مطالب

فضاهای عمومی شهری به عنوان مهم ترین بخش شهرها، عنصر ضروری برای زندگی اجتماعی هستند که سبب حرکت در فضاهای شهری، تبادل اطلاعات و آگاهی، اجتماع پذیری و غنی سازی کیفیت محیط های شهری می شوند. هدف از پژوهش حاضر بررسی و ارزیابی شاخص های احساس راحتی شهروندان از حضور در فضاهای عمومی و باز بخش مرکزی شهر ارومیه می باشد. روش پژوهش مقاله حاضر، توصیفی- تحلیلی با رویکرد آینده پژوهی است. ابزار گردآوری اطلاعات پرسشنامه محقق ساخته، و متغیرهای آن برگرفته از مبانی نظری می باشد. در این پژوهش 30 تن از کارشناسان خبره در زمینه ی فضاهای عمومی و آینده پژوهی به عنوان اعضای پانل به صورت نمونه گیری غیر احتمالی هدفمند تعیین شدند. به منظور استخراج پیشران های مؤثر بر راحتی و اجتماع پذیری در فضاهای باز و عمومی بخش مرکزی شهر ارومیه، 43 عامل به عنوان شاخص نهایی، جهت تحلیل ساختاری به نرم افزار میک مک وارد شد. در نهایت تعداد 12 متغیر به عنوان پیشران های کلیدی به دست آمدند. یافته ها نشان داد؛ پیشران های مبلمان شهری مناسب و توزیع بهینه آن، روشنایی مناسب خیابان، آسایش بصری و محیطی، دارای بیشترین اثرگذاری ها بوده و در مرکز چرخه علّی پیشران ها نقش مهمی را ایفا می کنند؛ و پیشران وجود خرده فروشی در مسیر و بهره گیری از فضای سبز مقصد پیکان بسیاری از پیشران های بوده است که بیانگر اثرپذیری شدید این پیشران ها از سایر عوامل می باشد. در نتیجه این پژوهش می توان گفت که با توجه به پیشران های به دست آمده و بهبود وضعیت این پیشران ها، فضاهای باز و عمومی بخش مرکزی شهر ارومیه می تواند به محیطی فعال و راحت جهت ارتقای تعاملات اجتماعی تبدیل شود و موجب سرزندگی و پویای بیشتر در این بخش گردد.

ظهور فناوری های نوین باعث پویایی و پیچیدگی فضای اجتماعی به خصوص در زمینه تعیین و تبیین گردشگری و جاذبه های بر اساس سلایق و نیازهای آن شده است. در این راستا، هدف اصلی این مطالعه شناسایی پیشران های گردشگری استان قم و سناریوسازی با رویکرد آینده پژوهی است. تحقیق حاضر ازنظر هدف کاربردی و ازلحاظ ماهیت و روش توصیفی است و با توجه به ماهیت آن رویکردی آمیخته دارد. جامعه مشارکت کنندگان این طرح در مرحله کیفی و کمی شامل خبرگان، اساتید دانشگاهی، فعالان حوزه گردشگری با حداقل پنج سال سابقه مفید و درنهایت مسئولان دستگاه های اجرایی متولی امور گردشگری بوده که در مرحله کیفی با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و با مصاحبه با 25 نفر اشباع نظری و در مرحله کمی با توزیع پرسشنامه بین 46 نفر اولویت بندی انجام شد. در این تحقیق برای تجزیه وتحلیل یافته ها در مرحله کیفی از رویکرد آینده پژوهی و در مرحله دوم با روش میانگین استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که برای تدوین سناریوهای جاذبه های گردشگری استان قم باید دو پیشران «تغییرات نسلی و سبک زندگی در مقابل ثبات نسلی و سبک زندگی» و «گرایش به آثار تاریخی و مذهبی در مقابل گرایش به آثار طبیعی و جدید» مدنظر قرار گیرد. بر اساس یافته های این طرح سناریوهایی مانند اصالت در ریشه، تمایل به ریشه، آشوب در ریشه و درنهایت تغییر در ریشه به عنوان سناریوهای محتمل برای جاذبه های گردشگری قم محتمل و برچسب گذاری گردید.

رویکرد شهر اسفنجی به عنوان پارادایمی نوین در مدیریت پایدار آب های سطحی، پاسخی راهبردی به چالش های ناشی از توسعه شهری شتابان و تغییر چرخه هیدرولوژیکی طبیعی است. این رویکرد با بهره گیری از زیرساخت های سبز-آبی و راه حل های طبیعت محور، تقویت تاب آوری شهری در برابر سیلاب و آب گرفتگی، به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حفظ سلامت اکوسیستم های شهری منجر می شود. پژوهش حاضر با روش، توصیفی–تحلیلی به بررسی و تحلیل راهبردی رویکرد شهر اسفنجی برای پهنه بندی مناطق مستعد توسعه زیرساخت های سبز در شهر زنجان پرداخته است. شاخص های تحقیق در دودسته، داده های آماری عینی که در قالب تحلیل های GIS به صورت نقشه استخراج و تحلیل گردید. دوم داده های ذهنی در قالب مؤلفه های شهر اسفنجی شامل 4 مؤلفه رفاهی-فرهنگی؛ حمایتی؛ تنظیم کننده اکوسیستم شهر؛ و تولیدی می باشد. برای تحلیل داده ها از تکنیک همپوشانی فازی در محیط GIS و آزمون تک نمونه ای T با نرم افزار SPSS و مدل معادلات ساختاری با نرم افزار SmartPLS استفاده شد. یافته های تحقیق نشان می دهد که ۴۰ درصد از مساحت شهر (عمدتاً در مناطق جنوبی و جنوب غربی) در پهنه های با اولویت بالا و بسیار بالا برای آب گرفتگی قرار دارند. این مناطق بحرانی عمدتاً با شیب کمتر از ۵ درصد، تراکم بالای بافت سخت (بیش از ۶۰٪) و فاصله بیش از ۵۰۰ متر از مسیل های اصلی مشخص می شوند. بدین ترتیب، تمرکز کانون های بحرانی آب گرفتگی در مناطق جنوبی و جنوب غربی شهر است. همچنین، مؤلفه های تولیدی با ضریب 36.83 و حمایتی با ضریب 41.32 در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند، از طرفی، طبق تحلیل مدل معادلات ساختاری، مؤلفه رفاهی-فرهنگی با ضریب مسیر 3.356 بیشترین سهم را در تبیین شهر اسفنجی در زنجان دارد. در مجموع، تحقق شهر اسفنجی در زنجان نیازمند عزمی جدی برای تحول در مدیریت یکپارچه آب های سطحی، بازطراحی فضاهای شهری بر اساس الگوهای نفوذپذیری و تلفیق راهکارهای فنی با ارتقای شاخص های فرهنگی-رفاهی است.

