مطالب

در قرآن کریم آیاتی مشابه وجود دارند که اگرچه از لحاظ لفظی و معنایی تشابه دارند، از لحاظ استعمال اسلوب حصر اختلاف دارند. برای مثال، در آیات «إنَّمَا أنتَ نذیرٌ» و «إن أنتَ إلاّ نَذیرٌ»، هرچند حصر به إنما و حصر به إلا به معنای حصری اشاره دارد و لفظ نذیر محصور است، اختلاف این دو آیه به اسلوب حصر برمی گردد؛ در صورتی که امکان داشت هر دو آیه دارای یک اسلوب حصر باشند. این مقاله سعی دارد با روش توصیفی - تحلیلی این اختلاف در اسلوب حصر را در آیات مشابه بررسی و کنکاش کند و به این پرسش پاسخ دهد که چرا قرآن کریم در یک آیه از اسلوب حصر به إنما و در جای دیگر با همان لفظ و معنا از اسلوب حصر به إلا استفاده کرده است. نتایج حاصل بیان می کند دو قصر یادشده در آیات مشابه با تکیه بر سیاق آیه ها و محوریت سخن هر کدام در جای خود، علاوه بر معنای حصری، معنای بلاغی دیگری هم دارد؛ به نحوی که در پاسخ به ادعای مطرح شده از سوی اهل باطل از قصر ما و إلا استفاده شده است و در مقام تنبه، تذکر و طعنه قصر إنما استعمال شده است. این دو اسلوب مخاطب را در شناخت دقیق معناشناسی نحوی مساعدت می کنند و به معنای کلام خداوند عمق می بخشند.

در مراجعه به قرآن، بسیار پیش آمده است که در دانستن مراد وحی از تعابیر به کاربرده، اختلاف شده است. از جمله این موارد، اختلاف در قرائت آیه 12 سوره نساء است که پس از عبارت «وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْت» قرائت هایی مانند «مِن أمٍّ»، «مِن الأمِّ»، «مِن أمِّه» و «لِأمِّه» نقل شده اند. مسئله پژوهش آن است که این قرائت ها چه نقشی در تبیین معنای آیه برای مخاطبان دارند. پرسش دیگر آن است که این قرائت ها با چه واژگانی در ترجمه های فارسی و انگلیسی آیه بُروز و ظهور دارند. در این راستا، با به کارگیری روش توصیفی تحلیلی و مقایسه مدلول قرائت رایج و قرائت های مورد بحث، مشخص شد هم نشینی این قرائت ها در محور افقی گفتار، نقش توضیحی و برطرف کردن ابهام را از حکم ارث کلاله اُمّی ایفا می کند. این هم نشینی با تخصیص معنا تأکید می کند فقط برادران و خواهران از یک مادر حق دریافت یک ششم ارث را دارند، در حالی که برادران و خواهران اَبَوی یا اَبَوَینی مشمول این حکم نمی شوند. نیز پس از مقایسه و تحلیل ترجمه ها، به دست آمد در ترجمه های کهن فارسی، مانند اسفراینی و نسفی و چند ترجمه معاصر، توضیح تفسیری «مادری»، «اُمّی»، «اَخیافی» هم سو با قرائت های یادشده است. مفسران و فقیهان نیز به این قرائت ها استشهاد کرده اند؛ اما عده ای این قرائت ها را صرفاً نوعی تفسیر دانسته اند. نتایج این پژوهش می تواند به مترجمان در گزینش ترجمه های دقیق تر کمک کند.

