درخت حوزه‌های تخصصی

در این مقاله با اتکا بر آرای سقراط در محاورات افلاطون و نظریه عقلانیت انتقادی کارل پوپر، استدلال شد که رعایت ضوابط عقلانیِ نظام مند، شامل: فروتنی معرفتی، مسئولیت شناختی و انسجام درونی، به نحو ضروری به تعهد اخلاقی منجر می شود. در برابر نقد ارسطو درباره «آکراسیا» (ضعف اراده)، نشان داده شد که عقلانیتِ فرآیندمحور بر خلاف معرفت ایستا می تواند شکاف بین «دانستن» و «عمل کردن» را پر کند. در بخش نخست، با بازخوانی محاوره پروتاگوراس، از سقراط که از تساوی معرفت با فضیلت دفاع می کند در پرتو چهارچوب عقلانیت انتقادی پوپر بازسازی شد. در این رابطه تأکید گردید عقلانیت انتقادی نه تنها ابزار کشف حقیقت، بلکه چهارچوبی برای التزام اخلاقی است. در ادامه، با تحلیل مفهوم «فروتنی معرفتی» در فلسفه علم پوپر ثابت شد که پذیرش خطاپذیری، تعهد به شفافیت و پاسخگویی را ایجاب می کند. حل چالش تاریخی ارسطو با معرفی «عقلانیت به مثابه فرآیند» مورد بررسی قرار گرفت و نشان داده شد که آکراسیا ناشی از نقص در نظام عقلانی است، نه جدایی ذاتی عقل و اراده. هدف پژوهش، بازخوانی آرای سقراط، ارسطو و پوپر با تمرکز بر مفاهیم «عقلانیت» و «تعهد» است. مقاله نتیجه می گیرد که اتحاد عقل و اخلاق نه یک آرمان انتزاعی، بلکه دست یافتنی است، مشروط بر اینکه عقلانیت را به مثابه فرآیندی نهادی (نه صرفاً فردی) درک کنیم.

پاول زاک در کتاب مولکول اخلاقی ادعا می کند که هورمون اکسی توسین نقشی تعیین کننده در شکل دهی رفتارهای انسانی ایفا می کند و معتقد است که تبیین های فلسفی از اخلاق نوعی خیال پردازی فلسفی هستند؛ چرا که رفتار اخلاقی را می توان صرفاً از منظر زیست شناختی و با تکیه بر هورمون اکسی توسین توضیح داد. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، نگاهی انتقادی به این ایده دارد. در گام نخست، نشان داده می شود که اکسی توسین به عنوان یک هورمون، تأثیر علّی مستقیم و کامل بر رفتار اخلاقی ندارد، چنان که زاک ادعا می کند. دوم، بررسی می شود که اکسی توسین علاوه بر رفتارهای همدلانه، می تواند باعث بروز احساساتی چون حسادت و لذت از رنج دیگران شود. سوم، شواهدی مطرح می گردد که نشان می دهد اثرات مشاهده شده از اکسی توسین ممکن است به کاهش اضطراب و افزایش انگیزه اجتماعی مربوط باشد، نه صرفاً به ایجاد رفتارهای پیچیده اخلاقی. در نهایت، این پژوهش بیان می کند که حتی اگر بپذیریم اکسی توسین باعث ایجاد رفتارهای همدلانه می شود، این رفتارها همواره اخلاقی نیستند. اخلاق نیازمند در نظر گرفتن اصولی فراتر از همدلی، از جمله انصاف و عدالت، است. بنابراین، این مقاله با نقد دیدگاه اکسی توسین به عنوان مولکول اخلاقی، بر پیچیدگی های تبیین اخلاق تأکید می کند و ضرورت رویکردهای جامع تر تأکید می کند.

پژوهش حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر اندیشه ی علامه جعفری، به بررسی نقش و پیوند مفهومی هنر در حیات معقول و تأثیر آن در تقویت درمان گری وجودی می پردازد. هدف اصلی مقاله، واکاوی ظرفیت های درمان گرایانه هنر اصیل از منظر جعفری و تحلیل نسبت آن با مؤلفه های درمان گری وجودی، از جمله معنا، خودآگاهی، مسئولیت پذیری و تعالی روحی است. از دیدگاه علامه جعفری، هنر صرفاً تقلید طبیعت یا بازتاب احساسات سطحی نیست؛ بلکه فرآیندی آگاهانه و تعالی بخش است که در آن انسان از طریق احساس تصعید یافته، تلاش می کند «واقعیت آن چنان که هست» را به «واقعیت آن چنان که باید باشد» تبدیل کند. در این مسیر، هنر اصیل نقش مهمی در تحقق حیات معقول ایفا می کند؛ حیات هدفمند و مبتنی بر عقلانیت که زمینه ساز تعالی معنوی و شکوفایی وجودی انسان است. جعفری میان هنر اصیل و غیراصیل تمایز قائل می شود. هنر غیراصیل دنباله رو تمایلات سطحی و روزمره انسان است، در حالی که هنر اصیل حقیقت جو، خلاق و متعهد به تعالی انسان است. هنر اصیل، زیستن معقول در اندیشه های دینی را به صورت عملی و کارآمد ترسیم می کند و مبانی فکری علامه در باب هنر و حیات معقول نیز متأثر از اندیشه های وی در این عرصه است. یافته ها نشان می دهد که در منظومه فکری جعفری، هنر اصیل در حیات معقول می تواند رهیافتی مؤثر برای تقویت فرآیند درمان گری وجودی باشد.

