درخت حوزه‌های تخصصی

نظریه ی امامت شیعیان برخلاف اهل سنت پیشینی است. با این وجود الزامات حکومت داری در مصر، تغییراتی در تفسیر خلافت فاطمی از مسأله ی امامت ایجاد کرد. خلافت الحاکم بامرالله بزنگاهی است که سازمان دعوت اسماعیلی را به این گذار از نظریه پردازی پیشینی به تأمل پسینی در واقعیت های سیاسی سوق داد. با عطف نظر به اهمیتی که این گذار در تاریخ تفکر شیعی دارد، مقاله درصدد پاسخ بدین پرسش برآمد که بحران های سیاسی و مذهبی خلافت الحاکم چه نقشی در صورت بندی انگاره یِ امامت اسماعیلیه ایفا کرد؟ رهیافت نگارندگان جهت پاسخ بدین پرسش مطالعه ی موردی «اثبات الامامه» نیشابوری از چشم انداز بصیرت های تاریخ انگاره است. کاربست این رهیافت ما را بدین نتیجه رهنمون می نماید که تغییرات افراطی سیاست های الحاکم، تردیدهایی که القادر بالله عباسی در نسب علوی فاطمیان ایجاد نمود و تضعیف مشروعیت فاطمیان تحت تأثیر باورهای غالیانه به اولوهیت الحاکم، بحران هایی بود که نیشابوری را به بازپرداختی پسینی از انگاره ی امامت اسماعیلیه واداشت. بدین ترتیب، نیشابوری نه تنها از بایستگی امامت منصوص به معنای شیعی اش دفاع کرد، بلکه بر آن شد تا حامیان دولت فاطمی که تحت تأثیر رویه ی حکومت داری الحاکم دچار تردید شده بودند را اقناع سازد. لذا سعی کرد تا مردم را در پرتو مفاهیمی همچون ضرورت اطاعت از امام خیرخواه به دامان خلافت فاطمی بازگرداند. به همین ترتیب تلون مزاج سیاسی خلیفه را با استناد به الزامات حاکمیت بر مردمی که واجد روحیات متغیر و متفاوتی هستند توجیه نمود.

در دوران قاجار، جامعه ی ایران با گذار تدریجی از سنت به تجدد، به ویژه در حوزه ی بهداشت و درمان، روبرو بود. باورهای عامیانه، طب سنتی ایرانی و تأثیرات اولیه طب غربی، نقش مؤثری در شکل گیری نگرش عمومی نسبت به سلامت و شیوه های درمانی ایفا می کردند. گزارش های سیاحان خارجی، تصویری قابل تأمل از برخورد جامعه ی ایرانی با بیماری، درمان و مفهوم سلامت در این دوره ارائه می دهند که تلفیقی از تجربیات فردی، باورهای خرافی و تلاش های نوپای پزشکی نوین را نشان می دهد. این پژوهش با بهره گیری از متون تاریخی، به بررسی نفوذ و گسترش باورهای عامیانه طبی، طب سنتی ایرانی، طب غربی و عناصر خرافی در جامعه ی ایران قاجاری پرداخته است. مردم در این دوره، نگرش های گوناگونی نسبت به علل بیماری ها و شیوه های درمانی داشتند که اغلب بر پایه طب سنتی، تجارب فردی یا باورهای نهادینه شده شکل می گرفت. این پژوهش با روش تاریخی و تحلیل داده های استخراج شده از منابع معتبر، گزاره های تاریخی مرتبط با درمانگری در باورهای عامه را تبیین می کند. پرسش اصلی پژوهش این است چه عواملی در ترویج و رشد باورهای عامیانه در شیوه ی درمان و پزشکی دوره ی قاجار تأثیرگذار بوده است و باورهای عامیانه چه جایگاهی در شیوه ی طبابت دوره ی قاجاریه داشته است؟ یافته ها نشان می دهد که نگرش های فردی و تجربه های اکتسابی گروهی در تبیین علل بیماری و انتخاب روش های درمانی نقش بسزایی داشته اند. طب عامیانه و طب جدید هم زمان در جامعه حضور داشتند، اما مقاومت بخش زیادی از جامعه در برابر شیوه های درمانی نوین، ناشی از ضعف در امکانات بهداشتی، شرایط اقلیمی و اجتماعی خاص و نبود آگاهی عمومی نسبت به طب نوین، در گسترش باورهای عامیانه درمانی عصر قاجار بوده است.