عنصر گفت وگو به عنوان یک مؤلفه روایی و مقوله ای ارتباطی در متون متعدد قابل تحلیل است. گفت وگو از عناصر مهم قرآن است که بر اساس جوانب متفاوت به گونه هایی متنوع به وفور استفاده شده است. یکی از این رویکردها که گفت وگو را از منظر کاربردشناسی زبان تحلیل می کند، نظریه ادب است که نگرشی زبان شناختی به ادب دارد. یکی از کامل ترین نظریه های ادب، نظریه براون و لوینسون است که طرحی جامع درباره گونه های بیان، با اتکا به مقوله ادب مطرح می کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، راهبردها و زیرراهبردهای نظریه ادب در سوره یوسف و انواع ادب مستقیم، غیرمستقیم، سلبی، ایجابی و ادب ناشی از عدم کنش زبانی در گفت وگوهای این سوره را تحلیل می کند. علاوه بر این، پشتوانه های تفسیری نظریه ادب در خصوص گفت وگوهای این سوره مدنظر خواهند بود و در نهایت، بسامد هر راهبرد در نمودارها و جداول آماری ارائه می شود که نشان دهنده حاکمیت ادب بر گفت وگوهای آنهاست. بنابراین، مسأله بنیادین پژوهش، ضمن دست یابی به بسامد هر یک از انواع ادب، محوریت هر یک از انواع ادب ورزی و راهبردهای آنها و پشتوانه های تفسیری هر یک است؛ به این صورت که بیشترین کاربرد از انواع حالت های ادب در این سوره، ادب مثبت است، در حالی که کمترین کاربرد از انواع حالت ها را ادب عدم کنش زبانی داراست و ادب مثبت به عنوان یک ابزار مؤثر در گفت وگوهای سوره یوسف، تأثیرگذاری غالب را دارد، در حالی که عدم کنش زبانی کمترین تأثیر را دارد.

هدف این پژوهش؛ مدل ترویج ارزش های اخلاقی در ورزش قهرمانی مبتنی بر فرهنگ ایرانی- اسلامی و همسو با چارچوب بین المللی آن بود. روش تحقیق از نوع کیفی با رویکرد مضمون (کلارک و براون، 2006) انتخاب شد. مشارکت کنندگان پژوهش شامل صاحب نظران علمی (اساتید و پژوهشگران دانشگاهی) و صاحب نظران اجرایی (مدیران و کارشناسان خبره) آگاه و مسلط به موضوع پژوهش بودند. تعداد نمونه بر حسب رسیدن به اشباع نظری 19 نفر انتخاب گردید. نمونه گیری نیز به روش نظری (قضاوتی) و بر مبنای تخصص، تجربه و مسئولیت صاحب نظران انجام شد. ابزار پژوهش مصاحبه اکتشافی نیمه هدایت شده بود. روایی ابزار و نتایج پژوهش براساس مطلوب بودن شایستگی علمی و اجرایی مصاحبه شوندگان، تایید روایی محتوای چارچوب مصاحبه توسط پژوهشگران خبره و میزان توافق بین دو مصحح کدگذاری (72/0) ارزیابی و تایید گردید. جهت تحلیل یافته ها از روش کدگذاری مفهومی چهار مرحله ای با رویکرد تحلیل مضمون استفاده شد. چارچوب مفاهیم مستخرج شامل؛ 7 تم کلی، 17 مضمون اصلی، 55 مضمون فرعی و 214 کد مفهومی بود. براساس تجمیع و تعریف روابط نظری بین 7 تم کلی، 17 مضامین اصلی و 55 مضامین فرعی شبکه مضامین پژوهش به عنوان یک نقشه مفهومی به صورت شکل 1 ترسیم گردید. تم های کلی به توالی روابط نظری شامل ظرفیت سازی نهادی برای ترویج ارزش های ایرانی-اسلامی در ورزش قهرمانی، کارآمدسازی مدیریت فرهنگی و اخلاقی در سیستم ورزش، تطبیق پذیری چارچوب ارزش های اخلاقی در ورزش قهرمانی، غنی سازی ارزش های اخلاقی در ورزش قهرمانی، رفتارسازی اخلاقی در نقش های فردی جامعه ورزش، توسعه ارزش های اخلاقی ایرانی-اسلامی و پیامدهای ترویج ارزش های اخلاقی ایرانی-اسلامی در ورزش قهرمانی است. براساس چارچوب مفهومی مستخرج، برای ترویج ارزش های اخلاقی ایرانی- اسلامی- بین المللی در ورزش قهرمانی نیازمند توجه به شرایط و عوامل مختلف و ایجاد یک سیستم جامع و چندسطحی از ابعاد بین المللی تا فردی است. از این رو چارچوبهای علمی این پژوهش می تواند به درک بهتراین حوزه کمک نماید.

