درخت حوزه‌های تخصصی

این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی–تاریخی، به بررسی تعهدات و خدمات مالی–اجتماعیِ دهقانان در ایران و سِرف ها در روسیه می پردازد تا نشان دهد صورت بندی های نهادیِ متفاوت چگونه ظرفیت بسیج سیاسی و مسیر تحول اجتماعی را شکل داده اند. مسئله اصلی این است که تفاوت های حقوقی و نهادیِ تعهدات دهقانی در دو جامعه عمدتاً کشاورزی، چرا به پیامدهای سیاسی متمایز انجامیده است. داده ها بر منابع دست اول و ادبیات کلاسیک و جدید استوار است و دامنه زمانیِ روسیه قرون شانزدهم تا نوزدهم و ایران از دوره ایخانان تا قاجار را دربر می گیرد. یافته ها حاکی است که در روسیه، رعیت داریِ مدون/سرواژی، دهقان را به زمین و ارباب مقید کرد و سه گانه «کارِ اجباری (بارشچینا)، اجاره نقدی/جنسی (اُبروک) و مالیات های دولتی» با پشتوانه نهاد «میر» و اصل «مسئولیت تضامنی» تثبیت شد. در ایران، با وجود آزادیِ شرعیِ رعایا، شبکه ای چندلایه از بهره مالکانه، خراج دیوانی، تعهدات تیولی و وقفی، بیگاری و بدهی—با ضمانت های عرفی مانند میرآب و لایروبیِ جمعی—وابستگیِ مؤثر ایجاد کرد. نتیجه آن که تمرکز حقوقی–نهادی در روسیه استثمار یکنواخت و شورش های سراسری را تسهیل کرد، حال آن که پراکندگی عرفی در ایران بسیج ملی را محدود و تغییر ساختاری را به اصلاحات ارضیِ دیرهنگام و از بالا واگذاشت.

از شاهنشاهی ساسانی و دیگر حکومت های بزرگی چون امپراتوری روم، امپراتوری هان و خلافت عباسی، داده های مالیاتی قابل اتکایی در دست است که می توان از آنها برای مقایسه توان اقتصادی این دولت ها بهره برد. از آنجایی که پول رایج و شرایط جغرافیایی دولت ها با هم متفاوت بود، پژوهشگران معاصر از تبدیل پول به بهای غله و خصوصاً گندم برای برآورد توان اقتصادی و درآمد دولت ها بهره می برند. با یافتن بهای تقریبی گندم در هرکدام از دولت های مورد بررسی و تبدیل مجموع مالیات دریافتی این دولت ها به واحد جرم گندم می توان توان اقتصادی آنها را با هم مقایسه کرد. مسئله اصلی پژوهش حاضر نیز مطالعه تطبیقی درآمد شاهنشاهی ساسانی با دولت های نامبرده به منظور مقایسه توان اقتصادی آنها است. نتایج به دست آمده نشان خواهد داد که هرچند ساسانیان نسبت به حکومت های پس از خود از تک تک مردم و زمین ها میزان مالیات کمتری دریافت می کردند، اما به طور میانگین آنان بر حسب بهای گندم، حدود 3 تا 6 برابر بزرگترین دولت-های غیرایرانی جهان باستان و میانه درآمد داشتند. روش پژوهش مقاله حاضر مطالعه تطبیقی و شیوه گردآوری داده ها کتابخانه ای است.

افسانه های بومی و محلی، دربر گیرنده تجارب فردی و اجتماعی یک قوم است. تمامی اندیشه ها و باورهای جمعی در یک منطقه، از طریق افسانه ها و انتقال آن ها به نسل دیگر زنده می ماند. روحیات یک قوم، از طریق بازخوانی افسانه ها با درک بیش تری امکان پذیر است. این افسانه ها طی قرن های متوالی با نقل شفاهی میان مردم ماندگار شده و گاه به روایات محلی، به صورت داستانی از مردم این مناطق درآمده است. افسانه های گیلانی و مازندرانی مملو از داستان هایی است که به شکل روایی جای ماندگاری در داستان های حماسی و عاشقانه به خود اختصاص دادند. نوشتار حاضر که به روش کتابخانه ای و میدانی جمع آوری گردیده، در تلاش است به این پرسش پاسخ دهد که، «چگونه افسانه های شمال ایران، موجب حفظ و انتقال فرهنگ بومی و محلی و ارزش های اجتماعی یک قوم شده است»؟ این نوشتار همچنین، افسانه هایی را که زنان قهرمان اصلی آن هستند مورد بررسی و مطالعه قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد، مردم شمال ایران ضمن باور به افسانه ها، از طریق نقل سینه به سینه و روایات شفاهی و بهره گیری از قالب های ادبی از جمله شعر در جهت حفظ آنها، تلاش کردند.بر اساس درون مایه های افسانه های موجود در این نواحی، زنان مظهر صفاتی همچون، نجابت، زیبایی، قدرت، استقلال، گذشت و جاودانگی به شمار می آمدند. زن در نگاه افسانه ه ای مردم این مناطق، پیوندی ناگسستنی با طبیعت دارد.