تحول نظم حقوق بین الملل در قرن نوزدهم، دولت های شرقی را در برابر منظومه ای از اصول نوین قرار داد که بنیادهای سنتی مناسباتشان را به چالش می کشید. مفاهیمی چون «حاکمیت سرزمینی»، «برابری حقوقی دولت ها»، «منع مداخله» و «الزام آوری معاهدات» که برخاسته از عقلانیت مدرن و منطق اروپامحور بودند، به مثابه زبان مشترک نظم جدید عمل کرده و ورود به آن را ناگزیر می ساختند. ایرانِ قاجاری که در میانه فشارهای سیاسی، رقابت های استعماری و الزامات دیپلماتیک قرار گرفته بود، ناچار شد به بازاندیشی در جایگاه خویش در این نظام نوظهور بپردازد. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تاریخی، می کوشد نحوه مواجهه ایران با این اصول را واکاوی کند. روش کار بر مبنای تحلیل انتقادی اسناد دیپلماتیک، متون حقوقی و گزارش های مأموریت ها و سفرنامه هایی چون سفارت نامه ، حیرت نامه و شرح مأموریت آجودانباشی سامان یافته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که ایران نه صرفاً در مقام پذیرنده منفعل این مفاهیم، بلکه در جایگاه کنشگری آگاه ظاهر شد و کوشید مفاهیم مدرن را متناسب با بستر فکری، سیاسی و فرهنگی خویش بازتعریف کند. هرچند ساختارهای استعماری و نابرابری های ژئوپلیتیکی، میدان مانور ایران را محدود می ساخت، گفتمان حقوقی ایرانی به تدریج گرایشی بومی پیدا کرد و به سمت تعریف هویت مستقل حقوقی در چهارچوب نظم نوین متمایل شد. این مطالعه نشان می دهد که گذار ایران به حقوق بین المللِ مدرن فرآیندی خطی و ساده نبوده، بلکه حرکتی پیچیده، پرچالش و در عین حال سازنده بوده است؛ حرکتی که ضمن پذیرش اجتناب ناپذیر اصول مدرن، بر نوعی مقاومت و بازآفرینی مفهومی نیز استوار بود.

تحولات اجتماعی و سیاسی در افغانستان طی دهه های اخیر، به ویژه در دوره ظهور و حاکمیت اولیه ی طالبان، ریشه های عمیقی در ساختارهای سنتی، قبیله ای و فرهنگی این جامعه دارد. ظهور طالبان به عنوان یک جنبش بنیادگرا، صرفاً یک پدیده سیاسی نبود، بلکه واکنشی پیچیده به تغییرات اجتماعی، ضعف دولت ملت سازی و ناکارآمدی مجاهدین پس از خروج شوروی محسوب می شد. این پژوهش به بررسی دقیق این تحولات اجتماعی و نقش عوامل مختلفی چون گفتمان های قبیله ای، دینی و سیاسی در شکل گیری و تثبیت حاکمیت طالبان می پردازد. پژوهش حاضر از روش تاریخی-تحلیلی بهره می گیرد. اطلاعات و داده های مورد نیاز به صورت اسنادی و کتابخانه ای، با استناد به متن مرجع، جمع آوری شده اند. سپس با تحلیل این داده ها، به تبیین روابط علّی میان پدیده های اجتماعی و سیاسی پرداخته شده است.تحولات اجتماعی افغانستان در دوره جهاد علیه شوروی، چگونه زمینه را برای ظهور و پذیرش گفتمان طالبان فراهم کرد؟به نظر می رسد ضعف نهادهای دولتی، تضعیف قدرت خان ها، افزایش نفوذ روحانیون در مناطق روستایی و ناامیدی مردم از عملکرد مجاهدین، زمینه را برای پذیرش گفتمانی فراهم ساخت که بر ارزش های سنتی، قبیله ای و دینی تأکید داشت و وعده امنیت و عدالت می داد.یافته های این مقاله نشان می دهد که گفتمان طالبان، برآیند مفصل بندی (articulation) دال های پراکنده اجتماعی بود که در نتیجه تحولات پیشین، به ویژه جهاد علیه شوروی، ایجاد شده بودند. این گفتمان با استفاده از مفاهیمی چون پشتونوالی، ارزش های قبیله ای و سنت های روستایی، توانست خلاء قدرت و مشروعیت را پس از ناکارآمدی مجاهدین پر کند و حمایت توده های مردم، به ویژه پشتون های روستایی، را به دست آورد.

آشور و ایلام - که می توان از آن ها با نامِ مهم ترین شاهنشاهی های هزاره ی سوم تا ۶۰۰پ.م، یاد کرد - با اندکی پیش و پس، با هم زاده شده و باهم براُفتادند. آنان در دراززمانی حدود دوهزار ساله، بارها در ستیزِ با یکدیگر بودند که البته هیچ کدام نتوانستند دیگری را از تختِ شاهنشاهی براندازند تا اینکه آشور.بانی پال (پادشاهِ نامدار و نیرومند آشور) با رویارویی های مختلف با ایلام - از ۶۶۵ تا حدود۶۴۰پ.م- و انجام شش جنگِ تمام عیار، پایانِ شاهنشاهی ایلام را در تاریخ به نامِ خویش نوشت. بنابراین مهم ترین مناسبات سیاسی - نظامی آشور و ایلام، بی گمان باید به دوره ی آشور.بانی پال، نسبت داده شود. پادشاهِ آشور ابتدا در نخستین جنگ خود با ایلام با پادشاهیِ اورتَکی. اینشوشینک ، شرکت کرد، سپس جنگِ تِل.توبا(تولّیز) را بر ایلام به را ه انداخت. جنگِ سوم او با ایلام، جنگِ دِر(بدره) نام گرفت و نیز با ایجاد مناسبات سیاسی- نظامی با تَمَّریتوی دوم و ایندَبی بی (پادشاهان ایلام)، چهارمین جنگ هم روی داد. وی در جنگِ مَدَکتو(جنگِ پنجم) و نیز آخرین جنگ یعنی نبردِ شوش، توانست کارِ شاهنشاهی ایلام را یکسره نموده و در یک اقدامِ شاید بی سایقه، پایتخت شهرِ شوش، مَدَکتو و دیگر شهرهای ایلام را ویران ساخت، پادشاه و جمعی از اشراف ایلام اسیر شدند و شاهنشاهِ آشور بر اریکه پیروزی نشست، ولی زمانی نگذشت که امپراتوری آشور نیز در رویارویی با اتحادیه ای به سرکردگی مادها - که ایلامی ها نیز در آن نقش داشتند - شکست خورد و به پایان رسید.