اردوهای جهادی از جمله مهم ترین تجلی گاه های بروز فرهنگ انقلاب اسلامی در خدمت به محرومین و مستضعفین می باشند. این پدیده انقلابی در صورت جدایی از نگاه ولی فقیه می تواند رو به تبدل و حتی انحراف نهاده و ممیزات خویش از حرکت های خیریه ای در جامعه سرمایه داری را از دست بدهد. بدنی ترتیب لازم است طرح کلی این اردوها در اندیشه مقام معظم رهبری مورد بازخوانی و مداقه قرار گیرد تا برگزارکنندگان این اردوها بتوانند خود را با آن طرح کلی مورد ارزیابی قرار دهند. لذا برای رسیدن به پاسخ سوال «طرح کلی اردوهای جهادی در اندیشه مقام معظم رهبری چیست؟» به روش مطالعات کتابخانه ای و اسنادی از سخنرانی های ایشان در موضوع موردبحث، به گردآوری داده ها پرداخته شده است. داده ها از پایگاه «Khamenei.ir» در بازه زمانی 1367 الی 1403 گردآوری شدند و مجموعا تعداد 134 نکته مورد فیش برداری واقع شد. این فیش ها با روش تحلیل مضمون مورد تحلیل واقع شدند و درنهایت چهار مضمون اصلی شامل «ریشه ها و مبانی»، «بایدها»، «نبایدها» و «آثار و برکات» اردوهای جهادی احصاء گردیده اند.

تعامل تاریخی زبان قرآن (عربی) و زبان فارسی منجر به وام گیری گسترده واژگانی و تحولات معنایی عمیقی در زبان مقصد شده است که چالشی جدی برای مفسران فارسی زبان ایجاد می کند. این پژوهش با رویکردی میان رشته ای متشکل از معناشناسی شناختی و مطالعات ترجمه انتقادی، استدلال می کند که این وام واژگان به مثابه «تله های شناختی - معنایی» عمل می کنند و به «جابه جایی هرمنوتیکی» در فهم متن قرآن منجر می شوند. مقاله حاضر با هدف مدل سازی این سازوکار و از طریق تحلیل کیفیِ عملکردِ ده تفسیر معاصر فارسی، دو وام واژه پرچالشِ «بریء/برائت» و «مجنون» را به عنوان مطالعات موردی بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که در مورد «برائت»، «چارچوب انقطاع عهدی» (دلالت بر کنش حقوقی - سیاسی در عصر نزول) در بستر زبان فارسی به «سَرنمونه عاطفی» (به معنای بیزاری و نفرت) تقلیل یافته است. در مورد «مجنون»، «چارچوب فرهنگی - باورشناختی» عصر نزول (منازعه بر سر منشأ وحی: خدا یا جن) به طور کامل جای خود را به «چارچوب طبی - آسیب شناختی» مدرن (به معنای دیوانگی بالینی) داده است. تحلیل عملکرد تفاسیر، سه رویکرد گونه شناسانه (جایگزینی - عرفی، التقاطی - مردد، و فقه اللغوی - محافظه کار) را آشکار ساخته است و اثبات می کند که استراتژی «بومی سازی ناخودآگاه» الگوی غالب در مواجهه با این تله هاست. این پژوهش نتیجه می گیرد که زبان مادری مفسر، نه ابزاری شفاف، بلکه یک «پیش فهم» قدرتمند است که می تواند فرایند تفسیر را به صورت نظام مند صورت بندی کند. بر همین اساس، مقاله بر ضرورت «هشیاری هرمنوتیکی» فعال در مطالعات تفسیری، به منظور صیانت از اصالت معنای وحی، تأکید می ورزد.