کودکان به عنوان گروهی آسیب پذیر و در حال رشد در جامعه، به فضاهای شهری نیاز دارند که به طور ویژه و با دقت طراحی شده باشند تا پاسخ گوی نیازهای گسترده آن ها در زمینه های آموزشی، تفریحی و اجتماعی باشند. با این حال، بسیاری از فضاهای شهری موجود نه تنها قادر به تأمین کامل این نیازها نیستند، بلکه در برخی موارد ممکن است تهدیدهایی برای امنیت و سلامت کودکان به همراه داشته باشند. از این رو، طراحی و توسعه فضاهای شهری متناسب با نیازهای روحی و روانی کودکان از اهمیت بالایی برخوردار است و نیازمند توجه ویژه ای در فرآیند برنامه ریزی و طراحی شهری است. این مقاله به شناسایی ابعاد و مؤلفه های مؤثر بر طراحی فضاهای شهری مناسب برای کودکان می پردازد و با استفاده از روش مرور نظام مند به تحلیل دو دهه از مقالات پژوهشی جهانی می پردازد. هدف اصلی این تحقیق، ارائه یک نمای جامع و دقیق از مؤلفه های کلیدی مؤثر بر طراحی فضاهای شهری مطلوب برای کودکان است. برای این منظور، مقالات مرتبط از پایگاه های داده معتبر جهانی نظیر اسکوپوس و الزویر و پایگاه های داده داخلی نظیر مگیران و سیولیکا جمع آوری و مورد بررسی قرار گرفتند. پروتکل پریزما برای گردآوری و تحلیل داده ها به کار گرفته شد. نتایج نشان می دهد که در دو دهه اخیر، تمرکز زیادی بر مؤلفه های طراحی و کارکردی بوده است، اما کمبود داده های عمیق و جامع در برخی مطالعات وجود دارد که نیاز به تحقیقات بیشتر در این حوزه را برجسته می کند. مؤلفه های کلیدی مؤثر شامل تحرک بهبود یافته و مستقل (ایجاد پویایی)، الهام بخش و آموزشی (محیط یادگیری)، راحتی و قابل دسترس بودن، محیط های ایمن و سالم، رشد اجتماعی و عاطفی، کاهش منابع استرس در محیط خیابان، وجود روابط اجتماعی پاسخ گو در فضاهای شهری، توجه به سرعت عبور کودک در مقابل بزرگسالان، توجه به میدان دید کودک در طراحی خیابان و ایجاد امنیت محیطی در خیابان برای حضورپذیری کودکان است.

زمینه و هدف: این مقاله، تجزیه وتحلیل محتوای مقالات منتشرشده در مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری دانشگاه مازندران طی 12 سال گذشته از زمان آغاز مجله تا کنون (1403 -1391) را بررسی می کند. نتایج این مقاله برای شناسایی روندهای پژوهشی و شکاف های دانش مورد استفاده قرار می گیرد که به نوبه خود به تعیین چارچوب های کاربرد آن در عمل و توسعه سیاست کمک می کند. روش شناسی: تحقیق حاضر از نظر هدف، از نوع تحقیقات بنیادی و براساس رویکرد، از نوع تحقیقات استقرایی و با روش کیفی است. روش جمع آوری اطلاعات از نوع مطالعه کتابخانه ای و روش تحقیق مورد استفاده در این مقاله از نوع روایت پژوهی و تحلیل روند مقالات و با استفاده از تکنیک علم سنجی است. جهت تجزیه وتحلیل داده ها نیز از نرم افزارATLAS ti  استفاده شد. یافته ها: بررسی روند و یا تبارشناسی مقالات مجله برنامه ریزی و توسعه دانشگاه مازندران به بررسی تحولات داخلی مجله شامل تحلیل عواملی مثل فراوانی روش پژوهش، دانشگاه نویسندگان، شبکه همکاری نویسندگان، موضوعات پژوهشی، گونه شناسی گردشگری، مطالعه موردی و ابرواژگانی مقالات است. نتیجه گیری و پیشنهادات: با توجه به یافته ها، در حوزه مطالعات گردشگری، دچار بحران نظری نشده ایم، بلکه به دلیل عدم وجود سیاست گذاری روشن برای صنعت گردشگری در ایران، تأثیرات تحولات سیاسی، اقتصادی، بیولوژیکی و ... بر محتوای مقالات چاپ شده در مجله به وضوح قابل مشاهده است. نوآوری و اصالت: فصل نامه های گردشگری به عنوان یک رسانه مهم در حوزه صنعت گردشگری، نقش بسیار اساسی دارند و از طریق ارائه مقالات تخصصی، گزارش ها، تحقیقات و اطلاعات به روز، به ترویج و توسعه صنعت گردشگری کمک می کنند. این مقاله به بررسی محتوای منتشرشده در مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری دانشگاه مازندران پرداخته تا روندهای پژوهشی و شکاف های دانش را در موضوعات پژوهشی منتشرشده در این مجله شناسایی کند.

