بررسی جایگاه و بازتاب تساهل در فرآیند تحصیل و نقل اجماع
منبع:
مدینه العلم کاظمیه سال ۳ زمستان ۱۴۰۴ شماره ۴
29 - 54
حوزههای تخصصی:
اجماع بهعنوان یکی از ادله چهارگانه استنباط احکام شرعی در فقه امامیه، از جایگاه ویژهای برخوردار است. با این حال، بررسی ادعاهای اجماع در میراث فقهی امامیه نشان میدهد که بسیاری از این ادعاها فاقد پشتوانه تحقیق جامع و تتبع کامل در آرای فقها بوده و پدیده تساهل در فرآیند تحصیل اجماع، امری شایع و نیازمند واکاوی جدی است. نوشتار حاضر با هدف بررسی ارتباط تساهل با ادعای اجماع و تأثیر آن بر حجیت اجماع منقول سامان یافته است. بدین منظور، ابتدا مفاهیم تساهل و اجماع و انواع آنها تبیین شده، سپس با بیان مستندات قرآنی، روایی، عقلی و اجماعی، جایگاه اصل تساهل در شریعت اسلامی نشان داده شده است. در ادامه، شائبه کذب در ادعاهای اجماع بررسی شده و با استناد به تفکیک کذب خبری از کذب مخبری و ارائه پنج احتمال، مشخص میشود که تساهل در ادعای اجماع لزوماً به معنای کذب نیست. سرانجام، تأثیر تساهل بر حجیت اجماع منقول در چهار مبنای اجماع (تشرفی، حدسی، دخولی و لطفی) تحلیل شده است. یافتههای تحقیق حاکی از آن است که در مبنای اجماع تشرفی، لطفی و حدسی، وجود تساهل -اعم از قطعی یا احتمالی- حجیت اجماع منقول را با چالش جدی مواجه میسازد؛ اما در مبنای اجماع دخولی، تنها تساهل در احراز حضور امام در میان مجمعین مشکلآفرین است و تساهل در بررسی آرای دیگر فقها خللی به حجیت وارد نمیسازد.