بهره برداری از آموزه های معرفتی ادعیه اهل بیت علیهم السلام، آحاد جامعه را به مسیر هدایت و سعادت رهنمون می سازد. دعای ابوحمزه ثمالی یکی از ادعیه ای است که می تواند در شناسایی راه های خروج از گناه روشنگری داشته باشد. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، ضمن تحلیل کمی و کیفی دعای ابوحمزه ثمالی، سه مقوله راهکارهای شناختی، انگیزشی و رفتاری برای خروج از گناه مورد بررسی قرار گرفته است. این نوشتار گویای آن است که راهکارهای خروج از گناه در دعای ابوحمزه نه تنها ناظر به توصیه های عرفانی یا عاطفی هستند، بلکه در قالب یک سیستم معرفتی، انگیزشی و رفتاری، ساختار دقیق بازگشت به فطرت را بیان می دارند. امام سجاد علیه السلام در این دعا، نقشه راه خروج از گناه را با در نظر گرفتن ابعاد وجودی انسان طراحی کرده اند. در بعد شناختی، تأکید بر وسعت رحمت الهی، معرفت به خداوند به عنوان تنها پناهگاه و درک تقصیر انسان، بستر تحول فکری و احساس امید در انسان را فراهم می سازد. در بُعد انگیزشی، ترکیب خوف و رجا، اظهار عجز و جلب محبت الهی، نقش مهمی در ایجاد میل درونی به بازگشت ایفا می کند. در حوزه رفتاری نیز اعمالی همچون دعا کردن، انجام تکالیف الهی و اعتراف به گناه، به عنوان گام های عملی برای خروج از گناه معرفی شده اند. این پژوهش نشان می دهد که دعای ابوحمزه با زبانی دقیق، ساختار معنوی منسجمی در تربیت و تحول اخلاقی فرد گنه کار ترسیم کرده است و الگویی تلفیقی از معرفت، انگیزه و عمل برای بازگشت به مسیر بندگی ارائه می دهد که در تربیت دینی و اخلاق، کاربردی است.

بحث درباره نام ها و صفات الهی ابعاد گوناگونی دارد که مهم ترین آن، جنبه معناشناختی آن است. خوانش انسان از این جنبه از اسماء و صفات الهی، از جنبه های معرفتی و عبادی تأثیر عمیقی بر نوع ارتباط او با خدا خواهد داشت؛ زیرا شناخت و ارتباط انسان با خدا از طریق همین اسماء و صفات صورت می گیرد. بعد معناشناختی در دوران کنونی در کلام و فلسفه دین به جد محل اهتمام قرار گرفته است. پژوهش حاضر به این پرسش پاسخ می دهد که چگونه می توان صفات خداوند را شناخت؟ و رابطه صفات آفریدگار و انسان چیست؟ مقاله پیشرو با روش تحلیل گزاره ای و سیستمی دیدگاه قرآن کریم و احادیث اهل بیت (ع) به ویژه حضرت امام سجاد (ع) در این زمینه را بررسی می کند. نتیجه این پژوهش نشان می دهد که آیات و روایات مفاهیم راهگشایی و نظام مندی برای برون رفت از چالش های فراروی این مسأله ارائه می دهند. در نگرش خاص قرآن و حدیث، به خصوص صحیفه سجادیه، این موضوع بر دو جهت نفی تعطیل و نفی تشبیه بنیان گذاشته شده است: در جهات نفی تعطیل، از طریق خلقت به وجود خالق رهنمون می شود و خداوند به روش قلبی و فطری خود را به انسان شناسایی و از طریق افعال و نفی نواقص، خود را وصف می کند؛ در جهات نفی تشبیه، به دلیل تفاوت خالق و مخلوق و عدم توانایی تصور خداوند، هرگونه توصیف حتی در دقیق ترین و ظریف ترین صورت آن توسط مخلوقات پذیرفته نیست، زیرا این توصیف ها تالی های باطل محدودیت و نقص را به دنبال دارند. در دستگاه معرفتی خداشناسی امام سجاد (ع)، الهیات تعبیری، کارکردی، سلبی و اثباتی غیر مشبهانه پذیرفته شده و الهیات اثباتی مشبهانه به دلیل پیامدهای فاسد آن رد شده است.