سکه های تیموری، آینه ای از وقایع اقتصادی و سیاسی مهم تیموریان هستند و مطالعه آن ها می تواند به فهم عمیق تر وضعیت اقتصادی و اجتماعی این دوره کمک کند. این پژوهش با استفاده از طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس به بررسی سکه های تیموری موزه آرامگاه بوعلی سینا پرداخته است. بازبینی تخصصی نتایج اولیه دستگاه طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس (PXRF) به ویژه در مطالعات سکه شناسی، از اهمیت بالایی برخوردار است و می تواند به عنوان یک گام اساسی در راستای کاهش خطا و افزایش دقت در تحلیل های میان رشته ای موردتوجه قرار گیرد. فناوری PXRF به عنوان یک روش غیرمخرب، قابلیت بررسی دقیق ترکیب شیمیایی و تعیین عنصرهای موجود در سکه ها را فراهم می آورد؛ اما بدون پایش دقیق و بازبینی جامع نتایج به دست آمده، ممکن است به تفسیر نادرست و عدم قطعیت در تحلیل های تاریخی منجر شود. پرسش های پژوهش درباره ارزش بازخوانی و تفسیر داده های طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس و نقش آن ها در شناسایی سکه های جعلی و درک ویژگی های اقتصادی و فرهنگی در مطالعات سکه شناسی است. فرضیه کلیدی پژوهش می گوید که داده های خام طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس نتایج دقیقی ارائه نمی دهد و برای مطالعه دقیق سکه ها نیاز به واکاوی تخصصی توسط افراد متخصص وجود دارد. این پژوهش هم چنین به اهمیت بررسی دقیق طیف ها و چالش های فنی در بازخوانی داده ها پرداخته و شیوه های میان رشته ای را برای افزایش دقت نتایج به کار می بندد. یافته ها نشان دادند که بازخوانی ژرف تر داده های طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس، در شناخت بهتر ترکیب شیمیایی سکه ها و نگه داری از گنجینه های فرهنگی کارساز است و می تواند به درک عمیق تری از سیاست ها و کنش های اقتصادی دوره تیموری بینجامد.

گرچه برخی از اندیشه های موجود در آثار مکانیکی و مهندسی ریشه در شرق دور و هند و ایران باستان داشت، اما فناوری و مکانیک در جهان اسلام بیشترین جان مایه خود را از یونان باستان می گرفت. با توجه به اهمیت و کارایی دستگاه های آبکشی، ترجمه آثار یونانی مؤثرترین مسیر برای دست یابی به چنین تجهیزاتی بود. با حمایت دستگاه های حاکم در اقصا نقاط جهان اسلام، صنعتگرانی که غالباً سواد آکادمیک نداشتند به ساخت و بکار گیری دستگاه ها پرداختند. همراه با گسترش و اوج گیری علم و فناوری در دوره طلایی اسلام، دانشمندان بزرگی همچون بنوموسی و جزری و اسفزاری و راصد دمشقی و ... اقدام به ارتقاء دستگاه های یونانی-رومی و ابداع تجهیزات باقدرت و کارایی بیشتر و با عملکرد اتومات و خودکار نمودند. برای فهم میزان تأثیرپذیری این دانشمندان از دانش فنی پیشینیان بهترین مسیر مقایسه تجهیزات آن ها با تجهیزات کتاب های یونانی ترجمه شده به عربی است. کتاب الحیل فی الحروب می تواند نمونه ای از ترجمه ی کتاب های فناوری یونانی باشد که در بخش یازدهم آن به ساخت و استفاده از تعدادی دستگاه آبکشی پرداخته شده است. در این نوشتار قصد داریم با مقایسه دستگاه های آبکشی نسخه الحیل فی الحروب ترجمه ابن منکلی (778 قمری/1376 میلادی) با دستگاه های آبکشی کتاب الجامع بین العلم والعمل النافع فى صناعه الحیل جزری، ضمن بررسی دستگاه های کتاب الحیل فی الحروب ، تأثیر متون فناورانه ی یونانی با آثار علم الحیل تمدن اسلامی را بررسی نمائیم.