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: مراتب و درجات دینداری یکی از مباحث مهم در معارف اسلامی است که ابتدا در قرآن و روایات اهل بیتb مطرح شده، پس از آن به تدریج در میان متفکران و اندیشمندان مسلمان نیز مورد توجه قرارگرفته و پژوهش های فراوانی نیز در این زمینه انجام شده است. باوجوداین، به نظر می رسد هنوز این بحث نیازمند بررسی بیشتری است؛ زیرا در آیات قرآن مفاهیمی مانند بِرّ، صدق، تقرب و سبقت مطرح شده که می توانند بیانگر مراتبی از ایمان باشند، در حالی که در مباحث مطرح شده در باره مراتب ایمان توسط متفکران مسلمان به این مفاهیم توجهی نشده است. این مقاله قصد بررسی همه مراتب دینداری را ندارد، بلکه بر دو مورد مهم یعنی ایمان و تقوا تمرکز دارد تا وجوه تمایز و تشابه آنها را از آیات قرآن استخراج و شاخصههای آنها را مشخص کند و بر اساس این شاخصه ها، دلالت های آنها برای تربیت دینی را بررسی نماید. اهمیت این پژوهش در این است که تاکنون بررسی عمیقی درباره نسبت ایمان و تقوا و شاخصه های آنها صورت نگرفته است، در حالی که تحلیل این شاخصه ها می تواند به تدوین رویکردی جامع برای تربیت دینی کمک کند. روش تحقیق: روش تحقیق این پژوهش، تلفیقی از تفسیر موضوعی و استنتاجی است که ابتدا آیات مرتبط شناسایی و مدلول هر آیه استخراج می شود و پس از آن، خانواده آیات برای فهم دقیقتر مورد بررسی قرار می گیرد. همچنین روایات مرتبط به عنوان مبین کلام الهی مورد توجه قرار می گیرد. سپس مضامین و مدلول ها طبقه بندی شده و شاخصههای ایمان و تقوا استخراج می گردد و در نهایت، با روش استنتاجی، دلالت های تربیتی آنها ارائه می شود. یافته های تحقیق شاخصه های ایمان بر اساس آیات و روایات ایمان مرتبه ای بالاتر از اسلام و پایینتر از تقوا است و مشخصه های اساسی آن عبارتند از: الف) ایمان قلبی به آموزه های بنیادین اسلام که به مرحله یقین عقلی یا قلبی نرسیده است. ب) پایبندی به انجام وظایف دینی در حد متعارف یعنی انجام واجبات و محرمات مهم و معروف. شاخصه های تقوا تقوا بالاتر از ایمان و پایینتر از یقین است و شاخصه های اساسی آن عبارتند از: پایبندی کامل. تقوا در قرآن در مقابل فجور به کاررفته است (شمس، 8). از این مقابله فهمیده می شود که از نظر قرآن، شخص با تقوا کاملاً به آموزه های دینی پایبند است و آنچه را باید انجام دهد، انجام می دهد و آنچه را نباید انجام دهد، انجام نمی دهد. از آیات دیگر (آل عمران، 134-135؛ بقره، 3-5) فهمیده می شود که متقین هم از نظر معرفتی و اعتقادی در مرتبه بالایی قرار دارند، هم از نظر عملی و اخلاقی به همه دستورات دینی پایبندند و به همین جهت خداوند آنها را جزء صادقین به حساب آورده (بقره، 177) است. صداقت. یکی از شاخصه های اساسی تقوا، صداقت است یعنی مطابقت ظاهر با باطن و مطابقت عقیده با گفتار و رفتار و این نشاندهنده شناخت عمیق و ایمان راسخ به خدا و نبوت و آموزه های دینی است و آیه 177 سوره بقره و 15 حجرات به صراحت بر این مطلب دلالت دارد. مطابق آیات، متقین همان ابرار هستند (بقره، 177) و از پیامبرn روایت شده است: «من عمل بهذه الآیه فقد استکمل الإیمان؛ (طباطبایی، 1390، ج1، ص431) هر کس به این آیه عمل کند، ایمانش را کامل کرده است.» درستکاری. دومین ویژگی تقوا که در قرآن فراوان به آن اشاره شده «احسان» و درستکاری است. «احسان» به عنوان یکی از مراتب دینداری و ایمان، در قرآن به معنای «انجام کار نیکو»(= عمل صالح) است (طباطبایی، 1390، ج1، ص258). افزون بر این، در «احسان» معنای نیکوانجام دادن هم نهفته است. محسن کسی است که عمل صالح و کار نیک را به نیکی انجام می دهد ﴿توبه، 91﴾. ایمان یقینی. شاخصه مهم سوم تقوا، ایمان یقینی است که بر شناخت عمیق و بدون شک و تردید دینی تأکید دارد (حجرات، 15). اهل تقوا دارای علمی یقینی از توحید، نبوت و معاد هستند که مبتنی بر برهان و شهود عقلی است، نه صرفاً اقرار زبانی یا اعتقاد سطحی. جدول شماره 1: شاخصه های ایمان و تقوا   شاخصه ها مرتبه دینداری ** ** پایبندی به مهمترین آموزه ها معرفت ضروری و ایمان ظنی ایمان درستکاری و احسان صداقت پایبندی کامل معرفت  و ایمان یقینی یقینی تقوا   نتیجه گیری و تبیین دلالت های تربیتی: هدف تربیت دینی، نه اسلام و اقرار زبانی تنها، بلکه زمینه سازی برای شکلگیری ایمان و تقوا در متربی است. برای تحقق این اهداف، باید تغییراتی در متربی ایجاد شود که شاخصههای ایمان و تقوا راهنمای این تغییرات هستند. برای ایمان، دو ویژگی مهمند: حداقلی از درک و فهم و حداقلی از تسلط بر گرایش ها و میل های منفی که مانع اجرای آموزهها می شوند. برای رسیدن به تقوا، باید علاوه بر این دو، صداقت و درستکاری نیز پرورش یابند. براساس تحلیل شاخصه ها، رویکرد مطلوب تربیت دینی بر چهار رکن استوار است:  آگاهی بخشی و تفکرپروری (بعد ذهنی) که همراه با آموزش علم دینی و پرورش قدرت تفکر است؛ تسلط بر میل ها و گرایش های منفی (بعد عاطفی)؛ صداقت یعنی مطابقت ظاهر و باطن (بعد رفتاری)؛ درستکاری و احسان یعنی انجام دقیق و کامل وظایف دینی (بعد رفتاری). این رویکرد جامع است و همه ابعاد ذهنی، عاطفی و رفتاری انسان را در جهت رشد دینداری حقیقی و مستحکم در متربی پوشش می دهد.

