درخت حوزه‌های تخصصی

تمثیل یکی از مهم ترین ابزارهای بیانی در آثار مولاناست که او از آن برای تفهیم مفاهیم عرفانی، اخلاقی و تعلیمی بهره برده است. نامه های مولانا که مخاطبانی از طیف های مختلف اجتماعی دارد، سرشار از تمثیل های کوتاه و بلندی است که برای اهداف گوناگون نوشته شده اند. بررسی نظام مند تمثیل های موجود در نامه های مولانا (مکتوبات) تاکنون مورد توجّه جدّی قرار نگرفته است. این پژوهش با رویکردی توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر تحلیل آماری، به بررسی انواع تمثیل های به کار رفته در نامه های مولانا و کارکردهای بلاغی آنها می پردازد و در پی پاسخ به این پرسش هاست که مولانا در مکتوبات از چه تمثیل هایی بهره گرفته است، کدام تمثیل ها بیشترین کاربست را داشته و این تمثیل ها چه کارکردهایی در نامه های وی داشته اند؟ نتایج بدست آمده گویای آن است که مولانا در نامه های خود بیشتر، از تمثیل های توصیفی استفاده کرده است و تمثیل های روایی کاربرد محدودتری داشته اند. ارسال المثل که از جمله تمثیل های کوتاه به شمار می رود، بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده است که نشان از تلاش مولانا برای تأکید، اقناع و مشروعیت بخشی به سخنانش از طریق بهره گیری از خرد عامّه و سنّت های زبانی دارد. از سوی دیگر، کارکردهای تبیینی و انگیزشی بیشترین سهم را در مکتوبات مولانا داشته اند؛ درحالیکه کارکردهای استدلالی و انتقادی بسامد کمتری دارند. این مسئله گویای آن است که مولانا در نامه های خود بیشتر به هدایت عملی مخاطبان و ایجاد انگیزش در آنها توجّه داشته تا ارائه استدلال های پیچیده. بنابراین، این پژوهش با ارائه شناختی دقیق از شیوه های بهره گیری مولانا از تمثیل در مکتوبات، می تواند به درک بهتر سبک بلاغی و ارتباطی او در نامه هایش کمک کند.

هدف: مجمع الخواص یکی از تذکره های عصری دهه اول قرن 11ق است که صادقی افشار آن را در معرفی و سرگذشت شاعران نیمه دوم قرن 10ق و نیمه اول سده 11ق به زبان ترکی جغتایی تألیف و محتوای اصلی آن را در هشت مجمع تنظیم کرده است. عبدالرسول خیامپور مجمع الخواص را در سال 1327ش همراه با ترجمه فارسی آن منتشر کرده و اخیراً هم سجاد حسینی بخش های ترجمه نشده آن را به فارسی برگردانده است که در این مقاله ترجمه گزینشی او بر اساس نظریه معادل یابی کتفورد بررسی تطبیقی شده است. روش پژوهش: شیوه این تحقیق کتابخانه ای و نظری است و ترجمه فارسی حسینی از مجمع الخواص با متن ترکی جغتایی آن مقایسه تطبیقی شده است. یافته ها: مترجم مجمع الخواص به جای پایبندی به قاعده معادل یابی که ارتباط و تناسب بیشتری بین دو متن مبدأ و مقصد برقرار می کند، به قاعده جایگزینی یا تغییرات صوری لغوی و دستوری در ترجمه پرداخته، اما معادل-های جایگزین او نیز عمدتاً با متن مبدأ تطابق چندانی ندارند، چنانکه بیشتر اشکالات او به خیامپور در ترجمه خودش هم نفوذ یافته است. نتیجه گیری: بخش اعظمی از ترجمه حسینی متکی بر تغییرات لغوی است و معادل های او یا برگرفته از ریشه کلمات ترکی نیست یا معنا و مفهوم درستی ندارد. حسینی با اتکای بر تغییرات دستوری نیز گاه برخی از کلمات، جملات و ابیات متن مبدأ را ترجمه نکرده و گاهی نیز واژگانی را به متن ترجمه خود افزوده است. ترجمه او از اشعار ترکی هم تفاوت بسیاری با مفهوم اصلی متن ترکی دارد. از طرفی برخی از نقص ها و خطاهای چاپ