عقلانیت به عنوان یکی از مفاهیم کلیدی در تاریخ تمدن بشر و علوم انسانی، هم در نظریه های مدرن غربی و هم در گفتمان اصلاح طلبی دینی در ایران، جایگاهی بنیادین دارد. در پژوهش حاضر تلاش شده است بررسی تاریخی پیرامون مفهوم عقلانیت انتقادی و با تکیه بر دیدگاه های شیخ هادی نجم آبادی، از متفکران نوگرای دوره قاجار، صورت پذیرد. این مقاله با رویکردی تحلیلی - تفسیری و با بهره گیری از روش اسنادی و تحلیل محتوا، تلاش می کند عقلانیت را در منظومه فکری شیخ هادی واکاوی و بازخوانی کند. یافته های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت در دیدگاه شیخ هادی، نه صرفاً ابزاری یا مطیع قدرت، بلکه واجد بُعدی انتقادی، اخلاقی و آزادی خواهانه است که می تواند در چهارچوب گفت وگویی میان سنت اسلامی و نظریه های معاصر علوم سیاسی قرارگیرد. در این پژوهش، تجزیه و تحلیل داده ها منتج به استخراج 64 کد اولیه، 9 مفهوم ثانویه و 3 مقوله سازمان دهنده شد. بر این اساس سه بُعد اصلی عقلانیت انتقادی در دیدگاه شیخ هادی نجم آبادی عبارت انداز: عقل به مثابه منبع مستقل معرفت، نقد قدرت (سیاسی/ دینی) با تکیه بر عقل، و عقلانیت انتقادی به مثابه نیروی اصلاح اجتماع. این تحلیل نشان می دهد که اندیشه های بومی، در صورت بازخوانی انتقادی، ظرفیت هایی برای بسط نظریه های علوم سیاسی دارند.

اسکان عشایر یکی از تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مهم در تاریخ معاصر ایران است. ایلات و عشایر در طول تاریخ ایران همواره به عنوان یکی از وزنه های قدرت بر سرنوشت ایران تاثیر گذارده اند. استان فارس نیز یکی از سکونتگاه های مهم ایلات و عشایر در طول تاریخ بوده است. در دوره پهلوی اول هنگامی که دولت تصمیم به اسکان ایلات و عشایر گرفت، با انتصاب فردی با عنوان کدخدا سعی در اجرای قوانین مذکور در اجتماع ایلی نمود. در این راستا پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این دو پرسش است که علل انتخاب و انتصاب کدخدا در امر اسکان چه بود؟ و همچنین کدخدا چه وظایفی در اسکان ایلات و عشایرفارس برعهده داشت؟ بر اساس یافته های پژوهش به واسطه آنکه هیچ کس جز اعضای ایلات و طوایف از آنها شناخت کافی نداشتند، انتخاب فردی از اعضای طوایف و تیره ها به عنوان کدخدا بهترین راه برای پیشبرد امور بود. این منصب به واسطه ای میان حکومت و اعضای ایلات تبدیل شده و وظیفه اجرای قوانین و مقررات و منویات دولت در ایلات را برعهده گرفت. فعالیت هایی نظیر جمع آوری اعضای طوایف، ساماندهی و نظم بخشیدن به آنها، الزام به ترک سیاه چادر و ساخت ساختمان و خانه در محل های در نظر گرفته شده برای اسکان، الزام خانواده های اسکان یافته به انجام زراعت و کشاورزی، معرفی مشمولین سربازی و غیره از مواردی بود که کدخدا وظیفه انجام و پیگری آن را در میان ایل برعهده داشت.پژوهش حاضر به روش تاریخی و مبتنی بر رویکرد توصیفی و تحلیلی بوده و روش گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه ای و مبتنی بر اسناد است.

