درخت حوزه‌های تخصصی

در مناطق شهری ایران، از جمله شهر تبریز و به ویژه محله نصر، توسعه شهری را با چالش مواجه ساخته اند. از سوی دیگر، مصرف گسترده سیمان به عنوان متداول ترین ماده تثبیت کننده خاک، با پیامدهای زیست محیطی قابل توجهی نظیر افزایش انتشار دی اکسیدکربن، مصرف انرژی و تخریب منابع طبیعی همراه است. در این پژوهش، امکان استفاده هم زمان از سیمان پرتلند و پودر ضایعات کاشی به عنوان یک پسماند ساختمانی، با هدف بهبود خواص مکانیکی خاک مارن و کاهش اثرات زیست محیطی مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور، نمونه های خاک مارن با درصدهای مختلف سیمان برابر با ۳، ۵ و ۷ درصد و پودر ضایعات کاشی برابر با ۵، ۷، ۱۰ و ۲۰ درصد تهیه شد و آزمایش های تراکم و مقاومت فشاری تک محوری پس از عمل آوری ۲۸ روزه بر روی آن ها انجام گرفت. نتایج نشان داد که افزودن پودر ضایعات کاشی تا مقدار بهینه حدود ۵ درصد، موجب افزایش وزن مخصوص خشک و مقاومت فشاری خاک می شود، در حالی که افزایش بیش ازحد آن باعث کاهش مقاومت به دلیل رقیق سازی اسکلت باربر خاک می گردد. همچنین افزایش درصد سیمان سبب افزایش قابل توجه مقاومت فشاری و سختی خاک شد، اما همراه با افزایش رفتار ترد نمونه ها بود. در مجموع، ترکیب شامل ۵ درصد پودر ضایعات کاشی و ۵ تا ۷ درصد سیمان به عنوان ترکیب بهینه پیشنهاد می شود.

در پژوهش حاضر، فرایندها و پدیده های ژئومورفولوژیک شهر بندرعباس و توسعه ای که طی سال های 1370-1400 داشته است، مورد بررسی قرار گرفت.  داده های مورد نیاز از منابع مختلف و همچنین داده های سنجش از دور جمع آوری شده و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی، به لایه های اطلاعاتی مورد نیاز تبدیل شدند که شامل لایه های زلزله، نزدیکی به کانون زلزله، سیل و آبگرفتگی، ریزش سنگ، زمین لغزش، گسل، نشست زمین، جزر ومد، امواج و طوفان های دریایی، طوفان های گرد و غبار با منشا خارجی، فرسایش بادی، پیشروی و پسروی دریا می باشد. در ادامه جهت هم طیف نمودن لایه ها، با استفاده از تئوری منطق فازی، لایه ها استانداردسازی شده اند. جهت استخراج ارزش نسبی هریک از لایه ها در مشخص نمودن پهنه های ژئومورفولوژیکی، از روش تحلیل سلسله مراتبی ( Fuzzy ANP ) استفاده  شده است. پس از ارزش گذاری نسبی لایه های اطلاعاتی، به روی هم گذاری لایه ها با استفاده از روش وزن دهی جمعی ساده ( SAW )  اقدام گردید. همچنین به منظور بررسی میزان خطی در قسمت های گسترش یافته شهر در دهه های اخیر، ابتدا میزان گسترش فیزیکی شهر در سال های 1370 تا 1400 از تصاویر ماهواره ای لندست استخراج گردید و پس از مطابقت با نقشه های کاربری اراضی، روند گسترش فیزیکی شهر در بازه زمانی مورد نظر مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور از روش Crosstab استفاده گردید. نتایج حاصل از بررسی روند گسترش شهری در بازه زمانی مورد نظر نشان می دهد که بیشترین گستردگی شهری در پهنه هایی بوده است که قابلیت ژئومورفولوژیکی کمتری دارند و این نیازمند مدیریت بیشتر در جهت دهی توسعه فیزیکی شهر بندرعباس در پهنه های با قابلیت ژئومورفولوژیک مناسب است.