زمینه و هدف: گردشگری ورزشی به عنوان یکی از بخش های نوظهور و پرپتانسیل صنعت گردشگری، فرصت منحصربه فردی برای تلفیق توسعه اقتصادی با حفظ میراث فرهنگی فراهم می آورد. ایران با دارا بودن میراث غنی ورزش های سنتی و تنوع جغرافیایی-اقلیمی، پتانسیل بالایی در این حوزه دارد، اما فاقد مدل جامع و بومی برای توسعه این صنعت است. روش شناسی: این پژوهش کاربردی-اکتشافی با رویکرد ترکیبی کیفی-کمی انجام شد. در بخش کیفی از نظریه داده بنیاد و مدل پارادایمی استراوس و کوربین با انجام 14 مصاحبه عمیق با خبرگان استفاده شد. در بخش کمی، پرسشنامه محقق ساخت بر روی 384 نفر از ذی نفعان گردشگری ورزشی اجرا و داده ها با تحلیل عاملی تأییدی و مدل معادلات ساختاری تحلیل شدند. یافته ها: تحلیل کیفی، 220 کد باز در قالب 25 کد محوری و 5 دسته اصلی شرایط علی (شامل عوامل فرهنگی-اجتماعی، سیاسی-امنیتی، اقتصادی-خدماتی، مدیریتی-ساختاری، جغرافیایی-زیست محیطی و فن آورانه)، شرایط زمینه ای، شرایط مداخله گر، راهبردها و پیامدها استخراج شد. نتایج کمی نشان داد که مدل از پایایی (آلفای کرونباخ >0.87) و روایی مطلوبی برخوردار است. شاخص برازش کلی (GOF=0.537) برازش قوی مدل را تأیید کرد. نتیجه گیری و پیشنهادات: مدل پیشنهادی چارچوبی جامع و یکپارچه برای توسعه گردشگری ورزشی ایران با تأکید بر حفظ میراث فرهنگی ارائه می دهد که می تواند راهنمای عملی برای سیاست گذاران و مدیران این حوزه باشد.

زمینه و هدف: گردشگری سلامت هوشمند شهری به عنوان یک حوزه نوظهور در عرصه توسعه پایدار و مدیریت شهری، مورد توجه محققان قرار گرفته است. در این راستا، مسأله اصلی، کمبود درک جامع از نحوه ادغام فناوری های هوشمند و مدیریت شهری پایدار در خدمات گردشگری سلامت است و هدف پژوهش حاضر پوشش این مسأله است. روش شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی و به روش ترکیبی (کمی و کیفی) انجام شده است. در بخش کمی، با استفاده از روش علم سنجی و نرم افزار VOSviewer، منابع نمایه شده در پایگاه داده اسکوپوس در بازه زمانی 2013 تا 2025 (53 منبع) مورد تحلیل قرار گرفتند. در بخش کیفی نیز از روش تحلیل محتوا برای شناسایی تم ها و الگوهای عمیق تر استفاده گردید. یافته ها: یافته های کمی نشان دهنده آن است که واژگان مرتبط با فناوری های هوشمند (نظیر هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء)، مدیریت شهری (نظیر مدیریت انرژی، مدیریت پسماند) و سلامت عمومی (از جمله شبکه های خدمات بهداشتی) در خوشه های اصلی قرار دارند. نتیجه گیری و پیشنهادات: بر اساس نتایج، فناوری های هوشمند نقش محوری در ارتقای خدمات گردشگری و بهبود تجربه گردشگران دارند. مدیریت شهری پایدار و شبکه های خدمات بهداشتی اضطراری نیز به عنوان عوامل کلیدی در جذب گردشگران شناسایی شدند. نوآوری و اصالت: پژوهش حاضر با ترکیب یافته های کمی و کیفی، درک جامع تری از حوزه گردشگری سلامت هوشمند شهری، ارایه نموده است.

پیش بینی دقیق جریان رودخانه نقش مهمی در مدیریت منابع آب، به ویژه برای کاهش مخاطرات ناشی از سیل، هشدار خشکسالی و بهره برداری از مخازن سدها ایفا می کند. در این پژوهش از آمار 20 ساله ( از سال 1380 لغایت 1400) بارش، دبی رودخانه و دمای میانگین در مقیاس روزانه در حوضه آبریز دهگلان استان کردستان استفاده گردید. برای انتخاب ترکیب بهینه و سناریوهای مدل از مقادیر بارش (Pt)، دمای میانگین (Tt) و دبی از یک تا سه روز تاخیر (Qt-1 تا Qt-3) با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. جهت انجام مدل سازی و پیش بینی جریان رودخانه نیز از مدل های هیبریدی شبکه عصبی مصنوعی-شیطان تاسمانی (ANN-TDO)، ماشین بردار پشتیبان رگرسیونی- شاهین دم قرمز (SVR-RTH) و مدل یادگیری عمیق حافظه طولانی کوتاه مدت - شکارچیان دریایی (LSTM-MPA) استفاده گردد. سپس نتایج مدل سازی بر اساس معیارهای ارزیابی (R2-MAE-RMSE-KGE) مورد سنجش قرار گرفت. یافته های این پژوهش نشان داد که مدل های هیبردی تا حد بسیار خوبی دقت مدل های منفرد را بهبود بخشیدند. همچنین نتایج نشان داد که عملکرد مدل ها بسیاز نزدیک است اما مدل ANN-TDO نسب به سایر مدل ها عملکرد بهتری داشته است. همچنین این مدل در فاز آموزش توانست در سناریوهای یک تا پنج (M1 تا M5) به ترتیب 10.66، 40.25، 39.19، 79.45 و 82.44 درصد عملکرد مدل منفرد ANN را بهبود بخشد.