مسئله فلسطین همواره یکی از مسایل محوری در حوزه ادبیات مقاومت بوده و در این راستا فعالیت های گسترده ای انجام گرفته است. «راغده محمد المصری»، نویسنده لبنانی یکی از ادیبانی است که در این حوزه، گام برداشته و رمان «رحله القهر» را نوشته است. نویسنده در این رمان با هدف معرفی ابعاد چندگانه شخصیتی زن فلسطینی، محور داستان را انعکاس زندگی «قاهره» به عنوان قهرمان داستان قرار داده است. پژوهش حاضر، براساس نظریه کنش گری گریماس به دنبال واکاوی ابعاد و نقش های شخصیتی «قاهره» به عنوان الگوی زن مبارز فلسطینی است. شخصیتی چند بعدی که در زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی خود، موفق عمل کرده؛ و نویسنده با استفاده از چینش دقیق رویدادها و بخش های رمان، سیر تحولی و رو به کمال این شخصیت را به تصویرکشیده است. روش پژوهش به صورت تطبیقی و جمع آوری داده هاست که در تطبیق و تحلیل داده ها براساس نظریه گریماس، پیش رفته است. نویسنده، خود را درگیر تکنیک های روایتگری نکرده بلکه با نگاهی معنامحور به تبیین ابعاد چندگانه این شخصیت می پردازد. قاهره از طرفی الگوی زن مبارز فلسطینی به عنوان کنش گر فعال، همراه با نقش ها و مسؤولیت های گوناگون و از طرف دیگر نمادی از فلسطین است. رهایی قاهره به معنای رهایی فلسطین و پیوستن فرزندانش به او است که از دریچه نظریه گریماس همان هدف یا آرزوست. یکی از مشخصه های محوری قاهره در راه مبارزه، ایمان و اعتقاد راسخ و صادقانه او به حق و حقیقت بودن راهیست که در آن قدم گذاشته است و همین اعتقاد، ایمان و توکّل او به خداست که مشکلات و سختی های گوناگون راه مبارزه را برای او، قابل تحمل می کند. بر اساس نظریه کنش گری گریماس، این مورد همان عنصر هدف یا آرزوست که در شخصیت قاهره به عنوان کنش گر یاری رسان و کنش گر فاعل، شکل گرفته است.

مقایسه ها و واکاوی آثار مشابه در دوران مختلف تاریخ همواره بهانه خوبی برای پیدا کردن نکات پنهان و علت آن اختلافات بوده است. در این مثلث که زوایایش را یادگار زریران، شاهنامه (هزار بیت دقیقی مدخل در شاهنامه) و تاریخ ثعالبی معروف به غرر اخبار نام نهاده ایم، شباهت هایی طبق انتظار مشاهده می شود که بدیهتاً ناشی از ذکر یک رویداد خاص تاریخی است و درعین حال دارای تفاوت ها و یا حذفیاتی نسبت به هم دیگر هستند که نقطه افتراق و محل بحث را می گشاید. این مقاله که با روش توصیفی – تحلیلی و با رویکرد کتابخانه ای نوشته شده است، قصد دارد تا این تفاوت ها و شباهت ها را با بررسی و مقایسه این سه متن مورد واکاوی قرار دهد. نتایج نشان می دهد که تفاوت هایی که در شاهنامه وجود دارد در مقایسه با دودیگر بزرگ تر و ملموس تر است و درعین حال در تاریخ ثعالبی ذکر رویدادها، شباهت های زیادی به یادگار زریران دارد. در اینجا یافتن تفاوت ها و جدول بندی آن این امکان را می دهد که مخاطب دید کلی و تحلیلی را برای مقایسه بیابد. در انتها با استعانت از نظریات گایگر-زبانشناس آلمانی- و احتمالات دیگر مستدل بر استقرا به چرا جویی این اختلافات پرداخته می شود.

یکی از برجسته ترین ویژگی های زبان و ادبیات فارسی در شبه قاره هند، حضور نقد ادبی در آن است. در این زمینه نویسندگان و منتقدان زیادی آثار مختلفی از خود به یادگار گذاشته اند. این آثار یا به صورت مستقل نگاشته شده اند، یا در ضمنِ آثاری با موضوعاتی دیگر، به نقد اشعار دیگران پرداخته اند. در مواجهه با این آثار، ممکن است ما با برخی دیدگاه های انتقادی آن منتقدان موافق نباشیم، اما معرفی و ارزیابی این آثار، از لحاظ تاریخ نقد ادبی در زبان فارسی بسیار حائز اهمیت است. یکی از این منتقدان شبه قاره که آثار قابل توجهی از او باقی مانده، امام بخش صهبایی است. وی در آثار خود مکرر به مسائل نقد و بلاغت پرداخته است. او که در سده سیزدهم می زیست، با تألیف بیش از بیست رساله در زمینه های مختلف اعم از نقد ادبی، شرح برخی متون فارسی، بلاغت، لغت و... شخصیت تأثیرگذاری در این زمینه ها بوده است. علاوه بر این وی با تدریس زبان فارسی، شاگردان زیادی تربیت کرد که همگی آنان در گسترش زبان فارسی نقش عمده ای ایفا کرده اند. در این مقاله به معرفی امام بخش صهبایی و بررسی اجمالی سوانح زندگی او پرداخته شده و در ضمن با معرفی آثارش، دیدگاه های مختلف وی به ویژه در حوزه نقد ادبی بررسی و تحلیل شده است.