مقصود این نوشتار، ارائه و تبیین عملکرد توسعه منطقه ای مبتنی بر برنامه ریزی راهبردی کمی منطقه ساحلی مریوان استان کردستان است. برای انجام مقاله از رویکردی کیفی - کمی بهره گرفته شده است. در بخش نخست پس از مطالعه میدانی و کتابخانه ای ( اسناد فرداست، طرح ها و برنامه ها) و با استفاده از مدل سوآت، عوامل چهارگانه کلیدی در قالب 85 مورد استخراج و توسط کارشناسان حوزه(دلفی) به وسیله نرم افزار وزن دهی، اوزان استخراج و ابعاد شناسایی شدند. نتایج مبین این نکته است که در توسعه نیافتگی منطقه مورد مطالعه، سازمان فضایی داخلی (قوت و ضعف) وزن کمتر و عوامل خارجی (تهدید و فرصت) تعیین کننده تر هستند؛ بنابراین راهبردهای تهاجمی استخراج شد. در بخش دوم به کمک مدل برنامه ریز راهبردی Meta-SWOT ، 15 هدف سازمانی به منظور توسعه منطقه ای استان در بازه زمانی 4 ساله و در طی برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران(1399 - 1395) تعیین و در اختیار صاحب نظران قرار گرفت. پس از طی مراحل و جمع بندی نهایی، نتایج گویای این واقعیت است که توسعه منطقه ای منطقه متأثر از انگاره عاملی یکی بود، یکی نبود است و دلیل توسعه نیافتگی می تواند همان دلیل توسعه یافتگی منطقه باشد (ضدیت در قانون دیالکتیک)؛ یعنی بنا بر نتایج به دست آمده، 3 راهبرد توسعه ای و 3 راهبرد ضد توسعه عبارت اند از:  1. سرمایه گذاری دولتی، توجه سیاست گذاران، برنامه ریزان و مسئولان (و یا فقدان آن)؛ 2. علاقه مندی بخش خصوصی به سرمایه گذاری در استان (و یا عدم علاقه مندی) و 3. فقدان زیرساخت های توسعه در مقیاس کلان. نهایتا می توان گفت سیاست گذاری توسعه همه جانبه منطقه ای در قبال استان کردستان تحت تأثیر انگاره های برنامه ریزی همواره بازتولید شده است.

حکمروایی شهری با نقش محوری خود در توسعه گردشگری پایدار، از طریق سیاست گذاری های مؤثر، برنامه ریزی دقیق و مشارکت همه جانبه، می تواند به رونق گردشگری پایدار منجر شود و منافع اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی را به طور هم زمان تأمین کند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت بندی شاخص های حکمروایی مطلوب گردشگری پایدار در استان خوزستان انجام شده است. این پژوهش از نظر روش گردآوری داده ها توصیفی و از نظر هدف توسعه ای کاربردی است. جامعه آماری شامل دو بخش است: پانل دلفی متشکل از ۵۰ نفر از خبرگان حوزه گردشگری و مدیریت شهری و جامعه موردمطالعه که شامل مدیران و کارشناسان برنامه ریزی شهری و اساتید دانشگاهاست . ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه دیمتل است که برای طراحی آن از تکنیک دلفی طی سه راند استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان داد که در استان خوزستان، شاخص های نهادی و اقتصادی از اهمیت بیشتری برخوردارند. این بدان معناست که وجود قوانین و مقررات مناسب، زیرساخت های اقتصادی قوی و حمایت دولت از صنعت گردشگری، برای توسعه پایدار این صنعت در استان ضروری است. در مقابل، شاخص های اجتماعی و زیست محیطی اگرچه اهمیت کمتری دارند، اما همچنان نقش مهمی ایفا می کنند. سواحل و دریا به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از پتانسیل های گردشگری استان خوزستان، نقش مهمی در جذب گردشگر و توسعه گردشگری پایدار ایفا می کنند. با این حال، در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی و حفاظت از اکوسیستم های ساحلی و دریایی در کنار توسعه گردشگری ضروری است. این یافته ها بر اهمیت حکمروایی شهری در توسعه گردشگری پایدار و لزوم توجه به شاخص های مختلف از جمله شاخص های نهادی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی تأکید دارند. همچنین، نقش سواحل و دریا در توسعه گردشگری پایدار و لزوم توجه به حفاظت از محیط زیست در این راستا را برجسته می سازند. نتایج این پژوهش می تواند راهنمای مفیدی برای سیاست گذاران و برنامه ریزان شهری در استان خوزستان در جهت توسعه گردشگری پایدار و بهره برداری بهینه از ظرفیت های سواحل و دریا باشد.