عصر صفوی یکی از مهمترین ادوار تاریخی ایران به شمار میرود؛ چرا که صفویان پس از گذشت قرنها توانستند ایران را از زیر لوای حکومت بیگانگان خارج و وحدت ملی را در این سرزمین برقرار کنند. تأسیس دولتی ملی، متمرکز، مستقل و فراگیر در کنار رسمیت یافتن مذهب تشیع، به تقویت و رشد فرهنگ عمومی مشترک انجامید و موجب بازآفرینی نام، مفهوم و هویت ایرانی گردید. نیک میدانیم که هیچ ملتی بینیاز از دانستن گذشته تاریخی و هویت خویش نیست و ادبیات گستردهترین افقی است که در لابهلای گزارشهای آن میتوان عناصر و مؤلفههای اصلی هویت هر قوم و ملت را بازشناخت. پژوهش حاضر به منظور بازشناسی نام، مفهوم و هویت ایرانی و عناصر و مؤلفههای آن در دیوان اشعار صائب تبریزی صورت گرفته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دیوان اشعار صائب سرشار از مضامین و مفاهیم ایران و هویت ملی ایرانی است به گونهای که شاید بتوان ادعا کرد اشعار صائب آیینه تمام نمای جامعه ایران عصر صفوی محسوب میشود. صائب با بیانی بلیغ و فصیح توانسته ایران و مفهوم ایران یا به عبارتی دیگر مؤلفههای هویت ملی ایرانی را که در واقع معماری جامعه ایرانی-اسلامی عصر صفوی است را بنمایاند. صائب به عنوان ادیبی میهن پرست همواره بر هویت ایرانی و ملی خود وفادار مانده است. ایران گرایی، عشق به ایران و آرزوی دیدار وطن از اندیشههای صائب بوده است. پژوهش حاضر به صورت موردی و با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تاریخی و بهرهگیری از ابزار کتابخانهای و منابع و مآخذ مکتوب صورت گرفته است.

عاشورا درشمار معدود رخدادهای تاریخی است، که از دیرباز در ادبیات شیعی از جایگاهی بلند برخوردار بوده و در فراز و فرود حوادث تاریخی نقش آفرینی کرده است. چنین کارکردی سبب شد تا اخبار عاشورایی به پیروی از تقاضاهای زمانی در دوره های مختلف تاریخ تشیع، با نگرش های گوناگونی نگاشته شود و درگذر زمان نگرش های تاریخی، کلامی، حدیثی، عاطفی، ماورایی، عرفانی، حماسی و اسطوره ای را در این شاخه از تاریخ نگاری شیعی پدید آورد. از این رو، شناخت فضاهای سیاسی_فکری ابزاری برای شناخت نگرش ها و نیز نگرش شناسیِ اخبار عاشورایی عاملی برای واکاوی لایه هایی از تاریخ سیاسی_فکری دوره های مختلف است. اخبار عاشورایی در دوره صفویه بنابر نیازهای اجتماعی، مانند رهایی از فشار چند صد ساله حاکمان غیرشیعی، بیشتر با نگرش عاطفی و یادکرد مصائب گوناگون تحریر شد و بر دوره های بعدی تأثیر گذارد. نوشتار روبرو، با طرح این پرسش که محتشم در اشعار عاشورایی خود چه نگرشی را ترسیم کرده با روش تحلیل محتوای کیفی، به تبیین خاستگاه تاریخی نگرش محتشم پرداخته و دریافته که بیشتر اشعار محتشم براساس نیازمندی ها و شرایط فکری سیاسی زمانه خود، نگرش عاطفی_احساسی را بیان کرده و آن را استادانه با نگرش ابتلایی و تقدیرگرایانه به واقعه عاشورا پیوند داده است.