در کتابخانه مرکزی (ملی سابق) تبریز نسخه ای با عنوان جنگ اشعار به شماره 3047 محفوظ است که نگارندگان این جستار با بررسی آن به این نتیجه رسیدند که متن آن درست همان متن روضه الناظر و نزهه الخاطر است. از آنجایی که در صفحات آغازین و پایانی این نسخه افتادگی وجود دارد، نام اثر، مولف، کاتب و تاریخ کتابت آن معلوم نیست. اما با بررسی کامل و مطابقت این نسخه با نسخه روضه الناظر و نزهه الخاطر، دریافتیم که این جنگ اشعار، نسخه ای دیگر از روضه الناظر و نزهه الخاطر است. اشعار شاعران، ترتیب و توالی آن ها، نام شاعران، بعضاً حتی خطاهایی که در انتساب اشعار رخ داده، موید این یکسانی در دو نسخه است. در بخش هایی اگرچه اندک، تفاوتهایی نیز وجود دارد؛ به عنوان نمونه، در جاهایی از روضه الناظر نام شاعر نیامده که در جنگ تبریز ذکر شده است. رسم الخط دو نسخه و نوع کتابت آن ها به هم نزدیک است و به احتمال قوی کاتب هر دو نسخه یک نفر است. ضمن این که با توجه به قرائن متنی کاتب هر دو نسخه از نوادگان شمس الدین کیشی است.

بررسی دلایل ضعف و قوّت اقتباس، یکی از راه های مطلوب برای کمک به ادامه چرخه تولید این نوع آثار و استفاده روزافزون و توأم با جذب مخاطب از آثار ادبی و به ویژه متون ارزشمند ادبیات کلاسیک فارسی است. پویانمایی «آخرین داستان» یکی از آثار اقتباسی ساخته شده بر اساس قصه های شاهنامه فردوسی، یعنی داستان فریدون و ضحاک است. در این مقاله، تلاش می شود با توجه به رویکرد میان رشته ای و تأکید بر شاخص های مناسب برای اقتباس آثار ادبی شامل قصه و داستان، درون مایه و شخصیت سازی/شخصیت پردازی و سایر عناصر اثرگذار، به این سؤال اصلی پاسخ داده شود که این اقتباس چقدر موفق/ناموفق بوده و چه عناصری بر آن اثر گذاشته است. از این زاویه به نظر می رسد تغییر در روندهای علت و معلولی طرح اصلی، توسعه بعضاً نامناسب ماجراهای فرعی و حذف برخی خرده روایت ها، جذابیت های روایی نسخه پویانمایی را کاهش داده و تغییر در برجسته سازی درون مایه هایی مثل ستم، انتقام و عشق، نتوانسته است مانند نسخه ادبی، توجه مخاطبان را به خوبی جلب کند. همچنین، تفاوت در پرداخت شخصیت ها به ویژه فریدون و ضحاک و خالی شدن آنها از مظاهر حماسی و اسطوره ای، تا حد زیادی از هم حسی و علاقه مخاطبان آشنا به متن کاسته و تقلیدها در طراحی و تصویرسازی از نمونه های مشابه غیر ایرانی و خطاهای زبانی در گفت وگوها، در ناموفق بودن این اقتباس، اثرگذاری عمیقی داشته است.