حکومت زندیه اغلب مساوی با دوره کریم خان زند است، زیرا جانشینان متعدد وی، هرکدام چند صباحی بر اریکه قدرت نماندند. این حکومت با پایتختی شیراز به خاطر نزدیکی به خلیج فارس، مسائل آبراه ها برای وی اهمیت شایانی یافت و به نسبت سلسله های پیشین مجبور به دخالت بیشتری در آن منطقه آبی گردید. این ایام بخصوص مقارن با حضور استعمارگران اروپایی بود که هرکدام درصدد تصرف و تسلط بیشتر بر خلیج فارس و سواحل آن برآمدند. بدین ترتیب حکومت زندیه به طورجدی با پدیده استعماری اروپایی در قالب های گوناگون و پیچیده آن در خلیج فارس، سواحل و جزایر آن مواجه گردید. در این مقطع به صورت بارز و مشخصی تعامل و مناسبات ایران با اروپاییان در خلیج فارس آغاز گردید که تفاوت های زیادی با دوره های قبلی صفویه، افغان ها و افشاری دارد. از طرفی حکومت زندیه یک تفاوت عمده با سلسله های پیشین دارد و آنکه پایتخت این حکومت در شهری نزدیک خلیج فارس یعنی شیراز قرار داشت که همین اقتضاهای خاصی در مواجه با مسائل خلیج فارس را برای او ایجاد می کرد. ازاین رو، حاکمیت زندیه در مناسبات مرزی، منطقه ای و حتی بین المللی بیشتر درگیر خلیج فارس و آبراه های جنوب گردید. این گویای حوادث جدید برآمده از دریا بود. در این مقطع مسائل خلیج فارس موضوعی چندجانبه، درهم تنیده و با حضور حداکثری طرف های متعدد و تأثیرگذار بود. حال مسئله این است که کریم خان زند با توجه به موارد فوق، چه راهکار و سیاست هایی در قبال دول اروپایی بخصوص انگلستان در پیش گرفت و تا چه حد وی با نیات استعماری آن ها آشنایی داشت؟ قراین و شواهد حاکی از آن است که کریم خان زند تحت تأثیر عواملی ازجمله مناسبات با شبه قاره هند، شناخت و معرفتی نسبت به رفتار و عملکرد اروپاییان ازجمله انگلستان کسب کرده بود.

تعامل میان داستانها، موسیقی و ترانهها در فرهنگ موسیقایی آذربایجان تا حد زیادی ناشناخته باقی مانده است. این مقاله به بررسی ارتباط متقابل این عناصر و تقویت دوجانبه آنها میپردازد. هدف ما تحلیل این روابط از طریق نمونههایی از سنت موسیقایی آذربایجانی است. با مرور جامع پژوهشهای موجود و انجام مصاحبهها، ژانر عاشیقی را در فرهنگ ترکی بهعنوان تلفیقی برجسته از موسیقی، ترانه و روایت شناسایی کردیم. این ژانر شامل دو شکل اصلی روایت است: حماسهها و داستانهای عاشقانه که هر دو از شعر و نثر بهره میبرند. بخشهای شعری معمولاً با همراهی ساز بلندگردن قوپوز اجرا میشوند و با قطعات موسیقایی متنوعی به نام «هاوا» همراهی میگردند، درحالیکه بخشهای منثور بهشیوهٔ گفتاری و بدون همراهی موسیقی اجرا میشوند. مطالعه موردی این پژوهش، داستان «عاصی و کرم» است که در آن تلفیق مؤلفههای روایی و موسیقایی بررسی شده است. یافتههای ما نشان میدهد که عناصر روایی بخش جداییناپذیر اجراهای عاشیقی هستند و تعامل میان داستانها، راویان (عاشیقها) و موسیقی، ارکان اساسی این سنت موسیقایی پویا را تشکیل میدهند.

جعبه چوبی هزارپیشه به عنوان یکی از اولین جعبه های بسته بندی در ایران محسوب می شود. هدف از این پژوهش شناسایی مواد به کاررفته در تزیینات و نقاشی چهره یک جعبه چوبی هزارپیشه منسوب به دوره قاجار است. در این راستا از آنالیزهای تحلیلی چندگانه غیرمخرب شامل طیف سنج رامان، میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به پراکندگی پرتو ایکس (SEM-EDS)، طیف سنج مادون قرمز تبدیل فوریه (FTIR) و میکروسکوپ نوری پلاریزان استفاده شد. نتایج نشان داد که از سفیداب شیخ جهت تهیه رنگ سفید و از رنگ دانه سرنج در رنگ قرمز چهره استفاده شده است. در طیف رامان رنگ دانه سبز، باتوجه به جذب شاخص در ناحیه 832 و cm-1 351 ناشی از ارتعاشات کرومات سرب و همچنین مطابقت و مشابهت آن با طیف های مرجع، احتمالاً از رنگ دانه سبز کروم در نواحی سبز نگاره روی جعبه استفاده شده است. همچنین در تزیینات کادربندی، پودر ذرات فلزی با آلیاژی از طلا و مس مورد استفاده قرار گرفته اند. آنالیز FTIR از لایه ورنی روی نقاشی حاکی از کاربرد آلکید رزین به عنوان لایه حفاظتی سطح نقاشی است که استفاده این رزین از قرن بیستم به بعد در ایران رایج بوده است.

