مطالب

واژه «زور» در قرآن کریم که در 5 آیه (کهف: ۱۷، حج: ۳۰، فرقان: ۴ و ۷۲، مجادله: ۲) به کاررفته، ازنظر معنایی دارای تنوع و غنای قابل توجهی است. این پژوهش با هدف تحلیل ساختاری و کشف شبکه مفهومی واژه «زور» در سیاق های قرآنی انجام شده است. اهمیت این مطالعه در فهم عمیق تر نظام معنایی قرآن و تبیین پیوستگی لایه های معنایی واژگان کلیدی آن نهفته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد معناشناسی ساختارگرا است که با تحلیل داده های لغوی، قرآنی و تفسیری به ترسیم شبکه معنایی واژه می پردازد. یافته کلیدی پژوهش آن است که معانی ظاهراً متفاوتِ «زور»، یک شبکه معنایی منسجم را حول هسته معنایی «انحراف از مسیر یا معیار اصلی» تشکیل می دهند. در این ساختار، «تَزَاوَرُ» در سوره کهف (آیه ۱۷) مصداق «انحراف فیزیکی» است؛ درحالی که در آیات دیگر (حج: ۳۰، فرقان: ۴ و ۷۲، مجادله: ۲)، «زور» به عنوان «انحراف معنوی» در قالب دروغ، باطل و شهادت ناحق به کاررفته است. این پژوهش نشان می دهد که سیاق، نه خالق معنا، بلکه فعال کننده یکی از انشعابات این شبکه معنایی است و این انسجام ساختاری، ظرفیت بالای زبان قرآن را در انتقال مفاهیم چندلایه از یک ریشه مشترک آشکار می سازد.

سال 1313 خورشیدی، کشور ایران به ویژه خراسان بزرگ میزبان عده ای از بزرگ ترین شاهنامه پژوهان جهان بود؛ ادیبانی از جای جای عالم به خراسان قدم نهادند تا پس از هزارسال، بی مهری سلطان محمود غزنوی در حق فردوسی توسی را جبران کنند. از سال 1301 خورشیدی مقدمات ساخت بنای جدید آرامگاه فردوسی فراهم شده بود و برخی از رجال حکومتی به دنبال آن بودند تا با فراهم کردن بودجه آن به این امر مهم جامه عمل بپوشانند. همین امر سبب شد تا پس از گذشت ده سال و اندی، درنهایت کنگره ای به مناسبت افتتاح بنای جدید آرامگاه فردوسی توسی در تهران و مشهد برگزار شود و شاهنامه پژوهان دنیا به این دیار سفر کنند و درباره زوایای گوناگون این اثر سترگ پژوهش کنند. این مقاله روایتی از برگزاری این کنگره با تکیه بر اسناد و مطبوعات آن زمان است.

این مقاله به معرفی چند منبع نویافته درباره تاریخ سیاسی و فرهنگی مناطق سند و مکران در سده های ششم و هفتم هجری می پردازد. نویسنده بر اساس پژوهش های نسخه شناختی خود، پنج منبع مهم را بررسی کرده است: ترجمه فارسی عوارف المعارف به قلم قاسم داود خطیب اُچه، دیوان عمید لویکی ، مکتوب غازان خان به شیخ رکن الدین ملتانی، قصاید بدیعی ترکو سیستانی و دیوان سراجی خراسانی . این منابع اطلاعاتی تازه درباره حکمرانان کمتر شناخته شده ای چون تاج الدین ابوبکر بن کبیرخان ایاز در سند و تاج الدین ابوالمکارم در مکران عرضه می کنند و نشان می دهند که در این نواحی حکومت های نیمه مستقل با گرایش های عرفانی و فرهنگی فارسی زبان وجود داشته است. مقاله ضمن تحلیل انتقادی نسخه های خطی و اشارات تاریخی، تأکید می کند که این آثار از کهن ترین شواهد گسترش زبان و فرهنگ فارسی در شبه قاره هند هستند و مطالعه آنها می تواند زوایای ناشناخته ای از تاریخ سیاسی، فرهنگی و ادبی منطقه را روشن کند.