فتح آذربایجان از رخدادهای مهم در تاریخ فتوحات اسلامی است که بازتاب آن در منابع اسلامی با تفاوت های چشمگیری همراه بوده است. سیف بن عمر تمیمی از راویان پُرارجاع در فتوح نگاری، بخش درخور توجهی از اخبار این واقعه را روایت کرده است؛ اما روایت های منسوب به او، به دلیل تعارض های زمانی، ضعف در زنجیره راویان و یا سوگیری های سیاسی و تعارض محتوایی با مشکلاتی در اعتبارسنجی مواجه است. این پژوهش با هدف ارزیابی اعتبار تاریخی و تحلیل گفتمانی روایت های سیف درباره فتح آذربایجان و مقایسه آن با دیگر منابع اسلامی، به بررسی ساختار روایی، اعتبار سندی و جهت گیری های گفتمانی این روایت ها می پردازد. روش پژوهش، تحلیلی و تطبیقی است و با بهره گیری از تحلیل محتوای منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که روایت سیف، ازنظر زمان وقوع، فرماندهی نظامی، ترکیب سپاه و شیوه فتح، با سایر منابع تفاوت دارد و بازنمایی شخصیت ها و اهداف در آن، متأثر از گرایش های ایدئولوژیک خاص قومی و مذهبی است. در مقابل، روایت هایی که منسوب به سیف نیست بر مصالحه و استقرار تدریجی تأکید دارد؛ به دلیل انسجام محتوایی، تنوع سندی و هم خوانی تاریخی، مبنای معتبرتری برای بازسازی علمی فتح آذربایجان ارائه می کند. این پژوهش نشان می دهد که تحلیل تطبیقی و گفتمانی، رویکردی کارآمد در ارزیابی روایت های تاریخ اسلامی است.

جنسیت در بازتعریف تمایزات اجتماعی، نقش ها و عملکردها، نقش مؤثری دارد. در جوامع گوناگون، هویت جنسیتی به مثابه برساخت اجتماعی، در سطحی فراتر از تفاوت های بیولوژیکی عمل می کند. بازنمایی جنسیت در جوامع سنتی، مسئله ای است که از لابه لای متون تاریخی مشاهده می شود. هدف این پژوهش، مطالعه وضعیت زنان در نظام سیاسی عصر تیمور است. یافته های پژوهش نشان داد که جنسیت و هویت جنسیتی در عصر تیموری تحت تأثیر و تأثر نظام قبیله ای و مردسالار بوده است و زنان از آغاز تکاپوی تیمور در تنگاتنگ جنگ ها، بدون تفکیک جنسیتی در عرصه اجتماع حضور می یافتند؛ از این رو هویت آنان در کنار مردان و در درون قبیله شکل می گرفت. همین امر باعث شد کارکرد زنان در عرصه های سیاسی- نظامی، پررنگ تر جلوه کند. ساختار حکومت تیموری که برپایه ازدواج با زنان قبایل مهم شکل گرفته بود، فرصتی فراهم آورد تا استراتژی زنان از جنگاوری تا سیاست و حتی شفاعت در جهت صلح و رفاه قبیله و حکومت موفقیت آمیز شود. زنان باوجود تبعیض جنسیتی توانستند با سازوکارهای زنانه و تجلی ظرافت زنانه، قدرت خود را در جامعه پدرسالار عصر تیمور و درون دستگاه تیموری نشان دهند. این پژوهش، به طور مشخص به دوران حکومت تیمور می پردازد.

تا اواسط سده نوزدهم میلادی، فرش های شرقی در ایالات متحده به سبب عرضه محدود شناخته شده نبودند، اما توسعه زیرساخت های آمریکا، به ویژه پس از جنگ جهانی اول، واردات سپس تقاضا برای فرش را افزایش داد. در همین دوران، باشگاه حاجی بابا (۱۹۳۲م) در نیویورک تأسیس شد. هدف این پژوهش، شناسایی نقش این باشگاه در نهادینه سازی مطالعات علمی بر فرش های شرقی در ایالات متحده است. نگارنده کوشیده است به این پرسش پاسخ دهد: باشگاه حاجی بابا چگونه در بستر شرایط اجتماعی اوایل سده بیستم میلادی شکل گرفت و چه نقشی در تحول مطالعات علمی و مجموعه داری فرش های شرقی در آمریکا بازی کرد؟ پژوهش با رویکرد تاریخ اجتماعی و شیوه تحلیل کیفی با اتکا به اسناد و داده های کتابخانه ای به سر انجام رسیده است. نتایج نشان می دهد، باشگاه حاجی بابا، نقشی برجسته در شکل گیری مطالعات نظام مند و مجموعه داری علمی فرش های شرقی در آمریکا بازی کرد. حاجی بابا در دورانی تأسیس شد که بازار فرش گرفتار رکود، اما علاقه به ابعاد فرهنگی و هنری فرش رو به گسترش بود. حاجی بابا با ایجاد تعادل میان رویکرد تجاری و علمی، زمینه بررسی دقیق ترِ فرش های روستایی و عشایری را فراهم کرد و با انتشار آثار پژوهشی، برگزاری نمایشگاه ها و همکاری با متخصصان، به ارتقای جایگاه فرش در مطالعات هنری و فرهنگی آمریکا یاری رساند.