وحدت ادیان، آرمانی بنیادین برای شکل گیری تمدنی جهانی است. این مفهوم، در قرآن کریم و به ویژه در آیه 213 سوره بقره «کَانَ النَّاسُ أُمَّهً وَاحِدَهً» موردتوجه مفسران قرار گرفته است. این آیه، پرسش هایی را درباره زمان و چگونگی تحقق این وحدت مطرح می کند که برخی از مفسران باتوجه به وجود فعل «کان» در آیه، تحقق آن را به دوره های خاصی از تاریخ بشر، مانند زمان آدم، نوح یا ابراهیمg و غیره نسبت داده اند. ازاین رو، باتوجه به اهمیت تمدنی و آرمانی وحدت ادیان، این پرسش اساسی مطرح می شود که آیا این آرمان الهی تاکنون تحقق یافته است؟ و در صورت تحقق، این امر در چه زمانی رخ داده است؟ نویسندگان این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه ای، دیدگاه های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیه 213 بقره را بررسی می کنند و در نهایت به این نتیجه می رسند که هیچ یک از دوران تاریخی محتمل، نمی تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد، بلکه باتوجه به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی تنها در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعه تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.در این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کتابخانه ای، به بررسی دیدگاه های مفسران در مورد زمان تحقق وحدت اعتقادی در ذیل آیه 213 بقره پرداخته و در نهایت تبیین شده که هیچ کدام از دوران تاریخی محتمل، نمی تواند مصداق کامل تحقق امت واحده باشد؛ بلکه باتوجه به شواهد قرآنی و روایی، این آرمان الهی فقط در زمان ظهور امام مهدی (عج) و جامعه تمدنی ایشان تحقق خواهد یافت.

در مطالعات تمدنی، مفاهیم بنیادین، در تبیین پویایی و زوال جوامع، نقشی محوری ایفا می کنند. پژوهش پیش رو با اتخاذ رویکردی قرآنی، بر مفهوم «نعمت» به عنوان متغیری کلیدی در فرآیندهای تمدنی متمرکز است. این مطالعه به واکاوی عمیق و چندوجهی مفهوم نعمت از منظر آیات الهی می پردازد تا روشن سازد چگونه رویکرد انسان به نعمت های الهی، سرنوشت تمدن ها را رقم می زند. پرسش اصلی این است که نعمت های مادی و معنوی الهی چگونه بر فرآیندهای تمدنی اثر می گذارند؟ مقاله بر این فرضیه استوار است که قرآن کریم با تبیین دقیق مفهوم نعمت و آثار شکر یا کفران آن، الگویی جامع برای هدایت و تعالی تمدنی ارائه می دهد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی آیات قرآن کریم، به کاوش، دسته بندی و تحلیل مضامین قرآنی مرتبط با نعمت و پیامدهای رفتاری انسان نسبت به نعمت ها می پردازد و از این طریق، ارتباط تنگاتنگ این مفهوم را با سرنوشت جوامع و تمدن ها تبیین می کند. یافته ها نشان می دهد شکرگزاری، بهره برداری صحیح و حفظ مسئولانه نعمت ها، به مثابه بنیان های اخلاقی و اجتماعی، به پویایی و بقای تمدن ها یاری می رساند، در حالی که کفران و ناسپاسی، بستر زوال و انحطاط را فراهم می آورد. این تحقیق با ارائه چارچوبی تحلیلی، نقشی بی بدیل مفهوم نعمت را در فهم ریشه های دوام یا سقوط تمدن ها برجسته می سازد.