در شماره پیشین آینه پژوهش (215 و 216)، مطلبی به قلم آقای میلاد بیگدلو (از این پس: ناقد) (بیگدلو 1404) منتشر شده، در نقد مطلبی از بنده در شماره 214 مجله (طبیب زاده 1404). این نوشته پاسخی است به نقد ایشان.

رنه ولک تقریباً تمام ویژگی های مهم و برجسته مربوط به تاریخ ادبیات را در آثار گوناگون خود برشمرده و نظر خودش را در هر مورد شرح داده است. با استخراج کل این ویژگی ها می توان هم روش مناسبی را برای توصیف دقیق این قبیل آثار فراهم آورد و هم آنها را با رویکرد خاص رنه ولک مقایسه کرد، و این کاری است که در این بخش انجام داده ایم. در این بخش درباره ملاحظات زیبایی شناختی ولک و چگونگی حضورشان در تاریخ نگاری های ادبی سخن گفته و کوشیده ایم تا برای نمایش بهتر آرای وی، حضور یا عدم حضور این ملاحظات و ویژگی ها را عملاً در یک کتاب تاریخ ادبیات فارسی نشان دهیم. رنه ولک از اصطلاح «تاریخ ادبیات» در دو معنای متفاوت استفاده می کند: یکی در معنای بررسی تاریخ سنت های ادبی و انواع ادبی و تاریخ مشاهیر ادبی و غیره در زبانی خاص و دیگری در معنای بررسی تغییر و تحول های غیرقابل پیش بینی و ناشی از آشنایی زدایی در آثار ادبی در مقام شیئی هنری یا زیبایی شناختی. درک صحیح از دست آوردهای ولک در حوزه تاریخ نگاری ادبیات، منوط به درکِ چگونگی تلفیق این دو تعریف جدید و قدیم از مفهوم تاریخ ادبیات با هم است. بخش حاضر متشکل از 7 فصل مستقل در باره تاریخ نگاری ادبی است که هریک به موضوعی خاص اختصاص دارد. در هر فصل ابتدا ذیل قسمتی با عنوان «بحث نظری» به معرفی آن موضوع در حوزه تاریخ نگاری ادبی می پردازیم و نظر رنه ولک را درباره آن شرح می دهیم، و سپس ذیل قسمتی با عنوان «مطالعه موردی» می کوشیم تا بخش کوتاهی از کتاب از صبا تا نیما اثر یحیی آرین پور (تهران، انتشارات زوار، 2 ج، چ 8، 1382 [چ1: 1350]) را برحسب آن موضوع نقد و ارزیابی کنیم. تمام مطالب نظری در باره هریک از فصل های این بخش تماماً برگرفته از آثاری از رنه ولک است که در بخش های قبلی همین سلسله مباحث بدانها پرداختیم.

آنچه می‌خوانید نامه‌ای است که آیت‌الله شبیری زنجانی در سال ۱۳۳۷، وقتی به تعبیر خودشان «یکی از محصلین حوزه علمیه قم» بوده‌اند، برای ـ باز به تعبیر خود ایشان ـ «علامه شهیر» استاد مینوی نوشته و از او سراغ کتاب گم‌شده مدینةالعلم را گرفته‌اند. گذشته از متن آموزنده نامه، انشا و خط خوش آن نیز توجه خواننده را به خود جلب می‌کند. این نامه را در میان انبوه نامه‌هایی که از بزرگان روزگار در گنجینه اسناد مینوی دیده‌ام، به دو دلیل شاخص یافتم و تصمیم به انتشارش گرفتم.