تعیین خط مشی سیاسی اشکانیان در داخل و خارج کشور، به دلیل کمبود اسناد موجود، همواره امری مشکل و گاه محال است. با وجود این، در برخی اوقات با کنار هم گذاشتن شواهد موجود می توان به نتیجه ی مشخصی رسید. شاهنشاهی اشکانی در دوره ی اردوان دوم با مشکلات عدیده سیاسی مانند تلاش روم برای فتح ارمنستان و تمایلات گریز از مرکز حکومت های دست نشانده روبرو بود و به رویکرد نوینی در زمینه ی سیاست داخلی و خارجی برای خروج از بحران نیاز داشت. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که رویکرد سیاسی و ساز و کار اجرایی اردوان دوم در مرزهای غربی قلمرو خود و در برابر طوایف و حکومت های متخاصم چگونه بود؟ یافته های این مقاله نشان خواهند داد که اردوان برای مقابله با مشکلات مذکور، از طرفی اقدام به کاهش قدرت دودمان های محلی چون الیمایی، آذربایجان و خاراکنه و جایگزینی برخی از آن ها با اعضای خاندان اشکانی و از طرف دیگر اقدام به کاهش قدرت اشراف محلی و کاهش اختیارات داخلی دولتشهرها کرد. در کنار اقدامات داخلی، سیاست مقابله با نفوذ روم در ارمنستان نیز در دستور کار اردوان قرار گرفت که موقتاً با عدم موفقیت اشکانیان همراه بود. هرچند همه ی اقدامات او بازده آنی نداشت؛ اما به سرمشقی برای جانشینانش در دهه های بعد تبدیل شد. 

علویان ترکیه، بزرگ ترین اقلیت دینی برجسته و یکی از جدی ترین جوامع حا می بنیاد جمهوری سکولار در این کشور بوده اند که همواره طبقه بندی خود را به عنوان اقلیت رد کرده اند. آن ها همیشه در فرایند فعالیت ها و تعاملات خود با دولت ها و جوامع غیر علوی ازجمله سنی ها، سکولارها، احزاب و کردها با مسائل و چالش هایی مواجه شده اند و مواضعشان نسبت به دولت ها و علویان سوریه برایشان در داخل و خارج ترکیه مشکلاتی ایجاد کرده است. بااین وصف، محققان در اولین رویارویی پژوهشی خود در مطالعه این اقلیت، با این سؤال اساسی روبه رو شده اند که همکاری ها و چالش های علویان ترکیه با دولت ها و جوامع غیر علوی این کشور چیست و سپس در بررسی ابتدایی خود، از سویی با جریان های سکولاریسم و دموکراسی سازی تدریجی، احزاب، سنی های حنفی حاکم، کردهای علوی، دولت های ترکیه و علویان عرب و به واسطه ایشان با علویان سوریه، مواجه گردیده و از سوی دیگر نسبت به نقش و تأثیر هر یک از این جریان ها بر علویان و تأثیر متقابل علویان بر هریک از آن ها و نیز عوامل چالش ها و موانع تعاملات بینشان، کنجکاو شده اند. واکاوی این موارد، با رویکردی گونه شناسانه، موضوعی و تحلیلی - توصیفی، این نتایج را داشته است: الف. جانب داری دولت ها از سنی ها و ترجیحشان به علویان موجب نارضایتی علویان از دولت، مانع نزدیکی علویان و سنی ها و باعث همبستگی بیش ازپیش علویان ترکیه و سوریه شده است؛ ب. علویان، مخالف حزب حاکم و متمایل به حزب جمهوری خواه خلق هستند و این که هیچ علوی در رهبری احزاب و مسئولان حکومتی نیست موجب اعتراضات ضدحکومتی آن ها شده است؛ ج. دموکراسی سازی و تکثرگرایی فرهنگی، موجب گرایشی اندک به تجدید بُعد مذهبی علویان گردیده، ولی تمایل بیشتر به سکولاریسم، تأثیر اندک عقاید دینی در زندگی و حمایت از اصلاحات سکولار آتاتورک، محسوس بوده است.