ایران و عثمانی طی سده های متمادی روابط بسیار پُر فراز و نشیبی داشتند. پس از امضای عهدنامه دوم ارزنه الروم در 16 جمادی الثانی 1263/ 1 ژوئن 1847 کوشش هایی برای حل اختلاف های دو کشور، با تمرکز بر تحدید حدود، آغاز شد. فعالیت نخستین کمیسیون تحدید حدود که از 1266 تا 1268ق./ 1850-1852م. به درازا کشید، بدون نتیجه پایان یافت و اختلاف های دو دولت همچنان پابرجا ماند. بیست و چهار سال بعد از پایان کمیسیون اول، با وساطت روس و انگلیس، مقدمات برگزاری کمیسیون دوم در اسلامبول فراهم شد و در طول دو سال، چهار دور مذاکره انجام شد. جسُتار حاضر می کوشد به روش توصیفی - تحلیلی و با استناد به اسناد نویافته، چرایی و چگونگی برگزاری کمیسیون دوم و علل تعویق و تعلیق آن را تبیین کند. یافته های پژوهش حاکی است با بروز بحران های داخلی در عثمانی و سپس شورش بالکان و اعلام جنگ روسیه به عثمانی (10ربیع الثانی 1294/ 24 آوریل 1877) مذاکرات به تعویق افتاد. تلاش های دیپلماتیک نمایندگان ایران برای ازسرگیری مذاکرات به دلیل عدم تمایل نمایندگان سه دولت روس، انگلیس و عثمانی، به نتیجه نرسید و کمیسیون دوم تحدید حدود تعلیق شد. یک بار دیگر تلاش های دیپلماتیک برای حل و فصل اختلافات ایران و عثمانی نافرجام ماند.

جعفر بن ابیطالب (ع) از چهره های شاخص اسلامی است که در فرهنگ فارسی جایگاه رفیعی دارد. شرح هجرت حضرت جعفر (ع) به حبشه و داستان رویارویی ایشان با فرستادگان مشرکین مکه در مقابل نجاشی، حماسه ها و رشادت های او و داستان شهادت منحصر بفرد ایشان در گونه های مختلفی همچون مدح، اشعار اسطوره ای و حماسی، اشعار عرفانی، تاریخی و مراثی آمده است. قدیمی ترین اشعار فارسی درباره حضرت جعفر بیانگر سلحشوری و ازجان گذشتگی ایشان در راه خدا است و متأخرترین اشعار جنبه مرثیه و عزاداری دارد. به نظر می رسد منوچهری دامغانی، ابوحنیفه اسکافی و ناصرخسرو اولین شاعرانی باشند که ابیاتشان در مورد جعفر بن ابیطالب برجای مانده است؛ بخش اعظم اشعار فارسی درباره حضرت جعفر علیه السلام ارائه کننده تفسیر عرفانی از حوادث شهادت ایشان می باشد، در این پژوهش از بین ده ها شعر از شاعران کهن پارسی گوی فقط اشعاری مورد بررسی قرار گرفت که اشاره به واقعه ای تاریخی داشته و روایتی تاریخی درباره آن واقعه موجود باشد. مباهات به خویشاوندی ایشان، داستان هجرت به حبشه، سرایش شعر توسط ایشان، دلیری و جنگاوری ایشان، قطع دستان و اعطای بال های بهشتی به ایشان از جمله مواردی است که شاعران فارسی به آنها پرداخته اند و این اشعار اشاره به روایتی تاریخی دارند.

کمیته ایالتی حزب توده خراسان یکی از شاخه های استانی حزب توده بود که هم راستا با کادر مرکزی، توجه به ادبیات را در دستور کار قرار داد. علاوه بر این تبعیت حزبی، حضور اهل فرهنگ و ادب خراسان در رده های تشکیلاتی آن سبب شد شعر به طور گسترده برای تشریح اهداف و آرمان های حزبی به کار رود. بخش مهمی از این اشعار نیز به اولویت های مهم حزب یعنی طبقه رنجبر و کارگر اختصاص یافت تا هم زمان، سهمی از بار تلاش های سیاسی- اجتماعی کمیته ایالتی خراسان برای بهبود اوضاع این قشر را به دوش گیرد. تشریح شرایط سخت زندگی رنجبران، تهییج آن ها برای حرکت و احقاق حق و همراهی حزب توده با آنان در این راه، از محورهای شعر کارگری شاعران توده ای مشهد بود. اطلاعات مدنظر این پژوهش به روش کتابخانه ای گردآوری شده است. در مرحله توصیف، ابتدا محتوای اشعار شاعران توده ای مشهد گردآوری و دسته بندی شد و در مرحله تحلیل، مضامین بازتاب یافته در اشعار در پیوند با گفتمان ایدئولوژیک حزب توده و زمینه های اجتماعی– سیاسی خراسان، ارزیابی و تفسیر قرار شد.