این شماره از «یادداشتهای شاهنامه » از سه چیز بحث می کند: 1. کلمه «هم» در چند تعبیر شاهنامه که جزء اوّل چند کلمه مرکّب تلقی شده، حال آنکه به لحاظ صرفی و نحوی باید به صورت دیگری تحلیل شود؛ 2. فعل «خوابیدن» در معنای متعدّی در شاهنامه ؛ 3. «گنج» در معنای خزانه سلاح.

مسئله لزوم بیع از مباحث بنیادی فقه معاملات است که نقش مهمی در تنظیم روابط حقوقی و اقتصادی دارد. در این زمینه دو دیدگاه اصلی در فقه امامیه مطرح است. دیدگاه نخست، که از جمله توسط محقق اردبیلی مطرح شده، اصل را بر عدم لزوم عقد بیع می داند. براساس این نظر، انتقال مالکیت با لزوم عقد ملازمه ندارد و لزوم تنها در صورتی تحقق می یابد که دلیل خاص شرعی یا عقلایی بر آن وجود داشته باشد. از مهمترین مبانی فقهی این دیدگاه، تمسک به اصل عدم لزوم عقود و تفکیک میان تحقق ملکیت و لزوم عقد است؛ بدین معنا که فقط تحقق بیع و انتقال مالکیت، به خودیِ خود مستلزم لزوم عقد نیست، بلکه لزوم نیازمند دلیل خاص شرعی یا عقلایی است. محقق اردبیلی با استناد به مواردی همچون بیع معاطاتی و بنای عقلا در معاملات، بر این باور است که اصل در عقود، قابلیت رجوع و عدم التزام دائمی است، مگر آنکه دلیل معتبری بر لزوم آن اقامه شود. در مقابل، دیدگاه مشهور فقهای امامیه بر لزوم ذاتی عقد بیع تأکید دارد و معتقد است که بیع از زمان انعقاد لازم است، مگر در مواردی مانند وجود خیارات که امکان فسخ فراهم می شود. این دیدگاه بر پایه آیاتی از قرآن کریم، روایات معصومین(ع) و قاعده «الناس مسلطون علی اموالهم» استوار است و در فقه امامیه شهرت بیشتری دارد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، ضمن بررسی این دو دیدگاه، نشان می دهد که هرچند نظر مشهور در ایجاد اعتبار معاملاتی نقش مهمی دارد، اما دیدگاه محقق اردبیلی به دلیل تکیه بر مبانی عقلایی و انعطاف پذیری بیشتر، ظرفیت بالاتری برای تطبیق با شرایط و نیازهای معاملات در زندگی معاصر دارد.

کاوش در تاریخ فقه، به سان دانشی بالنده و همواره در دگرگونی، امری گریزناپذیر است؛ زیرا هیچ شناختی از پیامدهای دگرگون ساز زمان و تحولات تاریخی مصون نمی ماند. از این رو فهم جامع و عمیق فقه، بدون در نظر گرفتن مسیر تکاملی، تحولات بنیادین و چالش های تاریخی آن، دریافتی نارسا خواهد بود. در میان ادوار مختلف تاریخ فقه، بازه زمانی پس از شیخ طوسی تا پیش از ابن ادریس حلی، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده که مورد توجه و بررسی مورخان و فقه پژوهان قرار گرفته است. بسیاری از محققان، این دوره را به عنوان دوران "رکود" و ایستایی علمی فقه قلمداد کرده و برخی نیز، عالمان این عصر را فقط مقلد پیشینیان خود دانسته اند. پژوهش پیش رو، با اتخاذ رویکردی مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و بهره گیری از روش توصیفی-انتقادی، به تحلیل و ارزیابی نقادانه این دیدگاه پرداخته است که فقه در دوره ای خاص دچار رکود علمی شده و فقیهان آن زمان، از توانایی اجتهاد و نوآوری بی بهره بوده اند. همچنین، این مطالعه به بررسی پیامدهای برخاسته از این فرضیه، عوامل احتمالی شکل گیری این رکود ادعایی، و مصادیق و جلوه های تقلید در آن دوران پرداخته است. هدف اساسی این پژوهش، ارائه تفسیری منطقی و سازگار با واقعیات موجود، براساس شواهد و قراین تاریخی پیرامون دوره نام برده است تا در پی آن درکی جامع تر و دقیق تر از وضعیت فقه در آن دوره تاریخی حاصل شود.  