رسول اکرم(ص) از جنبه های علمی و عملی اسوه حسنه و الگوی مسلمانان است.مسئله این پژوهش آن  است که به جز قرآن، علم رسول اکرم(ص) از چه منبع وحیانی دیگری منشأ گرفته است؟ برخی منشآ علم نبوی  را وحی غیر قرآنی می دانند وبعضی دیگر آن را منبعث از اجتهاد آن حضرت دانسته اند. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و به شیوه ی کتابخانه ای انجام گرفته است. دامنه این تحقیق آثار و کتب تفسیری و حدیثی شیعه و اهل سنت است. هدف از این مقاله بررسی نقش وحی غیرقرآنی در علم رسول اکرم(ص) در منابع فریقین است.که از آن به وحی بیانی در منابع شیعه و وحی السنه یا وحی غیرمتلوّ در منابع اهل سنت یاد شده است. آنچه این تحقیق به آن دست یافته است در خصوص وحی غیرقرآنی، تفاسیر و منابع حدیثی اهل سنت عمدتاً به روایتی استناد می کنند، که مشهور به حدیث اَریکه است. این روایت در منابع حدیثی و تفسیری شیعه هم مطرح شده است. بررسی مصادر و منابع، سند و دلالت این روایت، روشن می کند که خاستگاه بحث وحی غیرقرآنی، در خصوص علم رسول اکرم(ص) میان اندیشمندان فریقین مشترک است. نتیجه آنکه فریقین منشأ علم رسول اکرم(ص) را وحی قرآنی و وحی غیرقرآنی می دانند.  

تلفیق میان چند موضوع شرعی (همچون خواندن نیمی از آیه سجده دار و شنیدن نیمه دیگر آن) یا میان چند کیفیت تحقق در یک موضوع شرعی (همچون تحقق اقامت شش ماهه به صورت تلفیقی از دو اقامه سه ماهه)، با وجود کاربرد گسترده در فروعات فقهی، تاکنون به صورت مستقل و نظام مند در فقه بررسی نشده است. مسئله اصلی، آن است که آیا در صورت تحقق تلفیقیِ اجزای چند موضوع یا تحقق ترکیبی یک موضوع در چند مرحله، حکم شرعی همچنان جریان دارد یا خیر؟ تحلیل ادله ای همچون اطلاق، الغای خصوصیت، تنقیح مناط، قیاس اولویت و مناسبت حکم و موضوع نشان می دهد که توجیهِ توسعه حکم در بسیاری از موارد تلفیق امکان پذیر است و در برخی موارد نیز جریان حکم قابل قبول نیست. این پژوهش با ارائه چارچوبی منسجم برای دسته بندی فروعات پراکنده، نوآوری هایی را به همراه دارد: نخست، ارائه یک چارچوب نظری منسجم برای دسته بندی فروعات پراکنده فقهی در این حوزه؛ دوم، تفکیک بدیع میان دو نوع تلفیق (تلفیق موضوعات مختلف یک حکم و تلفیق کیفیت های تحقق یک موضوع) و تبیین پیامدهای اصولی و فقهی هر یک؛ سوم، نقد تطبیقی دیدگاه های فقیهان معاصر و شناسایی ناهماهنگی های مبنایی در برخی فتاوا. نتایج این پژوهش می تواند مبنای بازنگری در بخشی از فتاوا و گامی در جهت تبیین قواعد عام در فروعات مشابه باشد.

ابوزید از جمله نواندیشان معاصر عرب است که در پاسخ گویی به چالش های امروز جهان اسلام اهتمام فراوانی داشت. اما محور پاسخ گویی وی، روش های نوین غربی در فهم و تأویل قرآن بود. بر این اساس، نوشتار حاضر بر آن شد تا نظریه وی درباره تأثیر فرهنگ زمانه در فهم و تأویل قرآن را بررسی و نقد نماید. روش مقاله، از نوع تحلیل محتوا و شیوه آن انتقادی است. طبق بررسی انجام شده، مبانی نظریه عبارت اند از: لزوم تفکیک بین دین و تفکر دینی، بافت فرهنگی-جغرافیایی معانی قرآن؛ تجربه نبوی از وحی و قرآن بیانگر معنای زندگی نه کتاب قانون. همچنین مؤلفه های نظریه عبارت اند از: قرآن به مثابه گفتار زنده نه متن صامت؛ لزوم توجه به افق خارج از متن؛ ضرورت تعیین اصل و فرع در خطابات قرآنی؛ متغیر بودن مفاهیم قرآن و لزوم تأویل منفتح و زنده از قرآن. اما مبانی و مؤلفه های مطرح شده فوق، به دلایلی همچون فهم نادرست از دین و تفکر دینی، ابتنای فهم و تأویل قرآن بر قصد خداوند متعال؛ قرآن وحی الهی؛ ابتنای معنای زندگی بر مبنای زندگی، متن و گفتار بودن توأمان قرآن، اشتباه در تعیین اصل و فرع احکام؛ عدم نسبیت احکام قرآن و عدم ارائه مناط حکم مخدوش است. در نهایت باید گفت ابوزید فهم و تأویل قرآن را مبتنی بر فرهنگ زمانه می داند، درحالی که دیدگاه وی بر اساس نصوص قرآنی، روایی و تاریخی، و نیز دلایل عقلی درست نیست.