اقتصاد شهری پایدار به دنبال ایجاد تعادل بین رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی و حفاظت از محیط زیست در شهرها است. این مفهوم بر استفاده بهینه از منابع، کاهش اثرات زیست محیطی و ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان تمرکز دارد. برایسون در برنامه ریزی شهری پایدار، چارچوبی استراتژیک ارائه می دهد که شامل تحلیل ذینفعان، تدوین چشم انداز مشترک و اجرای برنامه های عملیاتی است. این رویکرد بر مشارکت عمومی، مدیریت منابع محلی و تقویت زیرساخت های سبز تأکید دارد تا شهرها به عنوان موتورهای اقتصادی، ضمن حفظ پایداری زیست محیطی و اجتماع، عمل کنند. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی، از نظر روش جمع آوری داده ها، آمیخته (کمی-کیفی) و از نظر زمانی، مقطعی است و از نظر مکانی در ناحیه 5 منطقه 20 تهران (منطقه حرم عبدالعظیم شهرری) انجام شده است. در راستای مباحث مطرح شده، برنامه ریزی استراتژیک حرم عبدالعظیم حسنی (ع) طبق مراحل ده گانه مبتنی بر برنامه ریزی استراتژیک (مدل برایسون)، تهیه چارچوب تحلیلی برای فرآیند تصمیم گیری استراتژیک و مرجعی برای پایش (شهرداری منطقه 20) به عنوان خروجی مدل برایسون برای توسعه اقتصاد پایدار محدوده ارائه می دهد.

شهرها فراتر از ظرف کالبدی، بستری برای شکل گیری روابط خانوادگی، حمایت های مراقبتی و تعاملات اجتماعی اند. در ایران اما برنامه ریزی شهری همچنان زیرساخت محور است و به نیازهای زنان، کودکان، سالمندان و خانواده های چندنسلی کمتر توجه دارد؛ موضوعی که موجب تضعیف رفاه، افزایش فشارهای روانی اجتماعی و تشدید نابرابری جنسیتی می شود. عدالت فضایی و دسترسی ایمن به خدمات، فضاهای سبز و مسیرهای پیاده روی می تواند انسجام خانوادگی و سلامت را ارتقا دهد. این پژوهش با مرور نظام مند و تحلیل محتوایی اسناد علمی و سیاستی (۲۰۰۸-۲۰۲۵) و با تبعیت از PRISMA، از میان ۴۵۰ رکورد، ۱۵۳ منبع واجد شرایط را پس از ارزیابی کیفی انتخاب و در MAXQDA کدگذاری کرد. تحلیل داده ها چارچوبی علّی نشان داد در آن ساختار کالبدی و حکمرانی از طریق متغیرهایی همچون دسترس پذیری، ایمنی، زیبایی شناسی و حس تعلق به پیامدهایی همچون زیست پذیری، عدالت فضایی جنسیتی و تاب آوری متصل می شود. یافته ها بیانگر ضرورت کاهش خودرومحوری، ایجاد فضاهای چندنسلی و ارتقای کیفیت محیطی است، در حالی که ضعف هماهنگی بین بخشی، بروکراسی و شکاف سند تا عمل موانع اصلی اند. خانواده ها باید از مصرف کننده فضا به کنشگر هم طراح بدل شوند. در این راستا، سه شاخص کاربردی شاخص دسترسی خانوادگی (FAI)، تراکم خانوادگی (FD) و عدالت جنسیتی مراقبت محور (CGJ) برای سنجش و هدایت مداخلات شهری معرفی شد. این بسته ابزارها مسیر ترجمه نظریه به عمل، پایش سیاست ها و نهادینه سازی برنامه ریزی خانواده محور را مشخص می کند. در مجموع، نتایج این مطالعه می تواند مبنایی برای تدوین سیاست ها و طراحی شهری خانواده محور در ایران و سایر جوامع با شرایط مشابه فراهم آورد.

