکی از این متون ارزشمند نثر، تاریخ بیهقی است که جلوه گاه اندیشه ها، باورهای سیاسی-اجتماعی و معنوی ایرانیانی است که در قرن پنجم می زیسته اند. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی بر اساس نظریه ارتباط یاکوبسن به بررسی ساختارِ جمله، انواع جمله وچگونگی کاربرد و شاخص های مهمّ ساخت نحوی تاریخ بیهقی را استخراج نموده و پیوند آنها با مختصات فکری و معنایی تاریخ بیهقی را برمی شمارد. یافته ها نشان می دهد که ساختار جمله در تاریخ بیهقی گرچه اغلب مطابق الگوهای رایج در قرن پنجم است، اما نثرآن در ترتیب وآرایش اجزای سخن بسیار انعطاف پذیر و دارای آشنایی زدایی است. بیهقی شیوه های بلاغی مبتداسازی، اسناد ی شدگی، ترکیب سازی، پس آیی و حذف را به کار برده و بنا بر موقعیت و اقتضای کلام به استفاده از افعال فاقد عامل و شخص، امر غیرمستقیم، فعل مجهول و جایگزینی ساخت های نحوی موازی، برای بیان غیرمستقیم افکار خویش بهره جسته تا افزون بر آراستگی کلام و ساخت های ویژه، با اشاره به اندیشه های نهان و مگو، راویت محض و بی طرف تاریخ را به تحلیل تاریخی بدل کند. حذف در اغلب جملات تاریخ بیهقی، به دلایلی همچون کاربرد جملات مرکب ، انسجام و یکپارچگی متن، ایجاد شتاب و موسیقی در بافت کلام، محافظه کاری و بی اهمیت بودن یا بی اهمیت نشان دادن آن جزء، به کار برده شده است. 

یکی از دغدغه های اسناد بین المللی حقوق بشر، حفظ کرامت انسانی است. بر همین اساس، سازمان های بین المللی حقوق بشر بسیاری از مجازات های بدنی را با عناوینی نظیر مجازات های غیرانسانی، ظالمانه و تحقیرآمیز توصیف کرده اند و در پرتو اسناد مربوط به ممنوعیت شکنجه و اعدام، تلاش نموده اند تا اعمال این گونه مجازات ها را منع نمایند و دولت ها را از وضع و اجرای آن ها به عنوان ضمانت اجرای جرایم منع کنند. در مقابل، آموزه های فقه امامیه، عموم مجازات های بدنی را که برگرفته از شریعت اسلام هستند، مجاز دانسته و به رسمیت می شناسند و تأکید دارند که این مجازات ها به عنوان ضمانت اجرای جرایم اجرا شوند . این پژوهش به روش تحلیلی تطبیقی انجام شده است. نتایج بررسی ها نشان می دهد که تفاوت در دیدگاه های مکاتب دیگر با اسلام ریشه در فلسفه مجازات دارد. در اندیشه های مکاتب مختلف، نظریاتی نظیر تشفّی خاطر و ارضا، جبران خسارت، نظریه فایده اجتماعی، کاهش جرم، پیشگیری و ارعاب، اصلاح و تربیت مجرمان و عدالت مطلقه وجود دارد. در مقابل، فلسفه مجازات در اسلام به تجلّی رحمت الهی نسبت به مجرم و غیرمجرم پرداخته و دارای ابعاد متفاوتی است: نخست، تجلّی رحمت الهی نسبت به مجرم که شامل کاهش عذاب اخروی، کفاره گناه و تهذیب و اصلاح مجرم است؛ و دوم، تجلّی رحمت الهی نسبت به غیرمجرم که بر حفظ نظام اجتماعی، بازدارندگی و تحقق عدالت تأکید دارد . این تحقیق با بررسی تطبیقی وضعیت مجازات بدنی در ادبیات قرآنی و اسناد حقوق بشر، سعی در روشن سازی اختلافات بنیادین و اصولی در این دو رویکرد دارد