از میانِ آثارِ عطار، کتابِ تذکره الاولیاء، از ارزش ادبی و تاریخیِ بسیاری برخوردار است. صرفِ نظر از مقدمه مختارنامه، تذکره الاولیاء را می توان تنها اثرِ منثورِ به جای مانده از این شاعر نامی دانست. بی تردید تصحیح و تحشیه چنین اثری، با دشواری هایی روبه رو است و ظاهراً پرداختن به زوایا و دقایقِ گوناگونِ متن آن فراتر از توان یک مصحّح است. آخرین چاپِ مشهور و انتقادیِ این اثر، همانندِ آثارِدیگر عطّار به قلمِ استاد شفیعی کدکنی صورت پذیرفته است و همان طور که وی در بعضی از مقدمه های این آثار یادآور شده، عطارپژوهی در ابتدای راه خود گام برمی دارد و در این مسیر، هنوز اندر خمِ یک کوچه است. در این مقاله با هدفِ کارآمدیِ هرچه بیشترِ آثار عطار، به سه نکته در حاشیه تذکره الاولیاء پرداخته شده است. نخست بحثی مفصل درباره ثوری مذهب بودنِ جنیدِ بغدادی ارائه می شود و اثبات خواهیم کرد که این احتمال که جنید بغدادی پیروِ مذهبِ سفیانِ ثوری (متوفی 161ق) بوده باشد، پذیرفتنی نیست و نامبرده در اصل پیرو و مفتیِ مذهبِ ابوثورِ کلبی (متوفی 240ق) بوده است. سپس به حکایاتِ قتلِ احمدِ خرقانی در تذکره الاولیاء پرداخته خواهد شد و با استفاده از بعضی متونِ عرفانی نشان داده می شود که وی در زمانِ حیاتِ پدرش، ابوالحسن خرقانی، به قتل نرسیده و حداقل حدود چهل سال پس از فوتِ پدر زیسته است. همچنین بیان می گردد که منظور از شخصی به نامِ «محمد بن الحسین»، که در یکی از حکایت های ذکرِ ابوالحسنِ خرقانی نقل شده، ابوعبدالرحمن سُلمی (متوفی 412ق) نیست و این فرد در واقع یکی از شاگردانِ خرقانی، و مشهور به محمد حسینان بوده است.

ادبیات ملل مختلف علی رغم داشتن هویتی مستقل، با همدیگر در گفت وگو و تعامل اند که این امر، در ادبیات معاصر ایران محسوس تر و عینی تر قابل پی گیری است؛ چرا که در این عصر، پیشرفت علم و گسترش صنعت چاپ و اقتضائات سیاسی در برقراری ارتباط با دول غربی، باعث شد تا ادبیات غربی به اشکال مختلف بر ادبیات شعر معاصر ایران سایه افکند. از جمله حوزه هایی که ادبیات معاصر، شاهد تحولات شگرفی در آن بوده، مربوط به نگرش، مضامین و تصاویر بوده است. برای مثال، برخی از شاعران صاحب سبک این عصر همچون فروغ، نیما، شاملو، اخوان و... تحت تأثیر عوامل مختلف اقدام به آشنایی زدایی از تصاویر نموده، نمادهای جدیدی را خلق کردند. در این میان، شعر شهریار نیز تجلی گاه برخی تصاویر و نمادهای منحصر به فرد و شخصی است؛ یکی از این موارد، مربوط به صورت فلکی زهره(= ونوس/ ناهید) است. در دیوان این شاعر، زهره با حفظ کارکرد خنیاگری فلک، برای اولین بار به عنوان شبان فلک معرفی شده است. این پژوهش با بهره گیری از روش استقرایی مبتنی بر تحلیل و با تتبع در آثار دیگر، در پی یافتن مأخذ اصلی تصویر اخیر بوده است. حاصل پژوهش نشان می دهد که شهریار به خاطر آشنایی با زبان فرانسه و تأمل در آثار شاعرانی همچون شاتو بریان، حشر و نشر با اشخاص تحصیل کرده ای چون ایرج میرزا، نیما یوشیج، صادق هدایت و... در خلق این تصاویر، تحت تأثیر ادبیات فرانسه بوده است.

یکی از مهم ترین دغدغه های انسان معاصر، سرگردانی در برهوت بی معنایی است. نیهیلیسم فراگیر، شور و گرمای زندگی را به ملال و سردی تبدیل کرده است. مسأله کانونی این پژوهش که با روش توصیفی – تحلیلی تقریر شده است، تحلیل مقایسه ای راهکارهای حافظ(792-727 ه.ق) و کاستاندا(1998-1925) برای برون رفت از بحران بی معنایی است. نتایج تحقیق نشان می دهد که حافظ با علم و باور به ناپایداری و نامنصفانه بودن هستی، وجود رنج در زندگی، امیدواری و مرگ آگاهی در حوزه نظر، کاربست عشق، رندی و گذران خوش در حیطه عمل را به عنوان درمان پیشنهاد می دهد. کاستاندا اسارت ذهن در قالب های تکراری را عامل اصلی بی معنایی دانسته و برای مقابله با این بحران، سکوت درونی، مرگ آگاهی و پذیرش هستی را ارائه کرده است. تأکید هر دو بر دوری از حاقِ واقعیتِ هستی و زیستن متوهمانه به عنوان اصلی ترین علت بی معنایی است. سکوت درونی و رسیدن به نگاهی نو در آموزه های کاستاندا با ویژگی های رندِ عاشق حافظ همسان است. پذیرش هستی در اندیشه کاستاندا با فهمِ گُلِ زندگی از نظر حافظ که لاجرم خار دارد و پذیرش بدون ناله قسمتِ سرنوشت، یکسان است. هر دو بر مرگ آگاهی و مواجهه مستقیم با مرگ برای دریدن پرده پندار تأکید داشته اند.