در عصر انقلاب صنعتی چهارم که به «عصر دیجیتال» معروف است، شاهد تحول در فن حکمرانی و به وجود آمدن عصر حکومت هوش مصنوعی هستیم. مفهوم «حاکمیت هوش مصنوعی» و «حکمرانی هوش مصنوعی» بارها در بحث علوم سیاسی و فلسفه مورد استفاده قرار می گیرد. نتایج نشان می دهد از دیدگاه پدیدارشناسی، غایت سیاسی باید سیاست هستی باشد تا تأثیر فناوری از هستی انسان زدوده شود. محوریت این پژوهش نشان دادن سلطه و حاکیمت بیش از حد و نامشروع هوش مصنوعی در کلیه امور زندگی مادی و معنوی افراد است. در این پژوهش، بر تقدم رفتار اخلاقی فضیلت مند و قواعد هنجاری و اصول حقوقی انسانی در کنترل حکمرانی تأکید شده است. همچنین این پژوهش بر حفظ جهان، ارزش های زندگی و هستی انسان، و حفظ اصول اخلاقی موجود در جهت مشروعیت زدایی از عقلانیت ریاضی گونه جهان مدرن و نامشروع بودن آن تمرکز دارد.

این پژوهش با هدف تبیین کارآمدی روش شناسی کلامی در مواجهه با چالش های هرمنوتیک نواندیشان دینی تدوین شد. مسئله محوری تحقیق، بحران معرفتی برآمده از رویکردهایی بود که با وام گیری از هرمنوتیک فلسفی و تأکید بر سیالیت معنا، امکان استنباط گزاره های اعتقادی پایدار از متون دینی را مورد پرسش قرار می دادند. در پاسخ به این چالش، این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی، این فرضیه را مطرح کرد که راه حل این بحران، نه در ابداع الگوهای بیگانه، بلکه در بازسازی و تبیین ظرفیت های درونی سنت عقلی اسلام نهفته است. در این راستا، ابتدا مبانی هرمنوتیکی نواندیشان با ارائه مطالعات موردی مشخص، نقد و بررسی شد. سپس مبانی کلامی لازم برای یک استنباط معتبر، ازجمله حاکمیت عقل قطعی، مرکزیت محکمات قرآنی و وثاقت سنت قطعی، به صورت ایجابی تبیین گردید. در نهایت، «الگوی کلامی - اجتهادی» به مثابه یک چارچوب اصیل بازسازی و کارآمدی آن در مدیریت «دیالکتیک ثابت و متغیر» - با مطالعه موردی برده داری - به نمایش گذاشته شد. یافته کلیدی تحقیق نشان داد که سنت فکری اسلام، خود دارای یک روش شناسی پویا و منسجم است که با بازخوانی و نظام مندسازی آن می توان به صورت اصیل و در عین حال کارآمد به نیازهای زمانه پاسخ داد و میان پایبندی به اصول بنیادین و پویایی در فهم، توازن برقرار کرد. این الگو راهی برای فهم عمیق تر سنت بدون ابطال متن ارائه می دهد.