صلح نامه حدیبیه به عنوان یک اقدام استراتژیک و آگاهانه ازسوی پیامبر(ص)، با هدف ایجاد فضای صلح و کاهش تنش های سیاسی و اجتماعی میان مسلمانان و قریش طراحی و اجرا شد. این مقاله با رویکرد توصیفی و بهره گیری از روش تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه، به صورت بندی گفتمانی این پیمان نامه پرداخته است. متن اصلی پیمان نامه از کتاب المغازی واقدی، به دلیل جامعیت و دقت آن، انتخاب شده است. نتایج پژوهش نشان دهنده شکل گیری دو خرده گفتمان سیاسی با دال مرکزی «هراس زدایی» و مدنی با دال مرکزی «مؤالفت» است. باتوجه به هم سویی دال های مرکزی این دو خرده گفتمان، برایندی با محوریت «مؤالفت» شکل گرفته که بیانگر ایجاد فضایی امن، همراه با سازش و پذیرش متقابل میان طرفین (مسلمانان و مشرکان) است. این گفتمان مدنی و فرادینی، زمینه ساز امنیت سیاسی-اجتماعی برای گسترش اسلام در مکه و فتح آن در رمضان سال هشتم شد.

استفاده از مهر برای تأیید و اثبات فرامین و احکام صادرشده ازسوی سلاطین یک ضرورت بود و کسانی که وظیفه ممهورکردن فرامین و نگهداری از مهر را به عهده داشتند، با عنوان مهردار شناخته می شدند. سلاطین تیموری هم باتوجه به نیازهای زمانه خویش افرادی را بدین منصب مهم برگماردند. این پژوهش بر آن است با اتکا به منابع اصلی ازجمله اسناد و تحقیقات صورت گرفته، به روش تاریخی و به شیوه توصیفی- تحلیلی، نحوه انتصاب افراد به منصب مهرداری، جایگاه دارندگان این منصب در تشکیلات حکومتی تیموریان را مورد بررسی قرار داده و انواع مهر، ترتیب و تشریفات مهرزدن بر اسناد را مشخص کند. بررسی ها نشان می دهد که مهرداری اغلب به امرای قبایلی که اعتماد سلطان را کسب کرده بودند، تخصیص داده می شد. مهرداری وسیله ای برای ارتقا به مناصب عالی رتبه ای چون امارت دیوان اعلی و حکومت ولایات بود. مهرزنی تشریفات و ترتیبات خاصی داشت. در مکاتبه با ممالک هم جوار و واگذاری حکومت ایالات فقط مهر حاکم بر فرامین زده می شد، اما در فرامینی چون اعطای سیورغال، معافیت مالیاتی و واگذاری مناصب، بعد از حاکم سایر ارکان حکومت یعنی امیرزادگان، امیرالامراها و وزرا که در دیوان اعلی صاحب منصب بودند، بر ظهر فرامین مهر می زدند. فرمانروایان تیموری مهرهای مختلف با کاربردهای متفاوت داشتند.

علی بن محمد بارزی یکی از شخصیت هایی است که علی رغم آن که حدود سال های 359-361ق چالشی سخت برای آل بویه در کرمان آفرید، در هاله ای از گمنامی در رویدادهای تاریخ ایران در قرن چهارم باقی مانده است. چرا که منابع دست اول در مورد او سکوت اختیار کرده اند، به طوری که نام این سردار به جز در گزارش ابن مسکویه، در همه تاریخ نگاری ها و حتی در تاریخ سیستان حذف شده است. ولی وجود یک سکه نو یافته و ضرب شده در سیستان، نشان دهنده حضور پررنگ او در سپهر سیاسی شرق ایران در این دوره تاریخی است. آیا ردپای تحریک سامانیان ضد خلف بن احمد صفاری (متحد بویهیان) وجود داشته است؟ مساله این تحقیق، مبتنی بر شناسایی زمینه های شکل گیری قیام علی بن محمد بارزی و جایگاه رفتار سیاسی و نظامی او و نیز علل ناکامی او در تداوم حاکمیت سیاسی با تاکید بر بررسی نقش سامانیان است. این تحقیق با هدف بازتعریف بخشی از رویدادهای سیاسی و نظامی ایران در سیستان و کرمان در سال های فوق الذکر و متکی بر مطالعات سکه شناسی است. دستاورد این بررسی که با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی و مطالعه متون تاریخی و به خصوص سکه نویافته، بیانگر این مهم است که، حرکت سیاسی و نظامی علی بن محمد بارزی در ارتباط وثیق با سیاست ها و برنامه های سامانیان در منطقه سیستان و کرمان و در مقابله با آل بویه بود.