سه مفهوم توکل وصدق ویقین از مفاهیم کلیدی ودایر در تعالیم دینی هستند که در قرآن وسنت هم بسیار به آنها پرداخته شده است که به تبع آنها در برخی از علوم اسلامی درباره آنها سخن به میان آورده شده است ازجمله در عرفان عملی درقالب مقامات ومنازل سلوک به آنها اهتمام ورزیده شده است در این مقاله دیدگاههای عارف بزرگ ونامی تصوف خواجه عبدالله انصاری دراین با ب در کتاب مهم منازل السائرین مورد توجه واقع شده است که هر کدام از مقامات را در درجاتی مورد تحقیق قرار داده است واین نظریات با اقوال منصور بن اردشیر عبادی مروزی واعظ وعارف قرون پنجم وششم هجری در این باره سنجیده شده وبه تحلیل مستندهرکدام ازتوکل وصدق ویقین ودرجات ومصادیق آنها از دید این دوعارف پرداخته شده است وسعی شده است که نظریات این دو تحلیل وتطبیق لغوی وتفسیری شده ومورد نقد وبررسی قرار گیرد. کلمات کلیدی: خواجه عبدالله انصاری، عبادی مروزی، توکل، صدق، یقین،

  مخاطب کودک در افق فراتر از داستان درنگی در داستان هایی که کودک را به اشتباه شخصیت داستانی توجه می دهند          در این نوشتار به بررسی آن دسته از داستان های کودک می پردازیم که کودک را به شیوهای خاص با ماجرا مواجه می کنند؛ به گونه ای که مخاطب خود را هوشمندتر و آگاه تر از قهرمان و شخصیت ها می شناسد. کودک احساس می کند اصل ماجرا را بهتر و درست تر از قهرمان می فهمد و چه بسا اشتباه قهرمان را درمی یابد و اوست که در جایگاه داوری، بررسی، تفسیر و گاه تأویل ماجراها می نشیند. این کتاب ها پیوند روایت با مخاطب روایت را به طرزی تازه تعریف می کنند و کودک قصه شنو را بر فراز داستان می نشانند. این داستان ها هم از منظر روان شناسی و شناخت شناسی تأمل برانگیزند و هم از چشم انداز روایت شناسی و هنر داستان پردازی. در بیشتر این آثار روایت تصویر در کنار روایت متن، نقش آفرین است و چه بسا روایت بصری همدستی بیش تری با کودک در زمینه ی ارائه ی اطلاعات داشته باشد؛ اطلاعاتی که او را از قهرمان، آگاه تر می گرداند و به او فرصت و امکانی می دهد تا در داستان از بالا بنگرد. این بررسی با اشاره به شماری از داستان های کودک و در نمونه هایی داستان نوجوان، از ایران و جهان شکل گرفته است؛ آثاری که از نمونه های نام آور و برتر این شیوه به شمار می روند و طیف گسترده و رنگ به رنگ این دسته روایت ها را نمایندگی می کنند.      

مرزبان نامه مرزبان بن رستم توسط محمدبن غازی ملطیوی و سعدالدین وراوینی به نثر فارسی برگردانده شده است. این دو ترجمه از آثار مهم قرن ششم و اوایل قرن هفتم به شمار می رود. ترجمه متون ادبی نظیر مرزبان نامه، یکی از پویاترین جریان های ادبی در دوران کهن بوده و آثار پرشماری در ژانرهای مختلف از عربی به فارسی و به عکس ترجمه شده که از جهت ادبی سبک ساز و تأثیر گذار بوده است. پیوند و ارتباط تنگاتنگ میان زبان و ادبیات فارسی و عربی باعث دادوستدهای پرشماری بین این دو زبان شده که ترجمه کتاب «مرزبان نامه» توسط ابن عربشاه در سده نهم از جمله آن ها است. پژوهش پیش رو با هدف مقایسه ترجمه ابن عربشاه با کتاب روضهالعقول و مرزبان نامه وراوینی و تشخیص اینکه کدام یک اساس ترجمه مترجم قرار گرفته، سامان یافته است. با توجه به گستردگی حجم کتاب، باب اول و دوم آن به عنوان پیکره پژوهش و با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد مقابله ای مورد بررسی قرار گرفت. با بررسی تطبیقی عنوان باب ها، مقایسه موارد ترجمه تحت اللفظی، محتوای کلی حکایت ها، سبک و اندیشه حاکم بر شاکله کلی باب های اول و دوم و مواردی از این دست مشخص شد که مترجم سنگ بنای فاکهه الخلفاء و مفاکهه الظرفاء را بر پایه مرزبان نامه سعدالدین وراوینی استوار نموده است.