واژه «زور» در قرآن کریم که در 5 آیه (کهف: ۱۷، حج: ۳۰، فرقان: ۴ و ۷۲، مجادله: ۲) به کاررفته، ازنظر معنایی دارای تنوع و غنای قابل توجهی است. این پژوهش با هدف تحلیل ساختاری و کشف شبکه مفهومی واژه «زور» در سیاق های قرآنی انجام شده است. اهمیت این مطالعه در فهم عمیق تر نظام معنایی قرآن و تبیین پیوستگی لایه های معنایی واژگان کلیدی آن نهفته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد معناشناسی ساختارگرا است که با تحلیل داده های لغوی، قرآنی و تفسیری به ترسیم شبکه معنایی واژه می پردازد. یافته کلیدی پژوهش آن است که معانی ظاهراً متفاوتِ «زور»، یک شبکه معنایی منسجم را حول هسته معنایی «انحراف از مسیر یا معیار اصلی» تشکیل می دهند. در این ساختار، «تَزَاوَرُ» در سوره کهف (آیه ۱۷) مصداق «انحراف فیزیکی» است؛ درحالی که در آیات دیگر (حج: ۳۰، فرقان: ۴ و ۷۲، مجادله: ۲)، «زور» به عنوان «انحراف معنوی» در قالب دروغ، باطل و شهادت ناحق به کاررفته است. این پژوهش نشان می دهد که سیاق، نه خالق معنا، بلکه فعال کننده یکی از انشعابات این شبکه معنایی است و این انسجام ساختاری، ظرفیت بالای زبان قرآن را در انتقال مفاهیم چندلایه از یک ریشه مشترک آشکار می سازد.

سال 1313 خورشیدی، کشور ایران به ویژه خراسان بزرگ میزبان عده ای از بزرگ ترین شاهنامه پژوهان جهان بود؛ ادیبانی از جای جای عالم به خراسان قدم نهادند تا پس از هزارسال، بی مهری سلطان محمود غزنوی در حق فردوسی توسی را جبران کنند. از سال 1301 خورشیدی مقدمات ساخت بنای جدید آرامگاه فردوسی فراهم شده بود و برخی از رجال حکومتی به دنبال آن بودند تا با فراهم کردن بودجه آن به این امر مهم جامه عمل بپوشانند. همین امر سبب شد تا پس از گذشت ده سال و اندی، درنهایت کنگره ای به مناسبت افتتاح بنای جدید آرامگاه فردوسی توسی در تهران و مشهد برگزار شود و شاهنامه پژوهان دنیا به این دیار سفر کنند و درباره زوایای گوناگون این اثر سترگ پژوهش کنند. این مقاله روایتی از برگزاری این کنگره با تکیه بر اسناد و مطبوعات آن زمان است.

این مقاله به معرفی چند منبع نویافته درباره تاریخ سیاسی و فرهنگی مناطق سند و مکران در سده های ششم و هفتم هجری می پردازد. نویسنده بر اساس پژوهش های نسخه شناختی خود، پنج منبع مهم را بررسی کرده است: ترجمه فارسی عوارف المعارف به قلم قاسم داود خطیب اُچه، دیوان عمید لویکی ، مکتوب غازان خان به شیخ رکن الدین ملتانی، قصاید بدیعی ترکو سیستانی و دیوان سراجی خراسانی . این منابع اطلاعاتی تازه درباره حکمرانان کمتر شناخته شده ای چون تاج الدین ابوبکر بن کبیرخان ایاز در سند و تاج الدین ابوالمکارم در مکران عرضه می کنند و نشان می دهند که در این نواحی حکومت های نیمه مستقل با گرایش های عرفانی و فرهنگی فارسی زبان وجود داشته است. مقاله ضمن تحلیل انتقادی نسخه های خطی و اشارات تاریخی، تأکید می کند که این آثار از کهن ترین شواهد گسترش زبان و فرهنگ فارسی در شبه قاره هند هستند و مطالعه آنها می تواند زوایای ناشناخته ای از تاریخ سیاسی، فرهنگی و ادبی منطقه را روشن کند.

در شماره پیشین آینه پژوهش (215 و 216)، مطلبی به قلم آقای میلاد بیگدلو (از این پس: ناقد) (بیگدلو 1404) منتشر شده، در نقد مطلبی از بنده در شماره 214 مجله (طبیب زاده 1404). این نوشته پاسخی است به نقد ایشان.