کارگران به عنوان قشر مؤثر و حساس در ساختار اجتماعی ایران، با تناقضات و منازعات متعددی روبه رو بوده اند. این تناقضات در دوره پهلوی دوم نیز وجود داشته است. سوال اصلی این تحقیق آن است که عوامل اجتماعی موثر بر تناقضات و تنش های کارگری در دوره پهلوی دوم کدام ها هستند؟ این مطالعه با رویکرد تحلیل تاریخی انجام شده است. پژوهش بر اسناد رسمی دوره پهلوی دوم و گزارش های اتحادیه های کارگری تکیه دارد. همچنین مطالعات و مقالات پژوهشی مرتبط با وضعیت کارگران در این دوره به عنوان منابع دیگر مورد استفاده قرار گرفته اند. نتایج نشان می دهد که اگرچه سیاست های دوره پهلوی دوم به طور نسبی به بهبود رفاه کارگران و تأمین اجتماعی آنان توجه داشت، اما نابرابری دستمزدها، توزیع نامتوازن نیروی کار نسبت به درآمد و دسترسی نابرابر به خدمات رفاهی همچنان وجود داشت. سیاست حکومت در قبال کارگران صنعتی ترکیبی از مشوق ها و سرکوب ها بود؛ ازیک سو، تصویب قانون کار، بهبود شرایط محیط کاری، توسعه بیمه های درمانی و مشارکت محدود کارگران در سهام کارخانه های صنعتی وجود داشت و از سوی دیگر، تشکیل اتحادیه های دولتی (زرد) و نظارت ساواک بر کارگران مانع تحقق کامل حقوق آنان می شد. در مواردی که روند حل منازعات شکست می خورد، برخوردهای امنیتی شامل اخراج، سرکوب و دستگیری کارگران صورت می گرفت.

هدف این پژوهش بررسی جایگاه و اهمیت و میزان توجه برنامه های عمرانی دوران پهلوی به توسعه منطقه ای در کشور است. این پژوهش کیفی و روش جمع آوری اطلاعات به صورت مطالعات کتابخانه ای و اسنادی بوده و برای تحلیل از روش هرمونتیک استفاده می شود. نتایج نشان داد، برنامه ریزی منطقه ای در برنامه اول بصورت محدود و در برنامه عمرانی دوم بعنوان راهبرد اصلی مطرح بوده و در برنامه عمرانی سوم با تشکیل ساختارهای منطقه ای و استانی سازمان برنامه، شکل نهادی می گیرد. در برنامه چهارم و با تبدیل کشور به مناطق 11گانه سیاست تمرکززدایی ادامه یافته اما در اواخر برنامه عمرانی چهارم، بر اثر تمرکز بیش ازحد برنامه ها بر روی صنعت و رشد اقتصادی ، توسعه نواحی مختلف کشور حالت نامتوازن به خود می گیرد ، برنامه عمرانی پنجم نیز بعنوان نقطه عطف رویکرد منطقه ای به شمار می رود. علیرغم موفقیت های برنامه های عمرانی بخصوص برنامه سوم و چهارم و تجربه رشد اقتصادی و توسعه صنعتی پایدار در طول دهه 1340ش که همراه با تثبیت شرایط سیاسی بود، مسئله توسعه متوازن منطقه ای به شکل مناسبی انجام نگردید. در طول برنامه عمرانی پنجم و در زمان تدوین برنامه ششم، مطالعات مربوط به طرح آمایش سرزمین تهیه و مشکلات توسعه منطقه ای در برنامه های قبلی احصا شده بود بر همین مبنا سه سطح، ملی، منطقه ای و محلی ترسیم گردید، جهت گیری این برنامه، توسعه منطقه ای بر اساس اهداف ملی بود. البته این برنامه به دلیل انقلاب 1357ش علیرغم تدوین به مرحله تصویب و اجرا نرسید.