سازه های دستوری معدودی در متون کهن فارسی به چشم می خورند که هنوز مقوله دستوری، کاربرد معنایی، و کارکرد زیبایی شناسی آن ها دقیقاً روشن نیست. یکی از این سازه ها ترکیب «چون + صفت + ی» است. در این پژوهش بنیادی که با استفاده از منابع کتابخانه ای انجام شد، تلاش گردید با استناد به نمونه های موجود که در آثار نظم و نثر فارسی سده های 4 تا 7 ق دیده شده اند چیستی، کاربرد، مقوله های معنایی، کارکرد زیبایی شناسی، و نقش دستوری این سازه بررسی گردد. نتایج تحقیق آشکار می کند که از این سازه صرفاً در مقام تشبیه استفاده نمی شده است. در موارد متعددی "چون" در این سازه از نوع حرف اضافه، حرف ربط و قید نیست و در حوزه معنایی تشبیه قرار ندارد، بلکه از آن بیشتر برای بیان حالت با مبالغه یا تشدید استفاده می شده است؛ ازاین رو می توان آن را "تشدیدگر" دانست. به کلامی دیگر از این الگو برای ساخت صفت حالیه با درجه ای از مبالغه و شدت استفاده می شده است. این سازه را در جایگاه های گوناگون جمله نظیر مسند، تمیز، صفت و قید به کار می برده اند. کارگرفتِ این سازه در متن، بر زیبایی و ادبیّت آن از طریق سازوکارهای مبالغه و آشنایی زدایی می افزوده است.

نشانه شناسی تنشی، برآیند چرخش رویکرد از تقابل های گسسته به تفاوت های تنشی و نوسانی است. مطالعه گفتمان های ادبی از منظر نشانه شناسی تنشی، افق های تازه ای را درباره معنا و فرایند تولید آن می گشاید. این الگو، بازنمودی از ساختار و فرایند تنشی گفتمان ارائه می دهد که بر تعامل دوسویه نیروهای فشاره ای (عاطفی) و گستره ای (شناختی) استوار است و وجهی سیال دارد. مقوله ایمان در مثنوی مولوی یکی از چالشی ترین مضمون هایی است که وضعیتی تنشی برای گفتمان رقم زده است و «رخدادی تنشی» نامیده می شود. براین اساس، در پژوهش حاضر با بهره گیری از رویکرد نشانه شناسی تنشی، فرایندهای گفتمانی «ایمان« تحلیل می شود. این تحلیل در بستر سه سطح گفتمانی (نشانه شناسی گفتمان)، تجربه عاطفی (بیان عاطفی و نظریه احساس) و معنایی عرفانی انجام می گیرد و از این منظر به تحلیل دو روایت برجسته از دفتر اول مثنوی با عنوان: «حکایت پادشاه جهود دیگر که در هلاک دین عیسی سعی می نمود» و «تفسیر قول حکیم...» می پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که الگوی رخدادی تنشی ایمان در مثنوی چه سازوکارهایی دارد و در بستر کدام عملیات و کارکردهای گفتمانی شکل می گیرد؟ هدف از پژوهش نیز بررسی چگونگی شکل گیری معنای سیال ایمان در بستر گفتمان های تنشی، نحوه تعامل ساختارهای زبانی، عاطفی و شناختی در این دو روایت و تأثیر آن بر فرایند تولید و گسست معنا است. تحلیل انجام شده بر پایه طرح واره های تنشی (اوج/ افت فشاره و گستره)، نظریه گسست پیوست گریماسی و تعامل دوسویه وجوه گفتمانی و عاطفی احساسی سامان یافته است. این روش تلاش دارد تا نحوه شکل گیری وضعیت رخدادی ایمان را در بستر تنش های درونی روایت و تعامل آن با ساختارهای ادراکی حسی مخاطب نشان دهد. یافته ها حاکی از آن است که در هر دو روایت، رخداد ایمانی در فرایندی دینامیک و فشاره ای و با جهت گیری نیروهای تنشی شکل می گیرد. این تحلیل، همچنین ظرفیت های غنی متون عرفانی فارسی را برای پذیرش خوانش های نوین نشانه شناختی آشکار می سازد.