مکان یابی احداث سازه های آبخیزداری به صورت سنتی و بر مبنای بازدیدهای صحرایی، مستلزم صرف هزینه و زمان زیاد است. در این پژوهش، جهت شناسایی مکان های مناسب اجرای اقدامات سازه ای آبخیزداری، از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد. جهت انجام تحقیق سه حوضه آبریز آق اولر تالش، ماسوله فومن و توتکابن رودبار استان گیلان انتخاب شدند. سپس با بهره گیری از نظرات کارشناسی، 21 معیار تاثیرگذار بر مکان یابی اقدامات سازه ای آبخیزداری در 8 دسته کلی مشخص و به صورت دودویی مقایسه شده و نقشه های نهایی با سه طبقه بدون پتانسیل، پتانسیل متوسط و پتانسیل بالا جهت احداث سازه تهیه شد. نتایج نشان داد که معیارهای دبی، بارش، ارتفاع رواناب و شیب، اهمیت بالایی در مکان یابی مناطق مناسب احداث سازه دارند. صحت عملکرد این روش با استفاده از منحنی مشخصه عملکرد (ROC) تعیین و سطح زیر منحنی (AUC) برای حوضه های آق اولر، ماسوله و توتکابن به ترتیب برابر 945/0، 958/0 و 788/0 بدست آمد. مقایسه مکان سازه ها با نتایج تحقیق نشان داد که به ترتیب 90 و 5/99 درصد سازه های سنگی–ملاتی و گابیونی در طبقه با پتاسیل متوسط و بالای نقشه های حاصل شده از این روش قرار گرفتند که موید دقت عملکرد این روش در تعیین مکان مناسب احداث سازه های آبخیزداری است. بنابراین توصیه می شود سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور از این مدل به صورت سیستماتیک در طرح های مکان یابی سازه ها استفاده نماید.

زمینه و هدف: راه یکی از بنیادی ترین وسیله ارتباطی بین انسان ها، دولت ها و فرهنگ ها به شمار می رود. در طول ادوار مختلف تاریخی، راه ها همواره نقش مهمی در ایجاد پیوند میان جوامع انسانی و انتقال فرهنگ ها ایفا کرده اند و وجود آن ها از الزامات سیاسی توسعه تمدن ها بوده است. روش شناسی: پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی باستان شناختی به واکاوی الگوی فضایی و کارکردهای نظام راهداری در شمال غرب ایران طی دوره های سلجوقی و تیموری می پردازد. این منطقه، به سبب قرارگیری در محل تلاقی فلات مرکزی ایران با قفقاز و آسیای صغیر، همواره در کانون تحولات سیاسی و اقتصادی ایران قرار داشته است. نتایج و یافته ها: یافته های پژوهش حاضر بیانگر این بوده است در دوره سلجوقی، تمرکز قدرت و اقتدار دیوانی موجب شکل گیری شبکه ای منسجم از راه های ایمن و پایگاه های راهداری تابع الگوی شعاعی- متمرکز شد؛ در حالی که در دوره تیموری با انتقال مرکز سیاسی به سلطانیه و گسترش نقش اقتصادی تبریز، شبکه راه ها ماهیتی چند کانونی یافته و پهنه های ارتباطی متنوعی را در برگرفت. تحلیل فضایی و کارکردی داده ها گویای آن است که پویایی شبکه راهی بیش از هر چیز تابع سه عامل کلیدی بوده است: ثبات حکومت مرکزی، انطباق کالبد مسیرها با ویژگی های طبیعی و سطح رونق تجارت شهری؛ در نهایت، الگوی راهداری شمال غرب ایران را می توان بازتابی از سازمان فضایی قدرت و سازوکار تداوم امنیت و اقتصاد در قرون میانه اسلامی دانست.

زمینه و هدف: خدمات عمومی شهری از عناصر کلیدی در شکل دهی به ساختار کالبدی، اجتماعی و فضایی شهرها محسوب می شود. در بسیاری از شهرها، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، سطح دسترسی شهروندان به خدماتی نظیر بهداشت، آموزش و زیرساخت های شهری به طور چشمگیری نابرابر است. از این رو، هدف اصلی این پژوهش، شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر نابرابری در ارائه خدمات عمومی در محدوده مورد مطالعه، شهر ارومیه، و تدوین سناریوهای آینده محور با استفاده از ابزارهای آینده پژوهی است. روش شناسی: پژوهش حاضر از لحاظ هدف از نوع کاربردی - آینده پژوهانه بوده و روش بررسی آن، توصیفی- تحلیلی و اکتشافی می باشد. به طوری که در مرحله نخست، با استفاده از مدل رتبه بندی تاپسیس، مناطق پنج گانه شهر از نظر سطح خدمات عمومی رتبه بندی شدند. سپس با بهره گیری از نرم افزارهای میک مک و سناریو ویزارد، سناریوهای محتمل آینده استخراج گردید. نتایج و یافته ها: یافته ها نشان می دهد که منطقه پنج دارای بالاترین مطلوبیت، مناطق یک و چهار در وضعیت متوسط، و مناطق دو و سه در وضعیت نامطلوب قرار دارند. تحلیل سناریوها دو مسیر متضاد را ترسیم می کند: سناریوی مطلوب با ویژگی هایی چون شفافیت، فسادستیزی، بازتوزیع عادلانه منابع، و... به کاهش شکاف های خدماتی و دسترسی برابر به امکانات شهری منجر می شود. در حالی که سناریوی بحرانی با تمرکز بودجه در مناطق خاص و ضعف نهادی، نابرابری ها را تشدید می کند. تحلیل حاضر بر اهمیت اقدام فوری برای رفع نابرابری ها در توزیع خدمات عمومی تأکید دارد تا از حرکت به سمت سناریوی بحرانی جلوگیری شود و همه شهروندان بدون توجه به موقعیت جغرافیایی یا شرایط اقتصادی، به امکانات اساسی دسترسی داشته باشند.