شهر میبد یکی از شهرهایی است که تا حدودی اصالت بافت تاریخی خود را حفظ کرده است. ویژگی های شاخص این بافت شامل استخوان بندی منظم، پیوستگی فضایی در عین گسستگی بافت ها و ارتباط میان عناصر کلیدی مانند بازار، کاروانسرا، مسجد جامع و ارگ حکومتی است. تعیین محدوده ی عرصه و حریم این شهر، ابزاری حیاتی برای مدیریت حفاظت از بافت تاریخی و پیشگیری از تأثیرات مخرب عوامل انسانی و طبیعی به شمار می آید و می تواند به تقویت مدیریت یکپارچه آن کمک کند. این مطالعه با روش تحقیق کیفی و ترکیبی از مطالعات کتابخانه ای و میدانی، با هدف ارائه پیشنهادهایی برای تعیین عرصه و حریم، اهمیت آن را به عنوان ابزار مدیریت مؤثر بافت تاریخی بررسی می کند. کارکرد اصلی تعیین محدوده، صیانت از ارزش های برجسته بافت تاریخی است. هرچند مفهوم حریم در ایران به طور گسترده به کار گرفته شده، اما اغلب توجهی به سودمندی آن برای جامعه محلی نشده است؛ این بی توجهی می تواند به نارضایتی ساکنان و ناکامی اهداف حفاظت منجر شود. با توجه به گسترش بافت تاریخی میبد و تهدیدات ناشی از توسعه شهری و تغییرات کاربری، این پژوهش سه سناریوی پیشنهادی برای تعیین محدوده عرصه و حریم ارائه می دهد تا فرآیند تصمیم گیری و برنامه ریزی حفاظت بافت تاریخی تسهیل شود و تمامی اجزای ارزشمند شهری در قالب یک سیستم یکپارچه مورد توجه قرار گیرند.

عصر قاجار، فصل سرنوشت سازی در تاریخ روابط ایران و اروپا محسوب می شود. مواجهه مسافران ایرانی با فضای اجتماعی و فرهنگی غرب، بر ذهنیت همراه با شگفتی آن ها اثر گذاشت و الهام بخش نگارش نخستین سفرنامه ها شد. در میان این آثار، گزارش گرمرودی، درباب اخلاق و عادات انگلیسی ها حائز اهمیت شد که رویکردی انتقادی نسبت به گرایش های هم جنس خواهانه اتخاذ کرده بود. فهم او از گذشته تابه حال، چالشی جدی میان پژوهشگرانِ موافق و مخالف رقم زده است. گروهی آن را مستند دانسته و برخی جعلی و تلافی جویانه پنداشته اند. این پژوهش باتکیه بر چارچوب نظری ماکس وبر و جامعه شناسی تفسیری آلفرد شوتس، به صورت انتقادی، گزارش گرمرودی را در بافت فرهنگی گسترده تر آن بررسی می کند. برای تعمیق این تفسیر، بازنمایی و تفسیر هم جنس کامگی در دیگر سفرنامه های ایرانی معاصر آن نیز واکاوی می شود تا به این پرسش محوری پاسخ داده شود که فهم سفرنامه نویسان نسبت به سکسوالیته در انگلستان با محوریت روابط هم جنسان چه بود. کاستی های روش شناسی مطالعات پیشین، استفاده گزینشی از منابع، بی توجهی به بافت تولید متن یا عدم به کارگیری ابزار مقایسه بر ضرورت پژوهش حاضر تأکید می کند. خوانش متنی و تجربی روایت سفرنامه ها در باب سکسوالیته، تنش های موجود در فضای فرهنگی ایران و انگلستان را بازتاب می دهد. یافته ها نشان می دهد، مسافران، تحت تأثیر تجارب زیسته و گونه بندی های نهفته در ساختارهای بین الاذهانیِ فرهنگ انگلیسی ها، گزارش های خود را تولید کرده و در برخی موارد حتی پیش از گرمرودی عقلانیت و منطق درونی گزارش او را تأیید نموده اند.

