علی اصغر پارسامقدم

مهم ترین منبع فهم دین پس از قرآن، حدیث است و اعتبارسنجی آن، از چالش های اصلی فریقین به شمار می رود. رویکرد اهل سنت در این زمینه، بر تحلیل اسناد و بازشناسی راویان استوار بوده و احتجاج به روایت راوی نیز به اثبات عدالت و ضبط او منوط است. علامه میرحامد حسین در کتاب عبقات الأنوار، با رویکرد تطبیقی و در مواجهه با اهل سنت به اثبات احادیث مرتبط با امامت اهل بیت علیهم السلام، از روش های نظام مند بهره جسته و با رویکردی عمدتاً سندی به اعتبارسنجی روایات پرداخته است. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به رویکرد علامه در دو محور اصلی توثیقات خاص و عام پرداخته شده است. در توثیقات خاص، از روش هایی مانند شهرت، استفاضه و تنصیص معدّلین برای شناسایی احوال راویان بهره گرفته شده است. علامه در توثیقات عام، وثاقت راویان را از طریق چهار دسته اصلی ارزیابی می کند؛ نخست، توثیق براساس ویژگی های شخصی راوی مانند صحابی یا تابعی بودن؛ دوم، توثیق با استناد به حضور راویان در اسناد کتب معتبر نظیر صحیحین و مسندهای احمد بن حنبل و ابوحنیفه؛ سوم، توثیق بر مبنای شیوه نقل روایت، شامل روایتگری از مشایخ ثقه و حدیث نگاری احمد بن حنبل؛ چهارم، ارزیابی اسناد تصحیح شده که حضور راوی در آن ها معیار اعتبار است. در این مطالعه نشان داده می شود روش شناسی علامه میرحامد حسین، ترکیبی نظام مند از تحلیل های رجالی و سندی است که به تقویت اعتبار روایات کمک می کند.

امامت، به مثابه رکن محوری منظومه اعتقادی امامیه، به گونه ای است که هر استدلال قرآنی یا روایی درباره آن ناگزیر بر پیش فرض صحت نصوص روایی استوار می شود. ازاین رو، پرسش اصلی مقاله آن است که آیا می توان بر پایه مبانی پذیرفته شده در علوم حدیث اهل سنت، روش شناسی منسجمی برای اثبات صحت احادیث امامت ائمه اهل بیت (ع) صورت بندی کرد یا نه. در همین چارچوب، هدف پژوهش، تنظیم مجموعه ای از معیارهای درون مذهبی اهل سنت بر پایه منابع حدیثی و رجالی آنان است که پشتوانه ای روشمند برای استدلال های کلامی امامیه در باب امامت فراهم آورد. این تحقیق با رویکرد تطبیقی و روش توصیفی تحلیلی و با بازخوانی منابع حدیثی و رجالی اهل سنت، هشت راهکار برای اثبات صحت احادیث امامت را استخراج و مقایسه می کند. یافته ها نشان می دهد این راهکارها در پنج دسته روش شناختی قابل گردآوری است: ۱. صحت مبنایی (ذاتی و غیری) بر اساس تعریف حدیث صحیح و حسن، شروط پنج گانه و قاعده تقویت به تعدد طرق؛ ۲. صحت اقراری در سه سطح تصریح به صحت، درج در کتب صحیح نگاری و نقل با صیغه جزم؛ ۳. صحت احتجاجی از طریق به کارگیری حدیث در مقام استدلال؛  ۴. صحت توصیفی بر پایه استفاده توصیفی عالمان از اوصاف روایی؛ و ۵. صحت همسانی، یعنی سرایت حکم صحت به روایات هم سند. بر اساس این پنج دسته روش، می توان بر مبنای اصول پذیرفته شده خود اهل سنت، برای بخش قابل توجهی از احادیث امامت حکم به صحت کرد و بدین سان، بنیان استدلال های کلامی در باب امامت را به صورت روشمند استحکام بخشید.

اثبات صحت احادیث امامت، به ویژه در فضای مناقشات کلامی میان مذاهب اسلامی، همواره از مهم ترین مباحث حدیث پژوهی بوده است. علامه میرحامد حسین در آثار خود، به خصوص اثر ماندگار عبقات الأنوار، به شیوه ای نظام مند و چندلایه به دفاع از اعتبار این روایات براساس مبانی و قواعد سنیان پرداخته و از روش های متنوعی بهره جسته است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل دقیق الگوهای روشی او در اثبات صحت احادیث امامت است. این تحقیق با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر پایه بررسی منابع کلامی ایشان به استخراج، دسته بندی و تحلیل روش وی پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد علامه میرحامد حسین در پنج محور عمده به اثبات صحت حدیث پرداخته است؛ صحت مبنایی (بررسی رجالی و سندی مطابق قواعد علوم حدیث)، صحت اقراری (استناد به اذعان عالمان به صحت روایت، اعم از تصریح به صحت، روایتگری آن در کتبِ صحیح نگار و ارسال مُرسَل)، صحت احتجاجی (تمسک به روایت در مقام استدلال)، صحت توصیفی (به کارگیری روایت در قالب توصیف) و صحت همسانی (انتقال حکم صحت از سند مشابه). تحلیل این روش ها نشان می دهد وی با ترکیب استدلال های نقلی و روشی، منظومه ای جامع از مبانی صحت حدیث را ارائه کرده که می تواند الگویی برای مطالعات مشابه در اثبات روایات باشد.