امامت، به مثابه رکن محوری منظومه اعتقادی امامیه، به گونه ای است که هر استدلال قرآنی یا روایی درباره آن ناگزیر بر پیش فرض صحت نصوص روایی استوار می شود. ازاین رو، پرسش اصلی مقاله آن است که آیا می توان بر پایه مبانی پذیرفته شده در علوم حدیث اهل سنت، روش شناسی منسجمی برای اثبات صحت احادیث امامت ائمه اهل بیت (ع) صورت بندی کرد یا نه. در همین چارچوب، هدف پژوهش، تنظیم مجموعه ای از معیارهای درون مذهبی اهل سنت بر پایه منابع حدیثی و رجالی آنان است که پشتوانه ای روشمند برای استدلال های کلامی امامیه در باب امامت فراهم آورد. این تحقیق با رویکرد تطبیقی و روش توصیفی تحلیلی و با بازخوانی منابع حدیثی و رجالی اهل سنت، هشت راهکار برای اثبات صحت احادیث امامت را استخراج و مقایسه می کند. یافته ها نشان می دهد این راهکارها در پنج دسته روش شناختی قابل گردآوری است: ۱. صحت مبنایی (ذاتی و غیری) بر اساس تعریف حدیث صحیح و حسن، شروط پنج گانه و قاعده تقویت به تعدد طرق؛ ۲. صحت اقراری در سه سطح تصریح به صحت، درج در کتب صحیح نگاری و نقل با صیغه جزم؛ ۳. صحت احتجاجی از طریق به کارگیری حدیث در مقام استدلال؛  ۴. صحت توصیفی بر پایه استفاده توصیفی عالمان از اوصاف روایی؛ و ۵. صحت همسانی، یعنی سرایت حکم صحت به روایات هم سند. بر اساس این پنج دسته روش، می توان بر مبنای اصول پذیرفته شده خود اهل سنت، برای بخش قابل توجهی از احادیث امامت حکم به صحت کرد و بدین سان، بنیان استدلال های کلامی در باب امامت را به صورت روشمند استحکام بخشید.

در اندیشه امامیه پس از اثبات وجوب بعثت انبیاء، مهم ترین مسئله ضرورت عصمت ایشان است. لزوم اتباع از نبی متوقف بر حصول اطمینان از مصونیت او در دریافت و ابلاغ وحی الهی است؛ بنابراین نبی باید از جمیع گناهان، خطاها و اموری که موجب تشکیک و تنفر مردم می شود، معصوم باشد. از طرفی در قرآن کریم مواردی ذکر شده است که مفسران و متکلمان آن را به ترک اولی نبی تحویل برده و ترک اولی را منافی عصمت نمی دانند. در این نوشتار که با رویکرد تحلیلی و انتقادی سامان یافته است، با ذکر نقدهایی بر این نظر، روشن می شود که به لحاظ عقلی و نقلی، امکان ترک اولی در پیامبران الهی به ویژه پیامبران اولوالعزم منافی عصمت است و آیات قرآنی بیانگر این مسئله با نظر به تفاسیر معتبر هر یک تأویل خاص خود را دارد و بیانگر آن است که انتخاب نبی در مسیر هدایت تشریعی و تکوینی و ایصال به مطلوب بوده است. دستاورد پژوهش مبین این است که عدم اختیار اولی و انتخاب غیراولی بر اساس علم نبی است و آنچه غیراولی به نظر می رسد مبتنی بر اندیشه حکمی و عرفانی و با توجه به اقتضائات موجود اولی بوده و نبی بهترین گزینه را در مسیر هدایت تکوینی و تشریعی انتخاب کرده است؛ بنابراین دستاورد پژوهش عبارت از این است که نبی بر اساس علم و عصمت، اختیار و اراده همواره فعل اولی را اختیار می کند، و اگر فعلی غیراولی به نظر می رسد برای ما این گونه به نظر می رسد.