این پژوهش با روش توصیفی    تحلیلی، پیوند نظری و عملی میان مفهوم «صلح ایجابی» یوهان گالتونگ و جنبش حقوق مدنی مارتین لوتر کینگ جونیور را بررسی، و استدلال می کند موفقیت کینگ در ایجاد تحولات ساختاری، نمونه ای عینی و کارآمد از تحقق این نظریه به شمار می رود. بااین که چارچوب گالتونگ با نقدهایی مبنی بر آرمان گرایانه بودن افراطی مواجه بوده است، مقاله نشان می دهد کنشگری کینگ با تکیه بر مبانی الهیات مسیحی، به ویژه آموزه های عیسی درباره «عشق آگاپه» (محبت بی قیدوشرط به دشمن) و مقاومت بدون خشونت، توانست اصول نظری صلح ایجابی (شامل رفع خشونت ساختاری، مانند قوانین تبعیض آمیز و خشونت فرهنگی مشروعیت بخش نژادپرستی) را در عمل محقق کند. کینگ، با الهام از ساتیاگراهای گاندی و بازتفسیر الهیاتی «موعظه سر کوه» عیسی مسیح، تاکتیک هایی مانند تحصن، تحریم و نافرمانی مدنی را به مثابه ابزار بیدارسازی وجدان اخلاقی جامعه به کار گرفت و از رهگذر رنج آگاهانه بدون انتقام جویی، چرخه خشونت را شکست. دستاوردهای ملموس این جنبش، ازجمله تصویب قوانین تاریخی حقوق مدنی (۱۹۶۴م) و حق رأی (۱۹۶۵م)، نه فقط تغییر ساختارهای ناعادلانه بلکه تأسیس پایه های عدالت و آشتی، به مثابه جوهر صلح ایجابی، را ممکن کرد. یافته ها بیانگر آن است که موفقیت پایدارِ این جنبش، ریشه در نیروی معنوی الهیات مسیحی دارد و اثبات می کند صلح ایجابی با تلفیق مبانی الهیاتی و سازماندهی استراتژیک، آرمانی دست یافتنی و پاسخی عملی به منتقدان گالتونگ است.

مطالعات امنیت در پارادایم مسلّط غربی، با تکیه بر هستی شناسی مادی و سکولار، دولت را محور اصلی امنیت و تهدید نظامی را عمده ترین خطر تعریف می کند. این رویکرد، که ریشه در تحولات تاریخی اروپا دارد، امنیت را عمدتاً مفهومی عملیاتی و مادی تلقی می کند که بر پایه قدرت نظامی، توازن قوا و حفظ مرزهای جغرافیایی استوار است. با این حال، این پارادایم با چالش های متعددی روبه رو است. فرضیه اصلی مقاله آن است که قرآن کریم، به عنوان منبعی وحیانی، قادر به ارائه چارچوبی هستی شناختی جامع، عمیق و یکپارچه برای مطالعات امنیت است که نه تنها نارسایی های پارادایم غربی را پوشش می دهد، بلکه افق های کاملاً جدیدی می گشاید. این چارچوب، امنیت را از سطح فردی تا سطح جهانی گسترش می دهد و تأکید می کند که امنیت واقعی بدون پیوند با مبانی الهی و معنوی ناقص و شکننده است. این پژوهش با روشی کیفی و با اتکا به روش تفسیر موضوعی جهت دار، در پی بازخوانی و بازسازی این بنیان ها با مرجعیت علمی قرآن کریم است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که در هستی شناسی خدامحور قرآن، امنیت از مفهومی صرفاً مادی- کارکردی به وضعیتی وجودی و چندبعدی ارتقا می یابد. این وضعیت وجودی شامل ابعاد روحی، روانی، اجتماعی، فرهنگی و مادی است و بر پایه ایمان، تقوا، عدالت و توکل استوار می شود. در این چارچوب، موجود اصلی امنیت پذیر از انحصار دولت خارج شده و به فرد مؤمن، امت و نظام احسن تعمیم می یابد. این تعمیم نشان دهنده رویکردی جامع و همه جانبه است که همه سطوح وجود را دربرمی گیرد. تهدیدات نیز در سلسله مراتبی معنادار بازتعریف می شوند؛ از تهدیدات ریشه ای مانند شرک و کفر، تا تهدیدات میانی مانند فساد، ظلم و تفرقه، و در نهایت تهدیدات عینی مانند جنگ و قحطی.