به هادس خوش آمدید داستانی واقع گرا و در بافت خانواده با محوریت شخصیت زن اثرِ بلقیس سلیمانی است. این رمان در زمان جنگ و با توجه به اجتماع دهه شصت ایران ترسیم شد ه است. روسو ناقد «واقعیات جامعه» از انسان، عدالت و حق به صورت فلسفه سیاسی بحث می کند. او انسان ایده ال / بالغ را حاصل تربیتی بر محوریت قانون و آزادی اخلاقی می داند. پژوهش پیش رو با روش کتاب خانه ای و به شیوه توصیفی- تحلیلی درپیِ بررسی تعلیم و تربیت در بستر خانواده و نشان دادن آسیب های موجود در این بستر و بازتاب آن در آینده فرزندان است. در این رمان، شخصیت اصلی یا قهرمان سرخورده می شود؛ زیرا در خانواده ای رشد کرده که قانون آن را پدری سنتی و مستبد تدوین کرده و با زور و ارعاب حق انتخاب را از اعضای خانواده و فامیل گرفته است. براثر نظام فئودالی، گفتمان غالب با پدر است و بر خاندان و ایل نفوذ دارد. اعضای خانواده تعلیم و تهذیب نشده اند، لذا به آزادی اخلاقی تن نمی دهند. از طرف دیگر قانون بدون در نظر گرفتن منفعت عمومی و بدون رضایت اعضا تدوین شده است. شخصیت های داستان که نسخه ای از افراد جامعه هستند، در گذر زمان استحاله می شوند و این تغییر به سوی سراشیبی و خسران است. خانواده پرآسیب و غیرایمن و اعضا بالغ نیستند. از این رو عقوبت و مجازات در شخصیت های داستان به ویژ قهرمان داستان دیده می شود.

اصطلاح کنش گفتاری از اصطلاحات زبان شناسی و فلسفه زبان است.کنش گفتاری به عملی گفته می شود که در نتیجه یک گفته عمدی رخ می دهد. زمانی که گفته ای تحریک آمیز و عمدی بیان می شود، به قصد اینکه جریان یا کنشی به راه بیفتد، هم از کنش گفتاری صحبت می کنیم. این نظریه نشان می دهد که منظور از بیان بعضی جمله ها کاری نیست که در حال انجام آن هستیم؛ بلکه خود عمل و یا بخشی از عملی است که قصد انجام آن را داریم. جان سرل [1] نیز به پیروی از استادش، آستین[2]، کنش های گفتاری را به پنج دسته اظهاری، اعلامی، تعهدی، ترغیبی و عاطفی طبقه بندی می کند. در این پژوهش، سه مجموعه «آخر شاهنامه»، «زمستان» و «از این اوستا» از مهدی اخوان ثالث مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج به دست آمده حاکی از این است که کنش اظهاری با 948 مورد بیشترین کاربرد و کنش تعهدی با 5 مورد کمترین کاربرد را دارد. همچنین در کتاب «زمستان» بیشترین تعداد کنش های گفتاری و در کتاب «از این اوستا» کمترین تعداد کنش های گفتاری به کار رفته است. این اظهار باورها بر احساسات و عواطف او پیشی می گیرد و شعر اخوان بیش از آن که عاطفی و یا متعهد باشد، در پی اثبات باورهای شاعر از زمانه خویش است. کم بودن تعداد کنش های تعهدی یا اعلامی نیز نشانه عدم تعهد یا مرتبه پایین قدرت اجتماعی این شاعر است. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه ای است.   [1]. Searle, J. R. [2]. Austin, J. L.