انگاره توسعه حدیث فقهی یکی از مشهورترین و مقبول ترین نظریات حدیثی مستشرقان است. ایشان با توجه به مشکل مدارالاسناد در همه روایات فقهی اهل سنت، فقه اهل سنت، را اقتباس از یهودیان معرفی کرده اند. رونالد بوکلی (Ronald P. Buckley)، یکی از مستشرقان معاصر است که مقالاتی را درباره احادیث فقهی شیعه منتشر کرده است، وی تلاش کرده است، انگاره توسعه حدیث فقهی اهل سنت در قرن دوم هجری را با توجه به سه مقدمه، به حدیث فقهی شیعه نیز تعمیم دهد، این سه مقدمه عبارتند از؛ عدم تناسب روایات منقوله از امام صادق(ع) در جوامع حدیثی اهل سنت با عدد 4هزار شاگرد، نبود منبع مکتوب حدیثی قابل اعتماد از سده نخست و عدم اعتماد راویان امام صادق(ع) به وی. او با این سه مقدمه تلاش می کند، روایات فقهی شیعه را نیز نتیجه توسعه حدیث در قرن دوم و اقتباسی معرفی کند. این پژوهش با دو روش مطالعه تاریخی تطبیقی بین حدیث شیعه و اهل سنت و روش نقد محتوایی، نادرستی انگاره توسعه حدیث فقهی را اثبات کرده و تصویر صحیحی از رویداد تاریخی احیاء سنت نبوی در قرن دوم هجری، در برابر دید خواننده قرار می دهد. این که روایات فقهی اهل سنت، همان روایات امام صادق(ع) است، که با اسناد ساختگی، به دلایل تاریخی به صحابه و تابعان، نسبت داده شده است.

ادعیه و زیارات در شیعه، علاوه بر جنبه های عبادی و معنوی، حاوی معارف دینی و تاریخی بسیار گران بهایی هستند که همواره مورد توجه پژوهشگران و علمای دینی قرار گرفته اند. یکی از مسائلی که در ارتباط با این آثار مطرح می شود، مسئله صحت سند و محتوای این دعاهاست. برخی از این متون از اعتبار بیشتری برخوردار هستند؛ درحالی که در موارد دیگر، مانند دعای علوی مصری ابهامات و پرسش های جدی در خصوص اصالت و سند آن وجود دارد. دعای علوی مصری که به امام زمان(ع) نسبت داده شده است، به عنوان دعایی که در عصر غیبت صغرا در عالم خواب به شخصی از سادات منتسب به امیرالمؤمنین(ع) تعلیم داد شده، شناخته می شود. پژوهش حاضر با روش اسنادی‑انتقاد ، در پی بررسی دقیق سندی و محتوایی این دعا است. نتایج این تحقیق نشان داد که ضعف های موجود در سلسله سند دعا، ابهام در شرایط دریافت آن ‑ که در عالم خواب رخ داده است‑ و وجود تناقضات محتوایی با آموزه های قطعی اسلام، باعث تردید در صحت انتساب این دعا به امام زمان(ع) شده است.

پاسخ گویی به شبهات پیرامون مسائل اسلامی، از صدر اسلام تاکنون سابقه ای دیرینه دارد. حتی می توان نخستین شبهه افکن را شیطان دانست؛ زیرا در برابر فرمان الهی، شبهه مربوط به نوع انسان و روی گردانی از سجده را مطرح کرد و نخستین مقایسه شبهه انگیز را به خود اختصاص داد. پیامبر اکرم (ص) نیز درباره شبهه افکنان نسبت به آیات قرآن، استدلال های گوناگونی را از جانب خداوند بیان کردند که نمونه هایی از آن ها در منابع ذکر شده است. از آنجا که شناخت شبهه پردازان که بسیاری از آنان مستشرقان هستند و بررسی انگیزه های ایشان در عصر حاضر اهمیتی ویژه دارد، این مقاله بر اساس شیوه و عملکرد آنان نگارش یافته است. موضوع شبهه شناسی و پاسخ به آن ها در طول زمان توسعه یافته و به فرایندی خاص تبدیل شده است؛ به گونه ای که شبهات دسته بندی و نوع هر یک مشخص شده است. این امر به دلیل حساسیت موضوع، تنها از عهده افراد کارآزموده، شبهه شناس و برجسته برمی آید. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، ضمن بررسی شیوه های گذشتگان، به معرفی شبهه پردازان و انگیزه های آنان پرداخته و نوع برخورد قرآن کریم را با ذکر نمونه هایی از شبهات مطرح کرده است. به نظر می رسد مستشرقان عمدتاً در صدد برجسته سازی جنبه های منفی میراث اسلامی بوده اند.