برخی از قصیده های فارسی که در کتاب های بلاغت آن را قصیده تکریر نام نهاده اند، دارای ساختاری ویژه ای هستند که آنها را از دیگر قصاید متمایز می کند. در پژوهش حاضر با هدف تبیین ساختمان این نوع قصیده و یافتن نمونه های آن در شعر شاعران فارسی گو، دیوان شاعران قصیده سرا بررسی شد و موارد یافته شده، استخراج گردید. یافته های پژوهش حاکی از آن است که قصیده تکریر از چند بندِ چهارمصراعی تشکیل می شود و هر مصراع آن، دارای ساختمان و فرمول ویژه خود است. این قاعده بدین گونه است که در مصراع نخست دو واژه مکرّر، بدون فاصله می آیند؛ سپس در مصراع سوم، همان دو واژه مکرّر مصراع نخست، به صورت تکراری سه گانه به کار می روند. همین چینش در مصراع های دوم و چهارم با مکرّری دیگر رخ می دهد. بندهای دیگر قصیده نیز به همین صورت، این ویژگی را نمایش می دهند.

قصه های عامیانه همواره به عنوان بازنمایی های فرهنگی و اجتماعی، زمینه ای غنی برای تحلیل جامعه شناسی زبان فراهم می آورند. داستان پریچهر و هفت کوتوله از قصه های محلی اصفهان، نمونه ای بارز از بازنمایی گفتمان های قدرت، حسادت، همکاری و عدالت است که ساختار و محتوای آن با قصه اروپایی سفیدبرفی شباهت های قابل توجهی دارد. این پژوهش با رویکرد جامعه شناسی زبان، به بررسی نقش زبان و گفتمان در شکل دهی به قدرت، هویت، جنسیّت، تعامل اجتماعی، فریب و عدالت در قصه پریچهر و هفت کوتوله می پردازد و در عین حال، تطبیق آن با قصه سفیدبرفی، ابعاد فرهنگی و زبانی مشترک و متفاوت این دو قصه را روشن می سازد. پژوهش حاضر با تمرکز بر این ابعاد زبانی نشان می دهد که قصه های عامیانه فراتر از سرگرمی، ابزار بازتولید و تنظیم روابط اجتماعی، تثبیت سلسله مراتب قدرت و بازنمایی ارزش ها و هنجارهای فرهنگی هستند. تحلیل جامعه شناختی زبان در این متون امکان درک عمیق تر ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و قدرت را فراهم می آورد و نشان می دهد که زبان هم ابزار بیان و هم سازوکار مؤثر برای شکل دهی به جامعه و فرهنگ است.

در ادبیات داستانی، همیشه دو بخش روایی و توصیفی با هم ارتباط مستقیمی دارند؛ در واقع هر داستان شامل بخشی مربوط به روایت حوادث و اتفاق هاست و بخش دیگر مربوط به توصیف شخصیت ها، اشیا ،مکان و.... دو رکن اصلی داستان توصیف و روایت است که مکمل هم اند. توصیف عینی انتخاب دقیق و درست از جزئیات دریافت های نویسنده از جهان پیرامون است با توجه به اهمیت توصیف در ادبیات داستانی و نیاز به دقت در توصیف این پژوهش به میزان کاربرد و چگونگی توصیف عینی در رمان های حکایت های محله ما اثر نجیب محفوظ، تهوع اثر ژان پل سارتر و عقاید یک دلقک اثر هانریش بل می-پردازد که هر سه برنده جایزه نوبل ادبی بوده اند. در پی بررسی میزان کاربرد عناصر توصیف عینی به کار رفته در سه رمان فوق، مشخص می شود که هر سه نویسنده از همه عناصر توصیف عینی استفاده کرده-اند، ولی با نسبت های متفاوت. رمان حکایت های محله ما بیشترین استفاده از عنصر حرکت داشته است که مقتضای تحرک و فضای انقلابی این رمان است. همه عناصر عینی در هر سه رمان با نسبت های متفاوت و معنادار به کار رفته است و عناصر عینی به کار رفته در هر سه رمان، صرفا معلول دو عامل مهارت و دقت نویسنده و جامعه و اقلیم محل وقوع حوادث رمان است.