رنه ولک تقریباً تمام ویژگی های مهم و برجسته مربوط به تاریخ ادبیات را در آثار گوناگون خود برشمرده و نظر خودش را در هر مورد شرح داده است. با استخراج کل این ویژگی ها می توان هم روش مناسبی را برای توصیف دقیق این قبیل آثار فراهم آورد و هم آنها را با رویکرد خاص رنه ولک مقایسه کرد، و این کاری است که در این بخش انجام داده ایم. در این بخش درباره ملاحظات زیبایی شناختی ولک و چگونگی حضورشان در تاریخ نگاری های ادبی سخن گفته و کوشیده ایم تا برای نمایش بهتر آرای وی، حضور یا عدم حضور این ملاحظات و ویژگی ها را عملاً در یک کتاب تاریخ ادبیات فارسی نشان دهیم. رنه ولک از اصطلاح «تاریخ ادبیات» در دو معنای متفاوت استفاده می کند: یکی در معنای بررسی تاریخ سنت های ادبی و انواع ادبی و تاریخ مشاهیر ادبی و غیره در زبانی خاص و دیگری در معنای بررسی تغییر و تحول های غیرقابل پیش بینی و ناشی از آشنایی زدایی در آثار ادبی در مقام شیئی هنری یا زیبایی شناختی. درک صحیح از دست آوردهای ولک در حوزه تاریخ نگاری ادبیات، منوط به درکِ چگونگی تلفیق این دو تعریف جدید و قدیم از مفهوم تاریخ ادبیات با هم است. بخش حاضر متشکل از 7 فصل مستقل در باره تاریخ نگاری ادبی است که هریک به موضوعی خاص اختصاص دارد. در هر فصل ابتدا ذیل قسمتی با عنوان «بحث نظری» به معرفی آن موضوع در حوزه تاریخ نگاری ادبی می پردازیم و نظر رنه ولک را درباره آن شرح می دهیم، و سپس ذیل قسمتی با عنوان «مطالعه موردی» می کوشیم تا بخش کوتاهی از کتاب از صبا تا نیما اثر یحیی آرین پور (تهران، انتشارات زوار، 2 ج، چ 8، 1382 [چ1: 1350]) را برحسب آن موضوع نقد و ارزیابی کنیم. تمام مطالب نظری در باره هریک از فصل های این بخش تماماً برگرفته از آثاری از رنه ولک است که در بخش های قبلی همین سلسله مباحث بدانها پرداختیم.

آنچه می‌خوانید نامه‌ای است که آیت‌الله شبیری زنجانی در سال ۱۳۳۷، وقتی به تعبیر خودشان «یکی از محصلین حوزه علمیه قم» بوده‌اند، برای ـ باز به تعبیر خود ایشان ـ «علامه شهیر» استاد مینوی نوشته و از او سراغ کتاب گم‌شده مدینةالعلم را گرفته‌اند. گذشته از متن آموزنده نامه، انشا و خط خوش آن نیز توجه خواننده را به خود جلب می‌کند. این نامه را در میان انبوه نامه‌هایی که از بزرگان روزگار در گنجینه اسناد مینوی دیده‌ام، به دو دلیل شاخص یافتم و تصمیم به انتشارش گرفتم.

این شماره از «یادداشتهای شاهنامه » از سه چیز بحث می کند: 1. کلمه «هم» در چند تعبیر شاهنامه که جزء اوّل چند کلمه مرکّب تلقی شده، حال آنکه به لحاظ صرفی و نحوی باید به صورت دیگری تحلیل شود؛ 2. فعل «خوابیدن» در معنای متعدّی در شاهنامه ؛ 3. «گنج» در معنای خزانه سلاح.