قرآن کریم، کتاب هدایت برای انسان هااست؛ با این حال، بهره مندی انسان ها از مراتب هدایت آن یکسان نیست و مراتب گوناگونی از ادراک و انفعال در برابر نور الهی را نشان می دهد. این پژوهش با هدف واکاوی عوامل معرفتی مؤثر در بهره مندی از لایه های ثانوی هدایت قرآن با تکیه بر سوره بقره و گزیده هایی از خطبه های نهج البلاغه سامان یافته است. روش تحقیق، توصیفی_تحلیلی و مبتنی بر تحلیل آیات و روایات در چارچوب تفسیری موضوعی است. یافته ها حاکی از آن است که ایمان به غیب، معرفت به خدا، شناخت پیامبران و وحی، یقین، تفکر، ذکر و دعا، از مهم ترین عوامل معرفتی درک عمیق هدایت قرآنی اند؛ زیرا این عوامل، زمینه دریافت فیض الهی و هدایت تکوینی را پس از هدایت تشریعی فراهم می سازند. در مقابل، جهل، غفلت، نفاق و دنیاگرایی، مهم ترین موانع معرفتی تلقی می شوند که مانع از پیوند با هدایت الهی اند. نتیجه پژوهش نشان می دهد که بهره مندی از قرآن، صرفاً به دانستن الفاظ و مفاهیم آن محدود نمی شود، بلکه در گرو صفای عقل، استقامت ایمان و آمادگی قلب برای پذیرش هدایت ثانوی است.