نقد بوم گرا مطالعه ای بین ِ رشته ای است که به بررسی تعامل های میان انسان و طبیعت در آثار ادبی می پردازد و تلاش دارد نحوه ی بازتاب و تأثیرگذاری این کنش ها را در ادبیات تحلیل کند. این رویکرد از طریق ادبیات کودک و نوجوان نقش مهمی در آگاه سازی نسل های جوان درباره ی مسائل زیست محیطی و اهمیت دادن به طبیعت ایفا می کند. هدف در این مقاله بازنمایی مؤلفه های حفاظت از محیط زیست در رمان اشباح جنگل سوخته از دیدگاه نقد بوم گرا است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی با رویکرد توصیفی تحلیلی با استفاده از یادداشت برداری منابع کتابخانه ای است. با این روش، چهار مؤلفه در این رمان بررسی شد: پیامدهای غلبه ی تکنولوژی بر طبیعت، تقابل دانش و خرافه در حفاظت از محیط زیست، نقش نام گذاری شخصیت های داستانی در انتقال پیام های زیست محیطی رمان نوجوان و نقش فضا و مکان در القای پیام های زیست محیطی. نتایج پژوهش حاکی از آن است که رمان اشباح جنگل سوخته به عنوان نمونه ای از ادبیات داستانی کودک و نوجوان، مفاهیم زیست محیطی را از طریق این سه مؤلفه به خوبی به مخاطب این گروه سنی بازتاب داده است. در این رمان، دانش و خرافه به عنوان دو نیروی متضاد در فرایند حفاظت از محیط زیست به تصویر کشیده شده است و پیامدهای منفی تسلطِ تکنولوژی بر طبیعت و تخریب آن نیز به وضوح نمایش داده شده است. نام گزینی شخصیت های داستانی در این رمان ارتباط عمیقی با عناصر طبیعی و محیط زیستی برقرار کرده است و از این طریق بر اهمیت حفاظت از طبیعت تأکید شده است.

از میان گونه های مختلف ادبیات عامه، اشعار و به ویژه ترانه ها به دلیل کوتاهی، جذابیت، کاربرد گسترده و سهولت حفظ، همواره از رسانه های تأثیرگذار در انتقال پیام بوده اند. در مطالعه انواع گوناگون ترانه ها به نوعی شعر خاص برخوردیم که به «حسینا» معروف است. بر این اساس مسئله اصلی پژوهش پاسخ به این پرسش هاست که حسینا کیست یا چیست؟ گونه شعری موسوم به «حسینا» از نظر ساختار و محتوا چه ویژگی هایی دارد؟ و آیا می توان آن را زیرژانری مستقل در نوع شعری ترانه دانست؟ روش پژوهش حاضر توصیفی تحلیلی و گردآوری از طریق مطالعه منابع کتابخانه ای بوده است. براساس جست وجوهای صورت گرفته حداقل هفت روایت شناخته شده از داستان حسینا و حدود دویست ترانه شناسایی شد که دربردارنده نام «حسینا» یا روایت گر سرگذشت او هستند. «حسینا» شخصیتی عاشق، جوانمرد و شجاع در ادبیات عامه ایران است که زندگی عاشقانه او و معشوقش با نام هایی چون دلارام، دلارا، مریم، شهربانو، خاتون و پری همواره مورد توجه مردم نواحی مختلف ایران بوده است. پراکندگی جغرافیایی این اشعار در خراسان، بیرجند، اصفهان، لارستان فارس، خور و بیابانک، هرات و دیگر مناطق گزارش شده است. اغلب این اشعار در قالب دوبیتی و با محتوای عاشقانه و غنایی، گاه همراه با توصیف ویژگی های قهرمانی و پهلوانی سروده شده اند. رد پای این شخصیت داستانی تا ادبیات معاصر ادامه دارد؛ چنان که در رمان سال بلوا اثر عباس معروفی «حسینا» با همان رنگ و بوی نیمه افسانه ای حضور دارد. همچنین براساس مطالعات ژانرشناسانه، «حسیناسرایی» به علت ویژگی های متمایز از دیگر دوبیتی ها می تواند به عنوان زیرژانری مستقل در ترانه های عامه ایران معرفی شود.