زمینه و هدف: مقاله حاضر به شناسایی عوامل و مؤلفه های اصلی توسعه زنجیره ارزش گردشگری ورزشی می پردازد و با پیوند پارادایمی بازاریابی و تحلیل استراتژیک در مقاصد گردشگرپذیر، ابعاد این حوزه را بررسی می کند. روش شناسی : این پژوهش کاربردی با روش آمیخته ترکیبی (کیفی-کمی) انجام شده است. در بخش کیفی از نظریه داده بنیاد داده ها از طریق مصاحبه با خبرگان حوزه های گردشگری، مدیریت ورزشی، مدیریت استراتژیک، بازاریابی و جامعه شناسی گردآوری شدند. نمونه گیری به روش هدفمند و تحلیل داده ها براساس رهیافت نظامند اشتراوس و کوربین صورت گرفت. کدهای استخراج شده در سه سطح باز، محوری و انتخابی دسته بندی شدند. در بخش کمی از روش تحقیق پیمایشی با رویکرد کمّی به اعتبارسنجی ابعاد، مؤلفه ها و شاخص های شناسایی شده در مرحله کیفی پژوهش پرداخته است. در این راستا، داده های جمع آوری شده با استفاده از تحلیل معادلات ساختاری مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها : براساس تحلیل مصاحبه ها، 231 کد خام، 144 کد باز، 48 کد محوری و 13 کد انتخابی شناسایی شد. یافته ها نشان داد مؤلفه هایی مانند برنامه ریزی استراتژیک، مدیریت خدمات و برندسازی، بیشترین تأثیر را بر توسعه زنجیره ارزش گردشگری ورزشی دارند. تحلیل کمّی نیز تأییدکننده معناداری تمامی ابعاد با شاخص نیکویی برازش (GOF=0.554) بود. نتایج بر لزوم توجه به زیرساخت ها، نوآوری در زنجیره تأمین و تعامل ذی نفعان برای توسعه پایدار این صنعت تأکید دارد. اعتبارسنجی عوامل توسط خبرگان نیز انجام گرفت. نتیجه گیری و پیشنهادات : نتایج نشان می دهد که بازاریابی و تحلیل استراتژیک پایه های اصلی توسعه گردشگری ورزشی هستند و درک عمیق محیط داخلی و خارجی برای تدوین راهبردهای مؤثر ضروری است. این عوامل می توانند به ایجاد اکوسیستمی پایدار و ارزش آفرین در این حوزه منجر شوند. اصالت و ارزش: این مطالعه دو نوآوری کلیدی را معرفی می کند؛ 1) ارتباط مفهومی بین بازاریابی و تحلیل استراتژیک در توسعه زنجیره ارزش گردشگری ورزشی و 2) تعیین مسیرهایی برای توسعه پایدار و خلق ارزش در مقاصد گردشگری ورزشی.