پیامبر اکرم(ص) در طول حیات مبارک خویش با روش های متعددی به هدایت گری جامعه پرداختند. با توجه به ضرورت هدایت گری در اعصار مختلف، ایشان در دوران حیات خود به صورت فراعصری برای دورانی که حضور فیزیکی نداشتند، در قالب پیشگویی اقدام به شناساندن هدایت گران الهی در جامعه نمودند. این پیشگویی ها صرفا خبر از آینده نبوده، بلکه به عنوان فرد حکیمی که وظیفه هدایت و سعادت جامعه را داشته، اهدافی را دنبال نموده اند. یکی از مسائل قابل تحقیق در سیره نبوی، پیشگویی های صادر شده با رویکرد شناساندن هدایت گران الهی در جامعه اسلامی بوده است. مسئله پژوهش حاضر آن است که شناساندن هدایت گران الهی توسط پیامبر اکرم(ص) در قالب پیشگویی شامل چه ابعادی بوده و چه کارکردهایی را دنبال نموده است؟ ضرورت ابعاد و بیان کارکردهای شناساندن هدایت گران الهی از طرفی موجب شناخت ابعاد هدایتی پیامبر اکرم(ص) به صورت فراعصری، همچنین نگاه آینده نگر در منش آن بزرگوار برای زدودن غبار فتنه و هموار نمودن مسیر هدایت آشکار می گردد. در پایان به این نتیجه رسیده است که رسول خدا(ص) برای هدایت جامعه در حوادث مختلف در قالب پیشگویی از طرفی اقدام به شناساندن هدایت گران الهی در دو لایه؛ معرفی اهل بیت(ع) و شخصیت های شاخص به عنوان معیار و الگو، همچنین خواص ضلالت گر را بیان نمودند که کارکردهایی از جمله: تبیین جریان حق و باطل؛ شاخص سنجی و معیار شناخت باطل؛ شناساندن عناصر مانع در هدایت گری را دنبال نموده است.این تحقیق از سنخ پژوهش های تاریخی با رویکرد توصیفی تحلیلی و با روش کتابخانه ای تهیه گردیده است.

بررسی دوران 37 ساله حکومت محمدرضا شاه پهلوی نشان می دهد که در میان ابعاد اندیشه باستان گرایی این حکومت، توجه، علاقه و دل بستگی به فرهنگ و تمدن هخامنشی از جایگاه برجسته ای برخوردار بوده است. این موضوع که از آن می توان به پدیده هخامنشی گرایی یاد کرد، بسیاری از سیاست ها و راهبردهای پهلوی دوم را تحت تأثیر قرار داد. مقاله حاضر با بهره گیری از روش توصیفی- تحلیلی درصدد پاسخ به این سؤال است که محمدرضا شاه پهلوی در سیاست گذاری های فرهنگی خود چه رویکردی به تاریخ و تمدن هخامنشی داشته است؟ یافته های این بررسی نشان می دهد محمدرضا شاه و کارگزاران فرهنگی اش سهم بسیار مهمی از سیاست ها و برنامه های فرهنگی حکومت پهلوی دوم را به احیا و ترویج فرهنگ و تمدن هخامنشی در عرصه داخلی و خارجی اختصاص داده بودند. مهم ترین تجلّیات هخامنشی گراییِ فرهنگی، در عرصه هایی همچون هنر نمایش، موسیقی؛ ساخت و طراحی آثار و نمادهای هخامنشی؛ نام گذاری هخامنشی بر روی مکان ها، رویدادها و سال ها؛ برگزاری نمایشگاه ها، کنگره ها، مسابقات و جشن ها به مناسبت بزرگداشت و یادبود هخامنشیان؛ تألیف، ترجمه و چاپ کتاب و مقاله در مورد هخامنشیان و ابداع تقویم شاهنشاهی با مبدأ هخامنشی بروز و ظهور کرد. باید گفت برجسته کردن تمدن هخامنشی از سوی محمدرضا شاه و توجه و علاقه خاص وی از میان سلسله های باستانی ایران به هخامنشیان، به دلیل کارکرد پویا و بالنده میراث خوش نام و موردتمجید این حکومت در عرصه فرهنگی، دینی، سیاسی، هنری و... جهانِ معاصر بود که حکومت پهلوی با تبلیغ و ترویج آنها می توانست برای ارتقای جایگاه ایران و سلطنت خود در عرصه داخلی و مناسبات جهانی استفاده کند.

یکی از موضوعات جالب و مغفول در حوزه تاریخ اجتماعی ایران، بررسی نقش و تأثیر پدیده های محیطی و آب وهوایی همچون «دما» در دو شکل گرمی و سردی، در شیوه زندگی مردم در دوره های مختلف تاریخی است؛ بنابراین پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به این سؤال است که عامل گرما چه جایگاه و نقشی در شیوه زندگی و زیست اجتماعی و فردی مردم ایران عصر صفوی بر عهده داشت. پژوهش حاضر مطالعه ای میان رشته ای با ماهیت تاریخی است. اطلاعات و داده های پژوهش با روش کتابخانه ای گردآوری شده و شیوه ارائه مطالب به صورت توصیفی-تحلیلی است. یافته های پژوهش حاضر، نشان دهنده اثرگذاری گرما در شیوه زندگی اجتماعی و فردی مردم ایران عصر صفوی از جنبه های مختلف است. از نظر اجتماعی، نقش مؤثر عامل گرما در مسائل مختلفی چون شیوه معیشت، عملیات نظامی، معماری، مسافرت و کشاورزی شناسایی شدنی است. بخش درخور توجهی از داده ها و اطلاعات به تنش ها و عوارض متعدد حاصل از تأثیر گرما در اعضای مختلف بدن فرد مربوط است. تدابیر حفظ صحت بدن و شیوه های مختلف رفع عوارض و درمان بیماری های ناشی از گرما، موضوعاتی به شمار می روند که شناسایی و تبیین شده اند. افزایش فزاینده دما در سال های اخیر و مشکلات ناشی از آن، ضرورت توجه بیشتر به سوابق تاریخی راهکارهای مقابله با گرما را آشکار می کند. امکان کاربرد این تدابیر و روش ها در جامعه امروز، ضرورت تبیین، آگاهی بخشی لازم به عموم مردم، زائران و طبیعت گردان را آشکار می کند.