تتناول هذه الدراسه أزمه العقل الفقهی الاجتهادی فی العراق المعاصر بوصفها إحدى الإشکالیات البنیویه التی تعیق بناء الدوله الحدیثه. وترجع جذور هذه الأزمه إلى قصور بعض الفاعلین الدینیین فی استیعاب التحولات المنهجیه التی شهدها الفکر الإسلامی فی النصف الثانی من القرن العشرین، خصوصًا ما یتعلق بتحلیل البنیه المعرفیه للأحکام الفقهیه وحدود نفاذها التاریخی، وتحدید الصله بین النص الشرعی والواقع الاجتماعی. وتتمثل إحدى أبرز تجلیات هذه الأزمه فی الاتجاه المتنامی ل «تطییف قانون الأحوال الشخصیه»، بما یحوّل الحریه الدینیه من حق فی اختیار الرأی الفقهی داخل قانون وطنی موحد، إلى التزامٍ قسری بمدونه مذهبیه کامله غیر قابله للمراجعه. وترى الدراسه أنّ إدراج الماده (۴۱) فی الدستور العراقی کان یتیح - نظریًا - إمکان الجمع بین وحده التشریع المدنی وتعدد الآراء الفقهیه داخل إطار قانونی واحد. غیر أن التطور اللاحق، ولا سیما مع صدور القانون رقم (۱) لسنه ۲۰۲۵، أدى إلى تحویل الحریه إلى صیغه تطییف کامل للتشریع عبر السماح للمواطن باختیار مذهب بأکمله بشکل نهائی. وهکذا أصبح القانون أداه لإعاده إنتاج الانقسام الهویاتی، وتعزیز النزعه الکهنوتیه فی التشریع، بدل أن یکون وسیله لترسیخ المواطنه والدوله المدنیه. وتقترح الدراسه أن أحد أنجع مسارات معالجه الأزمه یکمن فی استعاده الإسهامات الاجتهادیه للفقیه الکبیر الإمام محمد باقر الصدر، الذی قدّم نموذجًا متقدمًا فی فهم النص الشرعی، یقوم على الحذر التأویلی، والوعی بالسیاق الاجتماعی، والإیمان بدور الدوله فی التشریع ضمن ما سماه «منطقه الفراغ». وتنبع أهمیه الصدر من کونه الأب الفکری للإسلام السیاسی العراقی، ومن أن جمیع الفاعلین الدینیین المعاصرین ینتسبون إلیه فکریاً وسیاسیاً کمرجعیه دینیه. وبذلک یصبح تحلیل رؤیته الاجتهادیه مدخلًا لکشف التناقض بین منطلقاته الفکریه ومشاریعهم فی التقنین المذهبی الحالیه. وینطلق التحلیل من ثلاث مصادرات منهجیه تشکّل قاعده لنقد مشروع التطییف: (۱) أن نفاذ التشریع الدینی یرتبط بشروطه التاریخیه، (۲) رفض التمذهب المغلق، (۳) أنّ الإسلام لیس دیانه کهنوتیه ولا یملک مؤسسه دینیه على غرار الکنیسه. وتشکّل هذه المصادرات - بحسب الدراسه - أرضیه مشترکه یمکن الانطلاق منها للحوار مع الاتجاهات المدافعه عن التطییف، وإبراز التناقض بین خیاراتها القانونیه وبین المنطلقات نفسها التی تقول إنها تلتزم بها. وتقدّم الدراسه بعد ذلک تحلیلاً معمقاً ومکثفاً لرؤیه الصدر إلى العملیه الاجتهادیه. فالدین، فی نظره، ذی طبیعه معیاریه تتمثل فی کونه «أسلوباً فی فهم الواقع»، والإنسان قادر على إدراک مصالحه، إلا أن مشکلته التشریعیه هی مشکله أخلاقیه لا معرفیه، یجسدها الصراع المصلحی بین ذاتیه الفرد ودفاعه عن مصالحه الخاصه وحب الخیر العام الذی تمثله المصالح العامه. ویرى الصدر أن دور الفقیه هو «اکتشاف» المذهب لا «تکوینه»، وأن النصوص الشرعیه التأسیسیه لیست واضحه الدلاله، بل کثیرًا ما «تطمس مضمونها» لأنها لم تکتب بلغه «تقنینیه» وقانونیه، ولذلک تحتاج إلى جهد تأویلی لفهمها. ولذلک تُعدّ العملیه الاجتهادیه - بحسبه - عملیه احتمالیه معقّده یواجه فیها الفقیه احتمال الخطأ فی النص، واحتمال الخطأ فی الفهم، واحتمال غیاب نصوص أخرى ذات صله. ویشیر الصدر إلى أن جزءًا کبیرًا من التشریعات التی صدرت عن النبی تمثل تطبیقات زمنیه مرتبطه بظروف المجتمع فی عهده، لا أحکامًا خالده، وبالتالی فلیست کل "سیرته" مما یمثل فیها النبی "قدوه وأسوه". کما یؤکد على ضروره الفهم الاجتماعی للنص الشرعی، معتبرًا أن أغلب الأحکام جاءت بوصفها أجوبه على أسئله خاصه، ولم تُکتب ابتداءً، ومن ثمّ لا یمکن فهمها دون معرفه السیاق الاجتماعی الذی وردت فیه. ولذلک یصل إلى نتیجه حاسمه: أن الأحکام القطعیه فی الإسلام لا تتجاوز الخمسه فی المئه من مجموع الأحکام، فی حین تبقى خمسه وتسعین منها أحکام ظنیه وقابله للاجتهاد وحتى التغییر. وانطلاقًا من هذا التصور، یعید الصدر تعریف صلاحیات الدوله - فی غیر الأحکام الإلزامیه القطعیه النادره والأحکام الإلزامیه الاجتهادیه الظنیه - بوصفها صاحبه الحق فی تنظیم «المباحات العامه» وفق المصلحه الاجتماعیه، من خلال آلیه «منطقه الفراغ التشریعی». ویعتبر البحث أن الدوله، فی السیاق العراقی، تمتلک الشرعیه الکامله لممارسه هذه الصلاحیات بحسب الدستور الذی صوّت علیه الشعب، وأن هذه النقطه تنسجم تماما مع رؤیه الصدر کما عبر عنها فی نداءاته الأخیر قبیل مقتله. بناء على کل ذلک، یرى البحث أن إقحام الفقه المذهبی فی التشریع المدنی یفتقر إلى الأساس النظری ویناقض رؤیه الصدر التی تمنح الدوله مساحه واسعه للعمل التشریعی. وتخلص الدراسه إلى عده نتائج مرکزیه: (۱) أن رؤیه الصدر تفترض تاریخیه جزء کبیر من الأحکام، (۲) أن الاجتهاد عملیه بشریه احتمالیه لا یمکن تحویل مخرجاتها إلى هویه مذهبیه مغلقه، (۳) أن مشروع تطییف الأحوال الشخصیه یناقض مبادئ الصدر وینتمی إلى منطق فقهی یعید إنتاج الجمود والانقسام الهویاتی، (۴) أن الدوله الحدیثه - فی ضوء فکر الصدر - مؤهله لإداره التشریع بما ینسجم مع المصلحه العامه دون حاجه إلى تحویل الفقه إلى سلطه کهنوتیه. وتقترح الدراسه فی الختام أنّ معالجه الأزمه تتطلب تجاوز الفقه المدرسی نحو اجتهاد حیّ قادر على تعریف العلاقه بین النص والواقع، وإعاده تأکید أن الشریعه - بوصفها معطى إلهیًّا - لا تُفهم إلا عبر وعی حدود الفهم البشری وسیاقاته الاجتماعیه. وتفتح الورقه بذلک أفقًا بحثیًا جدیدًا حول ضروره إعاده النظر فی فلسفه الربانیه والتجربه النبویه ضمن إطار تاریخی تأویلی، بما یمکّن العقل التشریعی العراقی من تجاوز الجمود المذهبی نحو بنیه قانونیه أکثر قدره على دعم الدوله الوطنیه المعاصره.