توسعه فعالیت های اقتصادی و تنوع فعالیت های تولیدی مناطق روستایی سبب افزایش میزان سرمایه گذاری، تولید در سطح روستاها و در نهایت پایداری اقتصاد روستایی می گردد. تحقیق حاضر به تحلیل پیوندهای اقتصادی در بخش های کشاورزی، صنعت و خدمات با بهره گیری از ظرفیت های موجود پرداخته است. پژوهش حاضر از روش توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی استفاده گردید. جامعه آماری 303 نفر از خانوارهای روستایی از طریق فرمول کوکران، در 18 روستای بخش رضویه و 26 نفر از کارشناسان منطقه انتخاب شدند. جهت تجزیه تحلیل از آزمون های همبستگی پیرسون و تحلیل واریانس یک طرفه و آزمون توکی در نرم افزار SPSS، تحلیل فضایی از نرم افزار GIS و مدل معادلات ساختاری در نرم افزار (smart (PLS استفاده شد. نتایج نشان می دهد که ظرفیت های عمومی و اقتصادی با توجه به ارزیابی شاخص ها در وضعیت مطلوبی قرار نگرفته اند. جهت تحلیل پیوندهای اقتصادی بر اساس ظرفیت های محلی از آزمون تحلیل واریانس یک طرفه و توکی استفاده شد. بررسی اختلاف روابط دو میانگین بین سه سطح از ظرفیت ها در رابطه با پیوندهای اقتصادی نشان داد که ظرفیت های عمومی و ظرفیت های اقتصادی زیاد، نقشی در غنای پیوندهای اقتصادی داشته است. به منظور سنجش میزان تأثیر ظرفیت های اقتصادی بر پیوندهای اقتصادی از مدل معادلات ساختاری استفاده گردید. لذا متغیر توسعه کشاورزی با ضریب تعیین 956/0 بیشترین تأثیر را بر پیوندهای اقتصادی داشته است. توسعه کشاورزی و فعالیت های مکمل تأثیر معناداری با پیوندهای اقتصادی و توسعه کشاورزی تأثیر معناداری با فعالیت های مکمل و احیای صنعت داشته است در حالی که احیای صنعت تأثیر کمی بر پیوندهای اقتصادی داشته است. همچنین مقدار R 2 نشان می دهد 4/93 درصد پیوندهای اقتصادی با توسعه کشاورزی، احیای صنعت و فعالیت های مکمل تبیین شده است. لذا تأثیر ظرفیت های اقتصادی بر پیوندهای اقتصادی قوی می باشد. یعنی به هر میزان ظرفیت های اقتصادی بیشتر باشد پیوندهای اقتصادی بیشتر بوده است.

ناکارآمدی رویکردهای سنتی برنامه ریزی شهری در ایران، ضرورت بهره گیری از رهیافت های نوینی همچون راهبرد توسعه شهری (CDS) را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین عوامل مؤثر بر توسعه راهبردی شهر شهرکرد با رویکرد شهر خلاق و ارائه مدل فرآیندی آن انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی است. گردآوری داده ها به دو روش کتابخانه ای و میدانی صورت گرفت. در بخش کیفی، ۱۸ نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی به روش نمونه گیری هدفمند در فرآیند دلفی و مدل سازی ساختاری-تفسیری (ISM) مشارکت داشتند. (بخش کمی تکمیلی با ۳۸۴ شهروند به روش نمونه گیری خوشه ای طبقه بندی شده انتخاب و با پایایی پرسشنامه تأییدشده (آلفای کرونباخ > ۰.۸) را تکمیل کردند و صرفاً برای ترسیم زمینه ذهنی پژوهش انجام شد و نقشی در مدل اصلی نداشت.) تحلیل داده ها با MICMAC انجام شد ارزیابی کمی نشان داد شاخص های چهارگانه CDS در شهرکرد وضعیت نامطلوبی دارند؛ به ویژه ابعاد حکمروایی (میانگین ۲.۹۸) و رقابت پذیری (میانگین ۳.۰۲) پایین ترین مقادیر را کسب کردند. مدل ساختاری-تفسیری، عناصر «تقویت جامعه محلی» و «افزایش جذابیت و خلاقیت» را به عنوان پیش ران های بنیادین در بالاترین سطح شناسایی کرد. تحلیل MICMAC نیز حاکی از قرارگیری اکثر متغیرها در ناحیه پیوندی و وجود روابط پیچیده و دوسویه میان عناصر بود که نشان دهنده وابستگی متقابل شدید مؤلفه های توسعه در شهرکرد است. تدوین سند راهبرد توسعه شهرکرد با رویکرد شهر خلاق، نیازمند توجه هم زمان به سه مؤلفه تسامح، استعداد و تکنولوژی در چارچوب ابعاد چهارگانه CDS است. مدل فرآیندی ارائه شده با تأکید بر نقش زیرساختی جامعه محلی و خلاقیت، می تواند به عنوان نقشه راهی برای برنامه ریزان شهری عمل کند.