شهرسازی استعماری، مبتنی بر ایده مهندسی اجتماعی فضا با اکتشاف و بهره برداری نفت، از سوی بریتانیا در نواحی نفت خیز جنوب به اجرا درآمد و با ورود مهاجران داخلی و خارجی، نوعی شهرنشینی با فرهنگ و ساختار فضایی متمایز رقم زد. تفکیک فضای سکونتگاهی و معماری خانه های سازمانی آبادان که منطبق بر ساختار سلسله مراتب اداری کارکنان بود به فراخور سکونت در این مناطق بر حیات اجتماعی زنان و خانواده، اثرگذار بوده است. بااینهمه این اثر شگرف بر زندگی روزمره زنان همچنان ناشناخته است. پرسش این است که تحول فضای کالبدی چه پیامدهایی برای زنان طبقه کارگر که نسبت به سایر کارکنان رده های متوسط و بالا تعداد زیادی بودند، در پی داشته است؟ هدف مطالعه تغییرات اجتماعی تجربه شده زنان در نقش های محوری مادری و همسری در تطابق چیدمان فضایی جدید (بعنوان شاخصی از توسعه یافتگی منطقه ای) است. پژوهش مبتنی بر روش کیفی و به لحاظ روش شناسی مبتنی بر تحلیل سند است. یافته ها مبین آن است که شهرسازی جدید مبتنی بر نظم مطلوب استعمارگرانه با نادیده گرفتن ارزشهای بومی، و القای سبک زندگی متناظر آن، فرهنگ و مناسبات جنسیتی متداول را به چالش کشید: سکونتگاه جدید در کلیت خود ارزش هایی که زنان با آن جامعه پذیر شده بودند در زمینه حفظ محرمیت و نیز نقش کانونی زنان در گردهمآیی اعضای خانواده را به رسمیت نمی شناخت و با فقدان انعطاف پذیری فضایی، کوچک شدن مقیاس بنا و نیز از بین بردن فضای واسط جایگاه اجتماعی زنان فرودست شهری را که حالا به خانه محدود شده بود با چالش هایی در ایفای نقششان روبرو ساخت.

کاوش های باستان شناسی در بافت تاریخی شهرها همواره یکی از چالش های مهم در حوزه مطالعات میراث فرهنگی است. شهر مرزی قصر شیرین در غرب استان کرمانشاه امروزی از اهمیت فراوانی در دوران ساسانی و اسلامی بهره مند بوده است. بناهای کنونی شهر حاکی از شکوه و جایگاه مهم آن در تقسیمات شهری دوره ساسانی داشته است؛ با این حال اگرچه از بناهای دوره اسلامی شهر قصر شیرین اثر چندانی برجای نمانده است، اما به نظر می رسد آثار بیشتر بناهای دوره اسلامی، در زیر بافت شهری و اطراف کاروانسرای مربوط به دوره صفوی تمرکز یافته باشد. ساخت وسازهای چند دهه اخیر منجر به نمایان شدن بقایای پراکنده معماری در زیر بافت کنونی به ویژه محدوده موسوم به خیابان ساحلی و خیابان شهداء در ضلع جنوبی شهر شده است. در این راستا و طی دومین فصل کاوش گسترده بافت تاریخی در شهریور و مهر 1401 نگارندگان در تلاش برای شناسایی کاربری و گاهنگاری آثار معماری مکشوفه با استفاده از علوم میان رشته ای برآمدند. بر این اساس، مسئله اصلی پژوهش پیش رو تعیین گاه سنجی بقایای معماری تاریخی یافته شده از قصر شیرین به کمک تحلیل های باستان شناختی و استفاده از روش سالیابی ترمولومینسانس است. از میان ترانشه های چهارگانه کاوش، دو نمونه آجر از ترانشه های I و III با رعایت شرایط برداشت، انتخاب و به منظور سالیابی ترمولومینسانس به پژوهشکده حفاظت و مرمت ارسال شدند. نتایج پژوهش حاکی از آنست که بقایای معماری مکشوفه ترانشه های I و III (به ویژه سازه آجری محکم و برجای ترانشه I) به قرون 8 9 ه .ق (دوره های ایلخانی و تیموری) تعلق دارند؛ اما با توجه به ناقص و شکسته بودن تمامی مصالح آجری دیوار مستحکم ترانشه III و عجله در ساخت آن، به نظر می رسد از مصالح آجری قدیمی تر در ساخت دیوار بلند و جدیدتر ترانشه بهره گرفته اند. به این معنی احتمالاً دیوار ترانشه III در دوره قاجار ساخته و یا مجدداً استفاده شده؛ اما مصالح آن مربوط به قرون میانی اسلام است.