مقدمه و هدف: سلامت روان زنان به عنوان یکی از ابعاد اساسی سلامت عمومی، تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله کیفیت و دسترسی به فضاهای عمومی شهری قرار دارد. این پژوهش با هدف تحلیل تأثیر فضاهای عمومی شهری بر سلامت روان زنان در شهر اردبیل و در چارچوب شاخص های شهر دوستدار زنان انجام شده است. روش شناسی: این مطالعه از نوع کاربردی با رویکرد توصیفی - تحلیلی است. داده های مورد نیاز از طریق توزیع ۴۰۰ پرسش نامه در میان زنان ساکن شهر اردبیل و با روش نمونه گیری تصادفی سیستماتیک جمع آوری شد. ابزار پژوهش شامل 40 گویه در قالب پنج شاخص اصلی (کالبدی–فضایی، فرهنگی–اجتماعی، امنیت، دسترس پذیری و سلامت روان) بود. برای تحلیل داده ها از آزمون تی تک نمونه ای در نرم افزار SPSS و مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار AMOS استفاده شد. یافته ها و نتایج: نتایج نشان داد که شاخص های کالبدی - فضایی (میانگین 17/3) و فرهنگی–اجتماعی (میانگین 05/3) در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند. همچنین، بر اساس نتایج تحلیل مسیر، شاخص کالبدی–فضایی با ضریب تأثیر 89/0 بیشترین نقش را در ارتقاء سلامت روان زنان داشته است. پس از آن، شاخص های امنیت محیطی، فرهنگی–اجتماعی، دسترس پذیری و سلامت روان در رتبه های بعدی قرار گرفتند. این یافته ها بر اهمیت طراحی فضاهای عمومی با تأکید بر مؤلفه های کالبدی و محیطی در راستای ارتقاء سلامت روان بانوان تأکید دارد و لزوم توجه برنامه ریزان شهری به این ابعاد را یادآور می شود . نوآوری این پژوهش در تحلیل هم زمان پنج شاخص کلیدی شهر دوستدار زنان با رویکرد مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) و تمرکز بر شهر اردبیل به عنوان یک نمونه بومی است که کمتر در مطالعات پیشین مورد توجه قرار گرفته است.

زمینه و هدف: خلاقیت شهری یکی از محرک های اساسی برای دستیابی به توسعه پایدار است. این امر مستلزم دارا بودن صنایع خلاق، کارکنان خلاق، دانش خلاق و غنای فرهنگی است. مطالعه حاضر با هدف برنامه ریزی راهبردی جهت دستیابی به شهر خلاق در شهر اردبیل انجام گرفت. روش شناسی: پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش به صورت توصیفی- تحلیلی است. روش گردآوری داده ها به صورت کتابخانه ای پیمایشی می باشد. براساس شاخص های شهر خلاق و داده های گردآوری شده 34 راهبرد دستیابی به شهر خلاق در پنج معیار اصلی(مردم، بنگاه های اقتصادی، فضاهای شهری، پیوند و ارتباطات و چشم انداز و آوازه شهر) تقسیم بندی شدند که برای تعیین اهمیت آن ها(نظرات 50 نفر کارشناسان) از آزمون معادلات ساختاری در نرم افزار SMART-PLS استفاده گردید. یافته و نتایج: معیار بنگاه های اقتصادی (ضریب 937/0)، معیار مردم (ضریب 936/0)، معیار فضاهای شهری (ضریب 918/0)، معیار پیوند و ارتباطات (ضریب 896/0) و معیار چشم انداز و آوازه شهر (ضریب 875/0) بهترین راهبردهای دستیابی به شهر خلاق می باشند. همچنین از بین معیار بنگاه های اقتصادی، حمایت تخصصی از کسب وکارهای خلاق (ضریب 87/0)، از بین معیار مردم، توسعه ظرفیت خلاقیت در کلیه سطوح آموزش عمومی(ضریب 85/0)، از بین معیار فضاهای شهری، ایجاد فضاهای با ثبات و مطمئن برای فعالیت های فرهنگی و هنری(ضریب 76/0)، از بین معیار پیوند و ارتباطات، فراهم کردن زیرساخت های مجازی و تسهیل کننده در ارتباطات الکترونیکی(ضریب 82/0) و از بین معیار چشم انداز و آوازه شهر، برنامه ریزی برای ارتقاء موقعیت منطقه ای و فرامنطقه ای شهر و تسهیل حضور گردشگران(ضریب 83/0) مهم ترین راهبردهای دستیابی به شهر خلاق در اردبیل می باشند.