مسئله لزوم بیع از مباحث بنیادی فقه معاملات است که نقش مهمی در تنظیم روابط حقوقی و اقتصادی دارد. در این زمینه دو دیدگاه اصلی در فقه امامیه مطرح است. دیدگاه نخست، که از جمله توسط محقق اردبیلی مطرح شده، اصل را بر عدم لزوم عقد بیع می داند. براساس این نظر، انتقال مالکیت با لزوم عقد ملازمه ندارد و لزوم تنها در صورتی تحقق می یابد که دلیل خاص شرعی یا عقلایی بر آن وجود داشته باشد. از مهمترین مبانی فقهی این دیدگاه، تمسک به اصل عدم لزوم عقود و تفکیک میان تحقق ملکیت و لزوم عقد است؛ بدین معنا که فقط تحقق بیع و انتقال مالکیت، به خودیِ خود مستلزم لزوم عقد نیست، بلکه لزوم نیازمند دلیل خاص شرعی یا عقلایی است. محقق اردبیلی با استناد به مواردی همچون بیع معاطاتی و بنای عقلا در معاملات، بر این باور است که اصل در عقود، قابلیت رجوع و عدم التزام دائمی است، مگر آنکه دلیل معتبری بر لزوم آن اقامه شود. در مقابل، دیدگاه مشهور فقهای امامیه بر لزوم ذاتی عقد بیع تأکید دارد و معتقد است که بیع از زمان انعقاد لازم است، مگر در مواردی مانند وجود خیارات که امکان فسخ فراهم می شود. این دیدگاه بر پایه آیاتی از قرآن کریم، روایات معصومین(ع) و قاعده «الناس مسلطون علی اموالهم» استوار است و در فقه امامیه شهرت بیشتری دارد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، ضمن بررسی این دو دیدگاه، نشان می دهد که هرچند نظر مشهور در ایجاد اعتبار معاملاتی نقش مهمی دارد، اما دیدگاه محقق اردبیلی به دلیل تکیه بر مبانی عقلایی و انعطاف پذیری بیشتر، ظرفیت بالاتری برای تطبیق با شرایط و نیازهای معاملات در زندگی معاصر دارد.

کاوش در تاریخ فقه، به سان دانشی بالنده و همواره در دگرگونی، امری گریزناپذیر است؛ زیرا هیچ شناختی از پیامدهای دگرگون ساز زمان و تحولات تاریخی مصون نمی ماند. از این رو فهم جامع و عمیق فقه، بدون در نظر گرفتن مسیر تکاملی، تحولات بنیادین و چالش های تاریخی آن، دریافتی نارسا خواهد بود. در میان ادوار مختلف تاریخ فقه، بازه زمانی پس از شیخ طوسی تا پیش از ابن ادریس حلی، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده که مورد توجه و بررسی مورخان و فقه پژوهان قرار گرفته است. بسیاری از محققان، این دوره را به عنوان دوران "رکود" و ایستایی علمی فقه قلمداد کرده و برخی نیز، عالمان این عصر را فقط مقلد پیشینیان خود دانسته اند. پژوهش پیش رو، با اتخاذ رویکردی مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و بهره گیری از روش توصیفی-انتقادی، به تحلیل و ارزیابی نقادانه این دیدگاه پرداخته است که فقه در دوره ای خاص دچار رکود علمی شده و فقیهان آن زمان، از توانایی اجتهاد و نوآوری بی بهره بوده اند. همچنین، این مطالعه به بررسی پیامدهای برخاسته از این فرضیه، عوامل احتمالی شکل گیری این رکود ادعایی، و مصادیق و جلوه های تقلید در آن دوران پرداخته است. هدف اساسی این پژوهش، ارائه تفسیری منطقی و سازگار با واقعیات موجود، براساس شواهد و قراین تاریخی پیرامون دوره نام برده است تا در پی آن درکی جامع تر و دقیق تر از وضعیت فقه در آن دوره تاریخی حاصل شود.  

در عصر انقلاب صنعتی چهارم که به «عصر دیجیتال» معروف است، شاهد تحول در فن حکمرانی و به وجود آمدن عصر حکومت هوش مصنوعی هستیم. مفهوم «حاکمیت هوش مصنوعی» و «حکمرانی هوش مصنوعی» بارها در بحث علوم سیاسی و فلسفه مورد استفاده قرار می گیرد. نتایج نشان می دهد از دیدگاه پدیدارشناسی، غایت سیاسی باید سیاست هستی باشد تا تأثیر فناوری از هستی انسان زدوده شود. محوریت این پژوهش نشان دادن سلطه و حاکیمت بیش از حد و نامشروع هوش مصنوعی در کلیه امور زندگی مادی و معنوی افراد است. در این پژوهش، بر تقدم رفتار اخلاقی فضیلت مند و قواعد هنجاری و اصول حقوقی انسانی در کنترل حکمرانی تأکید شده است. همچنین این پژوهش بر حفظ جهان، ارزش های زندگی و هستی انسان، و حفظ اصول اخلاقی موجود در جهت مشروعیت زدایی از عقلانیت ریاضی گونه جهان مدرن و نامشروع بودن آن تمرکز دارد.