گچ بری به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از معماری سنتی، از جایگاه ویژه ای برخوردار است. یکی شاهکارهای هنر گچبری دوران اسلامی، محراب گچبری شده با نقوش اسلیمی و کتیبه های کوفی است و محراب های تاریخی مسجد ملک یا امام خمینی کرمان به عنوان قدیمیترین مسجد کرمان، یکی از این نمونهها است که ظرافت اجرا و پیچیدگی نقوش این محراب ها، آنها را به آثاری منحصر به فرد در تاریخ هنر اسلامی تبدیل کرده است. این پژوهش با هدف بررسی فنشناسی ملات گچی محراب های تاریخی مسجد ملک کرمان انجام شده است. مطالعه این محراب ها از آن جهت حائز اهمیت است که شناخت ترکیبات و ساختار ملات های تاریخی میتواند به حفاظت بهتر، مرمت اصولی و بازسازی دقیق این آثار معماری اسلامی کمک کند. در این تحقیق، سه نمونه از سه محراب روی پشت بام مسجد با استفاده از روش های آزمایشگاهی پیشرفته شامل پراش پرتو ایکس (XRD) و میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف سنج پراکندگی انرژی پرتو ایکس (SEM-EDS) مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که فاز غالب همه نمونهها ژیپس است و یکی از نمونهها در مقایسه با سایر نمونه ها، همگن ترین توزیع اندازه ذرات و متراکم ترین ساختار را دارد. همچنین، آنالیز XRD تأیید کرد که این نمونه حاوی بالاترین میزان کوارتز و کلسیت است که احتمالاً دلیل استحکام و دوام بیشتر آن نسبت به نمونه های دیگر میباشد. این نمونه به عنوان ساختار بهینه، معیاری برای تولید ملات های پایدار در پروژه های حفاظتی است. این یافته ها نه تنها به درک بهتر فناوری ساخت گچ در دوران تاریخی کمک میکند، بلکه می-تواند به عنوان معیاری برای تهیه ملات های سازگار در مرمت آثار گچی مورد استفاده قرار گیرد.

یکی از مهم ترین ویژگی های عصر آهن ایران، وجود گورستان هایی بدون ارتباط با استقرارگاه است. دلیل یافت نشدن استقرارگاه در نزدیکی اغلب این گورستان ها می تواند در ارتباط با کوچ نشین بودن جوامع عصر آهن و یا وجود استقرارگاه های موقتی که تاکنون آثاری از آن ها کشف نشده است، توضیح داده شود. ویژگی مهم این گورستان ها، فراوانی زیاد سفال های تدفینی است که مشخص نیست چگونه و در کجا ساخته شده اند. سفال های گورستان های نسبتاً نزدیک شباهت زیادی به هم دارند. از زمان گیرشمن پرسش های مهمی در این خصوص مطرح بوده است: آیا سفال های با شباهت بسیار زیاد در یک کارگاه خاص تولید می شدند و سپس بین جوامع توزیع می گردیدند یا هر جامعه با توجه به اینکه هنوز استقرارگاه و کوره های تولید سفال در پیرامونش یافت نشده است، تولیدکننده سفال خودش بوده است؟ در این پژوهش، به منظور پاسخگویی به پرسش های مذکور، جمعاً ۲۲ نمونه تصادفی از سفال های عصر آهن سه محوطه گورستانی استرک جوشقان و سیلک در کاشان و صرم در قم مورد آنالیز عنصری PIXE قرار گرفت و داده های حاصل به روش آماری PCA تحلیل شدند. بر طبق خروجی ها، هیچ گونه همبستگی بین سفال ها مشاهده نشد. همچنین، با وجود همپوشانی در بعضی از اکسیدهای اصلی، اما مقدار اکسید منیزیم به طور معناداری در سفال های هر سه محوطه متمایز بود. این تحقیق باستان سنجی نشان می دهد که نمونه سفال های عصر آهن گورستان های استرک جوشقان، سیلک و صرم از منابع خاک جداگانه ای ساخته شده اند ولی سفال های محوطه های مذکور از نظر شکلی، شباهت زیادی با هم دارند که به احتمال زیاد، نشان دهنده وجود روابط فرهنگی، جابجایی جمعیتی و یا تقلید سبکی است، نه به دلیل تولید متمرکز در یک یا چند مکان محدود و توزیع آن ها از طریق تجارت؛ بنابراین، نتایج پژوهش از فرضیه کوچ نشین یا نیمه یکجانشین بودن جوامع عصر آهن منطقه فرهنگی شمال مرکزی ایران پشتیبانی می کند.