تاریخ جهانگشای جوینی اثری است که در قالب نثر فنی و در قرن هفتم هجری نگاشته شده است. این اثر از لحاظ تاریخی، یکی از آثار مهم دوره ی مغول به حساب می آید و نویسنده ی آن با شرح و بسط تمام به بررسی اوضاع و احوالات دوران مغول و روزگار مقارن با آن پرداخته است؛ ولی نباید صرفا به این کتاب از منظر تاریخی نگریست؛ زیرا نویسنده علاوه بر بیان تاریخ، در لابه لای متن، احساسات و عواطف خود را نیز نسبت به حوادث و اشخاصی که به ذکر آنها می پردازد، نشان می دهد. در واقع عموماَ بیان ویرانی ها، کشتارها، جنایات و اوضاع نابسامان اجتماع، جوینی را سرشار از خشم، نفرت، اندوه و ماتم بسیاری می کند که او را وامی دارد تا نسبت به رخدادها و یا اشخاص واکنش نشان دهد؛ واکنش هایی که در قالب گونه های مختلف غنایی همچون شکواییه، مرثیه، هجو ویا مفاخره بروز و ظهور پیدا کرده و زمینه ای را فراهم نموده است تا نویسنده با کمک عنصر وصف، به تخلیّه ی عواطف و احساسات جوشان خویش بپردازد و اغراض مختلف شعری را در اثر خویش جای دهد. با توجه به همین موضوع، در این مقاله سعی شده است تا ضمن بیان گونه های مختلف غنایی در این اثر، با ذکر شواهد گوناگون، به تحلیل و بررسی هریک از این گونه ها پرداخته و واکنش های عاطفی نویسنده  نسبت به اشخاص، مکان ها و پدیده ها و حوادث عمدتاً تاسّف آور و جنایت بار، مورد بررسی قرار داده شود.

جریان سیال ذهن شیوه ای روایی است که در آن نویسنده افکار، احساسات، عواطف و ذهنیت شخصیت های داستان را همان گونه که در ذهن آن ها جریان دارد منتقل می کند و نقش نویسنده در این شیوه روایی به حداقل می رسد. نویسنده در این شیوه روایی برای ارائه شخصیت ها به خواننده از روش هایی چون: تک گویی درونی مستقیم و غیرمستقیم، روایتگری به شیوه سوم شخص محدود، حدیث نفس، شعرگونگی، آشفتگی زبانی و شخصیت پردازی خاصی استفاده می شود. این جستار با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی مؤلفه های سیال ذهن در داستان یوم قتل الزعیم نجیب محفوظ پرداخته و دستاوردهای پژوهش مبین این است که محفوظ در روایت این داستان به شیوه سیال ذهن با استفاده از تک گویی درونی مستقیم و غیرمستقیم، حدیث نفس، راوی محدود، شعرگونگی و استفاده از شخصیت های سرخورده و مشکل دار، اوضاع جامعه مصری زمان انور سادات را که گرفتار بحران های سیاسی و اقتصادی دشوار بود به تصویر کشیده و توصیف نموده و با استفاده از این عناصر احساسات شخصیت های داستان را به خوبی منعکس کرده است.

ضرب المَثَل ها به عنوان چکیده و خلاصه باورها، رفتارها، الگو و سبک زندگی ملت ها می تواند ما را با تاریخ یا حتی گذشته های دور از دسترس اقوام، آشنا سازد و همچنین قادر است بین دنیای ما و جهان دوردست بشر گفت وگوهایی برقرار کند. بر این اساس، پژوهش حاضر بر آن است تا با رویکرد توصیفی تحلیلی و روش میدانی   کتابخانه ای به بررسی و تحلیل بازنمایی کودک در امثال و مثل نماهای کردی ایلامی بپردازد تا پاسخی مبتنی بر پژوهش برای سؤالات تحقیق بیابد. سؤالاتی چون: جایگاه کودک به عنوان عضو خانواده و شخصیت اجتماعی در فرهنگ و ادب عامه کردزبانان ایلامی چگونه بازنمایی شده است؟ نگرش کردزبانان ایلامی به تربیت و پرورش کودک در امثال و مثل نماهای محلی به چه صورت نمود یافته است؟ امثال و مثل نماهای کردی ایلامی با واژه یا مفهوم «کودک» تا چه اندازه بر ویژگی های جسمی، روانی و اجتماعی او تأکید دارند؟ از یافته های پژوهش آن است که در ضرب المثل های کردی ایلامی بیشتر بر روحیات کودکان تأکید شده است و سپس ساختار جسمی و فیزیولوژی او. همچنین، امثال کردی ایلامی بیش از آنکه صرفاً بازتاب آموزه های تربیتی باشند، حامل گفتمان فرهنگی و ارزش های مسلط جامعه اند که در آن کودک نماد تداوم نسل، هویت جمعی و باز تولید ارزش های فرهنگی محسوب می شود و دیگر اینکه بر اهمیت پرورش اخلاقی و روانی، دیده شدن و مشارکت کودک در خانواده تأکید شده است.