حدیث به عنوان دومین منبع فهم دین پس از قرآن، اهمیت ویژه ای در شناخت معارف اسلامی دارد. در این میان، حدیث متواتر به دلیل حجیت مطلق و علم آوری قطعی، جایگاه برجسته ای در مباحثات کلامی دارد. از طرفی در گفتگوهای کلامی بهره وری از قواعد مشترک و متقن از ارکان اساسی اثبات مدعا به شمار می آید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای، به بررسی روش های متکلمان امامیه در اثبات تواتر احادیث امامت می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که متکلمان امامیه از پنج روش اصلی برای اثبات تواتر بهره جسته اند: تواتر مبنایی (مبتنی بر اصول علوم حدیث)، تواتر طریقی (بر اساس آثار تألیفی در جمع طرق حدیث)، تواتر اقراری (از طریق پذیرش مخالفان)، تواتر معیاری (با تعیین معیارهای خاص)، و تواتر اشتراکی (با گردآوری طرق حدیث از منابع مختلف اسلامی یا بین مذهبی). این روش ها مسیری متقن و کارآمد برای بهره مندی و احتجاج در گفتگوهای کلامی پیرامون مسئله امامت فراهم می آورند که می تواند در پیشبرد نوآوری در عرصه های کلامی بسیار مؤثر باشد.

امامت از مهم ترین و گفت وگوخیزترین مباحث در اسلام است که در میان مسلمانان جایگاه سترگی دارد؛ تاجایی که نشاختن آن منجر به مرگ جاهلی می شود. بر همین اساس اهل بیت علیهم السلام از روش های گوناگونی برای معرفی امام حق استفاده کرده اند. یکی از این روش ها، تشبیه و مقایسه خویشتن با رهبران الهی بنی اسرائیل است. بررسی تشبیه ها و مقایسه ها نشان از آن دارد که گفتمان ایشان در بافت های گوناگون اجتماعی، فرهنگی و باتوجه به نوع مخاطب متفاوت بوده است. بهره گیری از ظرفیت تشبیه به جهت وجود ارتکازات ذهنی مخاطبان نسبت به وجه شبه، نقش خود را در هدف ائمه علیهم السلام به نیکی ایفا می کند. هدف این تحقیق آن است تا با روش توصیفی-تحلیلی این دست از احادیث را گونه شناسی و تحلیل و واکاوی فقه الحدیثی نموده و وجه تشابه آنها را بررسی و مقایسه کند. سپس از این رهاورد، کارکرد این نوع از تشبیه ها را ارائه نماید. بررسی ها نشان از آن دارد که یادکرد روایی تشبیه ها و مقایسه ها در گونه هایی همچون تشبیه به حضرت موسی علیه السلام، باب حطّه، هارون و فرزندان او، تشبیه به حضرت عیسی علیه السلام، اوصیا و حواریون ایشان و شمعون، تشبیه به حضرت یحیی علیه السلام، حضرت داوود علیه السلام، سلیمان و آصف بن برخیا، طالوت و تابوت بنی اسرائیل و نقبای بنی اسرائیل نمایان است. کارکرد آن در عرصه امامت پژوهی باعنوان هایی همچون: نص، نصب الهی و تشخیص امام، برخوردای امام از دانش الهی و اعلمیت، ولایت تکوینی، افضلیت، امامت و وصایت، خلافت و وزارت، عصمت و انحصار امامت در دوازده نفر نمود یافته است.

پیروان ادیان الهی به وجود منجی ای اعتقاد دارند که به گسترش عدل در سرتاسر جهان می پردازد. در میان شیعیان، مهدویت دارای جایگاهی سترگ است و هموست که حکومت الهی را در سرتاسر گیتی برپا خواهد کرد. این مقام سبب شد تا عده ای از عصر حضور ائمه تا کنون با مقاصد گوناگون برای رسیدن به این جایگاه تلاش کنند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به دنبال آن است تا مدعیان دروغین عصر حضور و حاضر را معرفی کرده و راهکارهای امامان برای بازشناسی مدعیان را با تکیه بر سلاح های نبوی معرفی نماید. فرقه هایی چون کیسانیه، زیدیه، باقریه، ناووسیه، واقفیه، بابیه و همبوشیه از جمله فرقه های عصر حضور و حاضرند که افرادی را به عنوان مهدیان آخرالزمان در باور خویش گنجانده اند. اهل بیت (ع) بنابر نقش هدایتگری شان، برای پیشگیری و مقابله، به معرفی پاره ای از معیارها با تکیه بر سلاح نبوی پرداخته اند که بر پایه آن می توان مدعیان دروغین مهدویت را بازشناسی کرد. این معیارها عبارت اند از: (1) استواری زره نبوی تنها بر قامت امام مهدی (ع)؛ (2) سلاح، میراث اختصاصی ائمه؛ (3) مطالبه گری نشانه ها و اسامی سلاح ها از مدعیان؛ (4) همانندی مُلک و تابوت در بنی اسرائیل با سلاح و امامت در اسلام؛ (5) قرار نگرفتن مدعیان در سیر انتقال سلاح؛ (6) سلاح نبوی مایه قدرت افزایی و اعجاز.