زمینه و هدف: برنامه ریزی جامع عقلانی به عنوان یکی از رویکردهای مسلط برنامه ریزی شهری در نیمه دوم قرن بیستم، بر مفروضاتی چون عقلانیت ابزاری، امکان شناخت جامع، پیش بینی پذیری آینده و وجود مصلحت عمومی واحد استوار بوده است. با این حال، تحولات اجتماعی، اقتصادی و نهادی شهرهای معاصر، به ویژه در کشورهای درحال توسعه، کارایی این رویکرد را با تردیدهای جدی مواجه کرده است. هدف این پژوهش، بازخوانی انتقادی برنامه ریزی جامع عقلانی و ارزیابی ظرفیت ها و محدودیت های نظری و عملی آن در مواجهه با پیچیدگی های امروز شهرها است. روش شناسی: پژوهش حاضر با استفاده از روش مرور انتقادی ادبیات و بر پایه چارچوب SALSA انجام شده است. در این راستا، آثار نظری کلاسیک و مطالعات تجربی جدید مرتبط با برنامه ریزی جامع عقلانی، به ویژه در بازه های زمانی ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ و ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، از پایگاه های معتبر علمی گردآوری، غربالگری و ارزیابی انتقادی شده و سپس در قالب یک سنتز مفهومی تحلیل شده اند. نتایج و یافته ها: یافته ها نشان می دهد که مفروضات بنیادین برنامه ریزی جامع عقلانی در عمل، به دلیل محدودیت داده ها، تعارض منافع، نقش قدرت، پویایی اجتماعی و عدم قطعیت آینده، قابل تحقق نیستند. تجارب جهانی به ویژه در کشورهای درحال توسعه حاکی از آن است که اجرای نسخه های تکنوکراتیک این رویکرد اغلب به شکاف میان طرح و واقعیت، ناکارآمدی اجرایی، گسترش سکونتگاه های غیررسمی و مقاومت اجتماعی منجر شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که مسئله برنامه ریزی جامع عقلانی صرفاً ضعف اجرا نیست، بلکه محدودیتی ساختاری در بنیان نظری آن وجود دارد. با این حال، احیای کارایی این رویکرد از طریق بازتعریف آن و تلفیق تحلیل فنی با رویکردهای انطباقی، مشارکتی، یادگیرنده و زمینه محور امکان پذیر است؛ رویکردی که می تواند پاسخ گوی واقعیت های پیچیده شهرهای معاصر باشد.

زمینه و هدف: جوامع بشری همواره با ایجاد محیط های قابل سکونت و الگوهای زیستگاهی متناسب با محیط استقرارها را ممکن می سازد. بر اساس این رویکرد در باستان شناسی، عوامل محیطی در ارزیابی سکونتگاهها در هر دوره نقش مهمی را ایفا می کنند. این عملکرد علاوه بر تشخیص میزان تاثیرات محیطی، درجه سازگاری زیستگاهها با شرایط محیطی غالب را آشکار می سازد. با قدرتمندتر شدن ابزارهای مکانی، باستان شناسی GIS نیز تکامل یافته است و امکان تجسم سکونتگاه های باستانی و تجزیه و تحلیل تغییرات در استفاده از فضا در طول زمان را فراهم می کند. روش شناسی: این پژوهش با استفاده از تجزیه و تحلیل عوامل محیطی، توسط سیستم اطلاعاتی GIS به چگونگی الگوی استقرار و پراکندگی 161 محوطه باستانی در حوضه قزل اوزن پرداخته شده است. پس از تحلیل نقشه های GIS برای بررسی و توزیع این سکونتگاهها در رابطه با محیط طبیعی با تمرکز بر منابع آبی ، ارتفاع، شیب و کاربری اراضی می پردازد. نتایج و یافته ها: 1: توزیع سکونتگاه ها از هزاره اول ق.م.از مناطق دشت و کوهپایه ای گسترش یافته است. 2:سکونتگاه های هزاره اول ق.م. عمدتاً در ارتفاعات2000-؛. با شیب متوسط10-5، فواصل نزدیک به رودخانه ها کمتر از500- متر، و انتخاب نوع زمین شکل گرفته است. ارتفاع زیاد - شیب تند در حاشیه رودخانه ها( دشت –کوهپایه ها) دال بر کاهش جمعیت و نوع استقرار های کوچرو را نشان می دهد.3:کاربری اراضی: ظهور و پیشرفت کشاوررزی و مواصلاتی راه ها در مسیر منابع آبی، مبادلات تجاری، ارتباطات منطقه ای و فرامنطقه ای دال به توزیع پراکنش مکان های باستانی در حوضه قزل اوزن است. منطقه شرق کردستان از عصر مس و سنگ تا دوران اسلامی تکامل سکونتگاه ها، نشان دهنده سازگاری و رقابت ساکنان با محیط طبیعی در حوضه قزل اوزن است. علاوه بر این، بینش هایی را در مورد توسعه اجتماعی پیچیده در منطقه ارائه می دهد.