متفکّران و اندیشمندان در سراسرِ جهانِ هستی بر این باورند که عرفان، تأثیر شگرفی در ساختنِ انسان های طالبِ کمال دارد و از این جهت، با هیچ یک از علوم و دانش ها قابل مقایسه نیست. از طرف دیگر، ماهیّتِ شعر آن گونه است که در روح و جانِ انسان ها تأثیر مثبت دارد؛ بنابراین تأثیرگذاریِ شاعرانِ عارف، بسیار افزون تر از دیگر شاعران است. پس لازم است که اشعارِ شاعرانِ عارف، موردِ بررسی و تحلیل قرار گیرد. آزاد بلگرامی از شاعرانِ بزرگِ فارسی گویِ قرنِ دوازدهمِ هجری در شبه قاره هندوستان است. وی به زبان فارسی و عربی آثار زیادی از خود به یادگار گذاشته است. با کاوش در آثارِ آزاد بلگرامی، قدرت و مهارت این سخنور در سخن پردازی به وضوح مشاهده می شود. متأسفانه به این شاعر و آثار او آنچنان که بایسته، پرداخته نشده است. همین موضوع، نگارندگان را بر آن داشت تا با کاوش در غزل های آزاد بلگرامی، بکوشند بازتاب اندیشه های عرفانی را در غزل های این شاعرِ عارف آشکار سازند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. در پایان این پژوهش، روشن گردید که عرفان و مضامین عرفانی، یکی از درون مایه های پُرتکرار در غزل های این شاعر است. برخی از این مضامین، عبارتند از: استغنا، تجلّی، ضرورت مُرشد، غیرت، فقر، فنا، لطف و وحدت. آزاد بلگرامی در مقامِ بیانِ مفاهیمِ عرفانی، در قامتِ یک عارفِ کمال یافته ظاهر می شود و با ظرافت و دقّت خاصّی، این اندیشه های متعالی را ارائه می نماید. زبان و نحوه بیان این شاعر، ساده و روان است. او در عین سادگی و روانی، مضامین عرفانی را در قالبِ تصاویر شاعرانه و همراه با صُوَرِ خیالِ رنگارنگ بیان کرده است که نشانه توانایی این شاعر در شعرپردازی است.

پژوهش پیش رو به دنبال ویژگی های معرفت معتبر در خداشناسی عرفان اسلامی با تکیه بر معرفت شناسی مولانا و ابن عربی در قیاس با عرفان مسیحی و معرفت شناسی فلسفی و کلامی ست. در این میان، تمایزات نگاه مولانا و ابن عربی به عنوان دو شاخص در عرفان اسلامی با خداشناسی عرفان مسیحی برجسته می شود. نظرات محققان معاصر در تحلیل شان نسبت به معرفت عرفانی و عنایت به آراء برخی فیلسوفان دین، می تواند ارزیابی مهمی به دست دهد که از اهداف این نوشتار است. ضمن بررسی نسبت معرفت عرفانی با عقلانیت، جایگاه معرفت در نظام عرفانی به عنوانی ساختاری شهود محور مورد ارزیابی قرار می گیرد. معرفت معتبر از درگاه سلوک مشروع و معتدل می گذرد و اعتبار آن به نحوه سلوک و باور به خدای یگانه مرتبط است، چراکه شهود صحیح در واقع ناشی از ارتباط درست با حقیقت واحد هستی ست و این ارتباط، لوازم مناسب خود را می طلبد. در بررسی نهایی، معرفت عرفانی مولانا و ابن عربی، در حصارِ عقل جزیی و ابزاری نیست و مطابق حقیقتی فراتر به نام عقل کل است. با ایمان مسیحی و آموزه تجسد و نگاه عرفای مسیحی در خداشناسی کاملا مغایر است، لذا نمی توان رویکردهای در تعارض با عقلانیت صریح را از قبیل اتحاد و حلول و تجسد، در خداشناسی ایشان معتبر قلمداد کرد.

ارزش از پایه ای ترین و اساسی ترین مفاهیم و مؤلّفه های فرهنگ محسوب می شود. با این وصف نوع تلقّی از اطلاق یا نسبیّت ارزش ها، نوع نگاه به منشأ و اساس ارزش ها و نیز چگونگی تقسیم بندی از آنها، تأثیراتی مهم و در عین حال گوناگون در نگاه به فرهنگ جوامع می گذارد. نسبیّت یا عدم نسبیّت فرهنگی، خوب و بد بودن فرهنگ ها، انسانی بودن یا الهی بودن فرهنگ، پیرو یا پیشرو بودن فرهنگ و بسیاری دیگر از این تقسیم بندی ها در گرو نگرش به ارزش و نوع تقسیم هایی است که از ارزش ها صورت می گیرد. مقاله حاضر به شیوه کتابخانه ای و تحلیلی در صدد است تا ضمن ارائه تقسیم بندی جدید از ارزش ها، منشأ ارزش ها را تبیین نموده، اعتباری بودن یا حقیقی بودن ارزش ها را تعیین کرده و در نهایت پاسخی برای نسبیّت یا مطلق بودن ارزش ها پیدا کند. این مقاله حاوی نظریه جدیدی در حوزه ارزش ها است که نه اطلاق را می پذیرد و نه نسبیت را. ملاک ارزش داشتن حقانیت است.