«بحرالمعانی» مجموعه ای از نامه های عرفانی صوفی طریقه چشتیه، سیدمحمدبن نصیرالدین جعفرمکی حسینی (732-824 ه . ق) است که نخستین بار به تصحیح و تحقیق محمد سرورمولایی از سوی انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی (گروه دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره) در سال 1397 منتشر شده است. این کتاب در تذکره ها و تحقیقات معاصرین به عنوان اثر عرفانی بسیار مهم و با ارزش معرفی شده و در بزرگداشت مؤلف آن، مبالغه های بسیار کرده اند. این در حالی است که مطالعه متن کتاب، مغایر چیزی است که این منابع می گویند. مؤلف کتاب، مدعی تجارب و آموزه های عرفانی ناب و مهمی است که سعی کرده تا آن ها را حتی المقدور به مخاطب نامه هایش منتقل کند. حال آنکه ما ردپای آن مطالب مهم عرفانی را در منابع دیگری یافتیم که بالطبع متعلق به دیگری است. در نوشتار حاضر کوشیده ایم تا به شیوه نقد درون متنی با معرفی منابع عرفانی مهمی که از مأخذ پایه و اساسی در نگارش مکتوبات «بحرالمعانی» است و مؤلف با وجود نقل مستقیم مطالب آن ها در کتابش، هیچ اشاره ای به این منابع و صاحبان آن ها نکرده است؛ میزان وثاقت ادعاهای صاحب اثر را که به جد عقیده دارد مکتوبات وی از ژرفای عمیق معرفتی برخوردار است و نیز جایگاه عرفانی کتاب را ارزیابی کنیم.

اثرپذیری از آیات قرآن کریم در آثار ادبی زبان فارسی پس از ورود اسلام به ایران و ترویج زبان عربی به تدریج رایج گشت. در ابتدا بیشتر جنبه استفاده ظاهری آیات مطرح بود اما از اواسط قرن پنجم هجری، جنبه هنری و تصویری رجوع به قرآن با بهره گیری از صنایع تشبیه، استعاره، کنایه، تجسیم، تشخیص و تمثیل نیز مورد توجه شاعران و نویسندگان قرار گرفت. از آنجایی که قرآن کریم مزیّن به زیور بلاغت و ظرافت هنرهای بدیعی است؛ بنابراین بیشتر شاعران و نویسندگان پارسی گوی، در آراستن آثار خود به حلیت بلاغت، به استفاده از صنایعی چون تلمیح، اقتباس و تضمین روی آورده اند. هر چه از سبک مرسل به سمت سبک مصنوع می رویم تأثیر ظاهری و نیز بلاغی آیات قرآن در آثار منثور فارسی بیشتر می شود. در این میان برخی از آیات و مضامین معروف و پرکاربرد قرآن به علّت اهمیّت و ضریب تأثیرگذاری بالاترشان، بیش از سایر آیات در لابلای اغلب آثار نثر فارسی به چشم می خورند. این پژوهش نشان می دهد که مضامین و موضوعات آیات پرکاربرد قرآن در سبک های مختلف نثری، بیشتر مربوط به زندگی پیامبران الهی و مباحث اعتقادی و یا مسائل اخلاقی و تربیتی است و هدف از به کارگیری متعدّد این آیات، بهره مندی از اثرگذاری بیشتر آنان در پیام ها و مطالب آموزنده و تربیتی متون نثر فارسی است. بررسی ها نشان می دهد که در اثرپذیری فرمی و ظاهری صنایعی چون تلمیح و اقتباس و در اثرپذیری تصویری و بلاغی صنایع قصّه پردازی و تشبیه بیش از دیگر گونه ها به کار رفته است.

با توجه به اینکه، عطار شاعری پُرکار است و رباعی ها، مثنوی ها، غزل ها و قصیده های زیادی دارد، گمان می رود که متن تذکره-الاولیا که گزینش و گزارش احوال اولیا وصوفیان است، متاثر از همین وجه و رویکرد شاعرانگی وی و مشحون از ابیات و شواهد فارسی و عربی باشد، در ضمن مخاطب خانقاهی و عامی وی نیز درآمیختگی نثر و نظم را می طلبیده است امّا؛ چنین نیست و مستندات و شواهد شعری عربی و فارسی در آن اندک است. بررسی توصیفی- تحلیلی این ابیات که بیشتر عربی هستند، نشان می دهدکه انتخاب و سرودن این تعداد اندک نیز در انسجام معنایی و منطقی با مقدمه و متن اند و، بیانگر قدرت شاعری و اندیشه-های عارفانه عطار هستند. امید و دلبستگی به حق و دلخوشی به بندگی او، دوستی خاندان پیامبر، گله و شکایت از روزگار و ویرانگری او، نابودی وفا و دوستی و رواج دشمنی در میان مردم، مرگ و بازگشت بسوی خدا، خوارکنندگی هوا و هوس، سفارش به رعایت ادب و ادب شاگردی، ارج نهادن به صحبت و یاری مردان خدا، پذیرش آزمون های راه معرفت وخداشناسی، دل نبستن به دنیا و سپاسگزاری از نعمت های خداوند، دوست داشتن دعا و ترک خواهش های مادی از خداوند اندیشه هایی مطرح شده در این ابیات هستند که با گرایش کلی بیان شده در مقدمه و متن تذکره الاولیای عطار همسویی دارند و با تکرار معنایی، انسجام منطقی متن را نشان می دهند.