زمینه و هدف: تحولات سریع کالبدی و اجتماعی در شهرهای ایران طی دهه های اخیر، امنیت محلات شهری را به پدیده ای چندبعدی و پیچیده تبدیل کرده است که بررسی آن مستلزم توجه هم زمان به ویژگی های فضایی، روابط اجتماعی و سازوکارهای نهادی–حکمرانی است. هدف پژوهش حاضر، بررسی چندبعدی امنیت اجتماعی و سنجش میزان تأثیر و قدرت تبیین ابعاد کالبدی، اجتماعی و نهادی–حکمرانی در شهرک آزادشهر یزد است. روش شناسی: . این مطالعه با رویکرد آمیخته اکتشافی–تبیینی و در دو مرحله انجام شد. در مرحله کیفی، با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ساکنان، کارشناسان امنیتی و متخصصان شهری و به کارگیری تحلیل مضمون، شاخص های بومی امنیت اجتماعی شناسایی گردید. در مرحله کمی، داده ها از طریق پرسشنامه و از ۳۶۷ نفر از ساکنان گردآوری و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری تحلیل شد. یافته و نتایج: نتایج نشان داد که هر سه بعد کالبدی، اجتماعی و نهادی–حکمرانی تأثیر مثبت و معناداری بر امنیت اجتماعی دارند و مدل پژوهش از برازش مناسبی برخوردار است. در این میان، بعد اجتماعی بیشترین قدرت تبیین امنیت اجتماعی را دارا بود (β = 0.56، t = 11.74، p < 0.001؛ R² = 0.57)، که شاخص هایی مانند روابط همسایگی، سرمایه اجتماعی و حس تعلق نقش برجسته تری در آن ایفا می کنند. بعد کالبدی نیز با تأثیری متوسط تا نسبتاً قوی (β = 0.31، t = 4.21، R² = 0.23) بیشترین ارتباط را با کیفیت فضاهای عمومی و نورپردازی نشان داد. بعد نهادی–حکمرانی نیز اگرچه تأثیر معناداری داشت (β = 0.29، t = 3.98، R² = 0.19)، اما در مقایسه با دو بعد دیگر از قدرت تبیین کمتری برخوردار بود. در مجموع، این سه بعد در قالب مدل یکپارچه توانستند 63 درصد از واریانس امنیت اجتماعی را تبیین کنند. بر این اساس، نتایج پژوهش بر اهمیت توجه هم زمان به ابعاد اجتماعی، کالبدی و نهادی در برنامه ریزی و سیاست گذاری ارتقای امنیت اجتماعی محلات شهری، به ویژه در شهرهای متوسط ایران، تأکید دارد.

روند افزایشی جمعیت و مهاجرت از روستا به شهر سبب توسعه فیزیکی بسیاری از شهرها از جمله شهر ایلام شده است. با توجه به اینکه شهر ایلام از نظر ژئومورفولوژی داری محدودیت های زیادی است لذا، در این پژوهش به بررسی روند توسعه فیزیکی این شهر طی سال های اخیر و همچنین نقش عوامل ژئومورفولوژی در جهات توسعه فیزیکی این شهر پرداخته شده است. در این تحقیق از مدل رقومی ارتفاعی 30 متر SRTM، تصاویر ماهواره لندست و لایه های رقومی اطلاعاتی به عنوان داده های میدانی استفاده شده است. مهم ترین ابزارهای تحقیق ArcGIS، ENVI و IDRISI بوده است که از نرم افزار ArcGIS برای تهیه نقشه های مورد نظر، از نرم افزار ENVI برای تهیه نقشه های کاربری اراضی و از نرم افزار IDRISI برای آنالیز تغییرات کاربری اراضی استفاده شده است. این تحقیق در 3 مرحله انجام شده است که در مرحله اول به بررسی وضعیت ژئومورفولوژی منطقه پرداخته شده است. در مرحله دوم، نقشه های کاربری اراضی منطقه تهیه شده است و در مرحله سوم نیز به آنالیز روند توسعه نواحی سکونتگاهی و نقش عوامل ژئومورفولوژی در آن پرداخته شده است. از جمله مهم ترین یافته های این تحقیق این که؛ نواحی سکونتگاهی محدوده مطالعاتی در سال 1992، 3/7 کیلومترمربع وسعت داشته است که این میزان طی سال های 2002، 2012 و 2022 به ترتیب به 6/10، 7/17 و 7/20 کیلومترمربع افزایش یافته است. بر این اساس، محدوده شهری و حاشیه شهری ایلام طی سال های 1992 تا 2022 تا 4/13 کیلومترمربع توسعه فیزیکی مواجه شده است. بررسی جهات توسعه یافتگی شهر ایلام بیانگر این است که بیش ترین میزان توسعه یافتگی مربوط به مناطق غربی و شمال غربی این شهر بوده است چراکه شهر ایلام از سمت شمال، شمال شرق، شرق و جنوب شرق به واحد کوهستانی منتهی می شود و این واحد مانع از توسعه یافتگی این شهر شده است.

هدف این پژوهش، امکان سنجی توسعه گردشگری عکاسی (فتوتوریسم) در استان گیلان با تمرکز بر سنجش ظرفیت های محیطی و پیش شرط های لازم برای ترویج آن می باشد. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است که با رویکرد آمیخته (کیفی و کمی) و در قالب یک طرح سه مرحله ای (مطالعه اسنادی، مصاحبه با متخصصان و تکمیل پرسشنامه محقق ساخته) انجام شده است. داده ها با استفاده از مدل PESTEL و ارزیابی شش شاخص کلیدی ظرفیت محیطی (تنوع منظر، پدیده های طبیعی، عکاسی نجومی، معماری تاریخی، سازه های مهندسی و پویایی فرهنگی-اقتصادی) تحلیل شده اند. یافته ها پژوهش نشان می دهد، استان گیلان از ظرفیت های محیطی استثنایی (مانند چشم اندازهای متنوع، پدیده های طبیعی منحصربه فرد و غنای فرهنگی) برخوردار می باشد. از سوی دیگر تحلیل مدل PESTEL نشان داد که در ارتباط با توسعه گردشگری عکاسی، بُعد اجتماعی (با میانگین 3/14) به عنوان نقطه قوت اصلی و بستر مساعد برای توسعه عمل خواهد کرد، در حالی که ابعاد فناوری (1/96) و سیاسی (1/94) به عنوان اصلی ترین چالش های توسعه فتوتوریسم می باشند. همچنین نتایج تحقیق نشان داد وجود همبستگی قوی بین فناوری و قوانین (0/82) بر ضرورت اصلاح همزمان این دو حوزه تأکید دارد. در مجموع نتایج این پزوهش نشان داد، با وجود ظرفیت های بی نظیر محیطی، توسعه پایدار فتوتوریسم در استان گیلان مستلزم تقویت فوری زیرساخت های فناورانه، ثبات در سیاست گذاری و تدوین چارچوب های قانونی شفاف است.