تحقیق حاضر با هدف بررسی و تحلیل بهره وری نهاده آب در زراعت سویا در استان گلستان، به عنوان یکی از قطب های اصلی تولید این محصول در کشور، انجام شده است. این پژوهش با استفاده از داده های گردآوری شده از ۴۸ بهره بردار سویاکار و به کارگیری شاخص های مختلف بهره وری جزئی و ارزشی آب، به تحلیل وضعیت موجود و عوامل مؤثر بر آن پرداخته است. یافته ها نشان داد که میانگین بهره وری جزئی فیزیکی آب در مزارع سویا برابر با ۷۴/۰ کیلوگرم سویا به ازای هر مترمکعب آب است که دامنه تغییرات آن بین ۲۶/۰ تا ۶۹/۲ کیلوگرم قرار دارد. این اختلاف بیانگر ظرفیت بالقوه افزایش بهره وری از طریق بهبود مدیریت مزرعه و استفاده بهینه از منابع است. از نظر اقتصادی نیز، هر مترمکعب آب به طور میانگین ۱۱۵۸۴۷ ریال درآمد ناخالص و حدود ۷۸۷۱۹ ریال سود ناخالص ایجاد کرده است. این ارقام حاکی از اهمیت بالای تخصیص کارآمد آب در افزایش سودآوری کشاورزان است. برآورد تابع عملکرد-آب با فرم کاب– داگلاس نشان داد که با افزایش یک درصدی مصرف آب، عملکرد سویا تنها ۰۳۵/۰ درصد افزایش می یابد و بهره وری نهایی هر مترمکعب آب حدود ۰۲۳/۰ کیلوگرم سویا است. این امر نشان می دهد که در شرایط موجود، افزایش مصرف آب اثر چندانی بر رشد عملکرد ندارد و افزایش بهره وری نیازمند نوآوری فناورانه و بهبود مهارت های مدیریتی است. بررسی ویژگی های فردی و مدیریتی کشاورزان نیز نشان داد که عواملی چون ارتفاع مزرعه از سطح دریا، نوع شبکه و روش آبیاری بر بهره وری آب اثر معنی داری دارند. به ویژه مزارع دارای سیستم های آبیاری مدرن و تحت فشار، بهره وری آب به مراتب بالاتری نسبت به مزارع سنتی دارند. در مقابل، عواملی مانند اندازه مزرعه و نوع بذر تفاوت معناداری در بهره وری ایجاد نکردند. نتایج تحقیق بیانگر آن است که ارتقای بهره وری آب در کشت سویا، افزون بر ارتقای فناوری های آبیاری و مدیریت مزرعه، نیازمند سیاست های حمایتی در زمینه آموزش، ترویج و تأمین زیرساخت های لازم است. درنهایت، یافته ها می توانند مبنای تصمیم گیری سیاست گذاران و برنامه ریزان بخش کشاورزی در مسیر افزایش تولید داخلی دانه های روغنی و کاهش وابستگی به واردات قرار گیرند.