عبدالرحمان چشتی بن عبدالرسول بن قاسم بن شاه چشتی یکی از عارفان سلسله چشتیه است که در تذکره ها و متون عرفانی نامی از او دیده نمی شود. نخستین بار استاد دکتر توفیق سبحانی در کتاب نگاهی به تاریخ ادب فارسی در هند به آثار وی چون مرآت الاسرار، مرآت مداری، مرآت الحقایق، مرآت مسعودی، اوراد چشتیه و نفس رحمانی اشاره کرده است. مشهورترین کتاب او مرآت الاسرار است که تا کنون تصحیح نشده است. این اثر آگاهی های ارزشمندی درباره سلسله چشتیه و عارفان فارسی سرای شبه قاره هند به دست می دهد که در ایران اطلاعات زیادی از آن ها در دست نیست. علی رغم اهمیت این نسخه، پژوهش های پیشین درباره یکی بودن مرآت الاسرار و مرآت مسعودی، سال نگارش و سبک نثر آن سکوت کرده اند. این پژوهش با رویکرد کتابخانه ای به بررسی متن می پردازد و ثابت می کند که نثر متن متعلق به دوره صفویه، بینابین و زمان نگارش آن، سال ۱۰۴۵ تا ۱۰۶۵ه.ق. است.

مفهوم «زبان» و «ارتباط» در قرآن کریم از طریق شبکه درهم تنیده ای از واژگان نظیر «لفظ»، «قول»، «لسان»، «بیان» و «کلمه» ترسیم شده است که هر یک بار معنایی ویژه ای دارند. تاکنون پژوهش های انجام شده در این حوزه، اغلب یا به بررسی تک واژه ای این مفاهیم پرداخته اند و یا مقایسه ی خود را به دایره محدودی از واژگان (مانند کلمه و قول) منحصر کرده اند؛ ولی در این پژوهش تلاش شده است تا با نگاهی جامع و نظام مند، میدان معنایی واژه محوری «کلمه» در کنار تمام واژگان هم حوزه (شامل لسان، لفظ، قول، بیان و لغت) واکاوی شود. اهمیت این تحقیق در عبور از تعاریف رایج نحوی و آشکارسازی لایه های عمیق وجودی زبان در منطق وحی است.این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به تبیین منطقِ گزینش های خاص واژگانی در قرآن و تعیین حدود معنایی هر واژه می پردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که عدم به کارگیری واژه «لغت» برای مفهوم زبان در قرآن و هم ریشگی آن با «لغو» (سخن بیهوده)، نشان دهنده دقت در انتخاب واژگان جهت مند است. همچنین مشخص شد واژگانی چون «لفظ» (بعد صوتی)، «لسان» (ابزار مادی) و «قول» (گزارش گفتار)، مفاهیمی محدود هستند که در ذیل دایره ی وسیع «کلمه» تعریف می شوند. نتیجه آنکه «کلمه» در هندسه معرفتی قرآن، دارای شمول و سیطره معنایی است و حقیقت آن «ابراز مافی الضمیر» می باشد که گستره ای وسیع از «کلام مادی» تا مراتب «عقلی»، «حقایق تکوینی» و «عینی» مانند وجود عینی مسیح علیه السلام و «وحیانی» را در بر می گیرد و جامع ترین مفهوم ارتباطی در قرآن محسوب می شود؛ امری که زیربنای واژگانی لازم برای استقرار «نظریه علم الکلمه» را فراهم می آورد.