این پژوهش به تحلیل روند تغییرات کاربری اراضی در شهرستان خرم آباد طی دوره ۲۵ ساله (۲۰۰۰-۲۰۲۵) و پیش بینی وضعیت آن تا سال ۲۰۵۰ می پردازد. هدف اصلی، بررسی پویایی های مؤثر بر توسعه سکونتگاهی و اثرات زیست محیطی ناشی از این تغییرات است.برای این منظور، تحلیل سری زمانی بر روی مساحت شش طبقه کاربری اراضی (کشاورزی، جنگل، پوشش گیاهی، پهنه های آبی، زمین های بایر و شهری) با استفاده از داده های ۲۵ ساله انجام شد. سپس، مدل رگرسیون خطی ساده برای ارزیابی کمی روندها و اطمینان از معنی داری آماری آن ها برازش داده شد. بر اساس نرخ های تغییرات تاریخی، وضعیت آتی کاربری ها در افق ۲۰۵۰ با همین مدل پیش بینی گردید.نتایج تحلیل سری زمانی نشان دهنده ناهمگونی چشمگیر در رفتار طبقات مختلف کاربری بود. طبقه شهری (انسان ساخت) با افزایش سالانه ۱۳۵ هکتار (۴.۵٪) و رسیدن از ۲۹۸۶ به ۶۲۹۷ هکتار، بالاترین رشد نسبی را نشان داد. در مقابل، عرصه های جنگلی با کاهش سالانه ۴۵ هکتار (۱۱.۲٪ از کل مساحت دوره)، روند نزولی و نگران کننده ای داشتند. اراضی کشاورزی و مراتع نیز رفتاری غیرخطی با نوسان و روند احیای نسبی از خود بروز دادند.تحلیل رگرسیون خطی تایید کرد که تنها روندهای مشاهده شده در طبقات جنگل (کاهش معنی دار آماری با شیب ۴۴.۷- هکتار در سال، P<0.01) و شهری (افزایش معنی دار آماری با شیب ۱۳۵.۴+ هکتار در سال، P<0.01) از نظر آماری در سطح اطمینان ۹۹٪ معنی دار بودند. این دو روند، دینامیسم های فضایی غالب منطقه را منعکس می کنند.پیش بینی های مدل رگرسیون نشان می دهد که روند توسعه شهری تا سال ۲۰۵۰ ادامه یافته و مساحت آن به ۱۰۱۱۰ هکتار خواهد رسید (افزایش ۳۸۱۳ هکتاری). همچنین، تخریب جنگل ها منجر به کاهش مساحت آن ها به ۶۰۷۱ هکتار (کاهش سالانه ۴۹ هکتار) خواهد شد که پیامدهای زیست محیطی جدی دارد. در مقابل، مراتع و زمین های بایر افزایش سطح خواهند داشت که ممکن است نشان دهنده گذار کاربری از کشاورزی کم بازده به مراتع نیمه طبیعی باشد.

شهر اهواز به واسطه قرارگیری در حاشیه رودخانه کارون و برخورداری از ظرفیت های طبیعی و فضاهای مستعد، از قابلیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری ورزشی (به ویژه ورزش های آبی و تفریحات ساحلی) برخوردار است. با این حال، چالش هایی همچون تغییرات اقلیمی، وقوع سیلاب های دوره ای و محدودیت های زیرساختی، ضرورت برنامه ریزی پایدار و تاب آور در این حوزه را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این چارچوب، بهره گیری از رویکرد تاب آوری شهری می تواند نقش مؤثری در هدایت توسعه زیرساخت های گردشگری ورزشی و تقویت پایداری محیطی، اقتصادی و اجتماعی شهر ایفا کند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف اولویت بندی راهبردهای توسعه گردشگری ورزشی با رویکرد تاب آوری شهری (نمونه موردی: شهر اهواز) انجام شده است. این پژوهش با رویکردی ترکیبی (کیفی–کمّی) صورت گرفته است؛ به گونه ای که در بخش کیفی، شاخص های اولیه از طریق مصاحبه با خبرگان و متخصصان حوزه های گردشگری ورزشی، برنامه ریزی شهری و مدیریت بحران در کلان شهر اهواز شناسایی شدند و در بخش کمّی، به منظور وزن دهی و اولویت بندی شاخص های استخراج شده از روش چندمعیاره SIWEC بر اساس نظرات خبرگان استفاده شد. جامعه آماری پژوهش شامل خبرگان، اساتید دانشگاه، مدیران و کارشناسان فعال در حوزه های مدیریت ورزشی، گردشگری، مدیریت شهری و تاب آوری شهری در شهر اهواز بوده است که نمونه ها در بخش کیفی به صورت هدفمند و در بخش کمّی با استفاده از روش نمونه گیری قضاوتی انتخاب شدند. نتایج پژوهش نشان داد که توسعه گردشگری ورزشی تاب آور در کلان شهر اهواز نیازمند اتخاذ یک «رویکرد مرحله ای و اقتصادمحور» است؛ در این راستا، تقویت بُعد اقتصادی (شامل تنوع درآمد، اشتغال زایی و جذب سرمایه) اولویت و موتور محرک اصلی محسوب می شود.