جامعه امامیه عصر رضوی پویا و دارای همه ظرفیت های سیاسی، اجتماعی و دینی بود. محوریت معنایی و تعلیمی امام رضا g به عنوان کانون منحصربه فرد الهی موجب شد که در این جامعه فراالگویی خاص از جهان بینی، عقاید، رفتارها و کنش ها شکل گیرد که آن را می توان فرهنگ رضوی نامید. در شماری از احادیث امام رضا (ع) که در مجموعه های حدیثی ائمه (ع) از التوحید شیخ صدوق تا مسند الرضا در دسترس است، مباحث کلامی در زیر عناوین اصول عقاید امامیه قابل مطالعه هستند. این پژوهش با شیوه کتابخانه ای، روش توصیفی استنادی، بهره مندی از تحلیل تاریخی دوره امامت امام رضا (ع) و استفاده از مفاهیم نظریه سرمایه پی یر بوردیو که مرزبندی های فرهنگی درون هر جامعه را با عنوان «میدان اجتماعی» از مقولات سرمایه اجتماعی باورمندان هر گفتمان درونی جامعه مد نظر می داند، نشان داده است که احادیث کلامی امام رضا g بخشی از چهارچوب های اصلی میدان اجتماعی امامیه هستند که به برساخت یا تثبیت جنبه های مخلتف اصول اعتقادی شیعیان مانند توحید، نبوت و امامت منجر شده اند؛ این احادیث با تبیین مفاهیم ایمانی، اعتقادی و مبانی مذهبی اسلام و تشیع موجب تمایزجویی، تلاش اصلاح گرایانه تبیینی یا رویکرد طرد و رد در برابر باورهای انحرافی درون شیعی- درون اسلامی و نیز تقابل با شبهات و رویکردهای متفاوت و گاه متخاصم دیگر ادیان یا آیین ها در قالب مناظرات و احتجاجات گشته اند؛ بنابراین قابلیت تطبیق تحلیلی با مفهوم میدان های اجتماعی در نظریه سرمایه بوردیو را دارند. میدان اجتماعی کلام امامیه در عصر رضوی موجب تثبیت باور شیعی به عنوان یک مذهب اعتقادی- عملی پویا در برابر تلاش های انکاری هر میدان اجتماعی رقیب، اعم از درون شیعی، درون اسلامی و برون اسلامی بوده و بخشی از تاریخ بقای فرهنگ امامیه را رقم زده است.

ابتلائات و آزمایش های الهی که به مثابه روشی تربیتی محسوب می شود، از جمله مسائل گریزناپذیر زندگی است. پیامبران و اولیای الهی که برگزیدگان خدای اند، از این سنت مسلم الهی برکنار نبوده اند و نیستند. در دین مبین اسلام، رسول خدا (ص) به نص قرآن و همچنین اهل بیت (ع) به نص پیامبر (ص) ، الگوهایی ویژه در تربیت دینی معرفی شده  اند. «امام» برای شیعیان، انسان نمونه و کامل و از هر منظر، الگو بوده و از عصمت و حمایت الهی برخوردار است. از همین رو پیروان در صورت پایبندی به شیوه برخورد آن ها در موارد مشابه به ویژه ابتلائات و گرفتاری های فردی، سیاسی و اجتماعی ائمه (ع) می توانند از پیشوایان خود درس بگیرند و در زندگی عملی کنند تا به کمال مطلوب نائل آیند. در واقع، شیوه برخورد ائمه هدی (ع) با ابتلائاتی که در زندگی  شان با آن روبه رو شده  اند، نیازمند روش شناسی است. تلاش این پژوهش بر آن است تا از رهگذر بررسی سیره و روش امام هشتم (ع) در مواجهه با ابتلائات و مشکلات شخصی، الگوی مناسبی برای مقابله با مشکلات و آزمایش ها ارائه دهد. زندانی شدن پدر و محروم شدن از آن، نافرمانی برخی خویشاوندان، دادن نسبت های ناروا از جمله قدرت طلبی و انجام سحر و جادو، تهمت بدشگونی و پدید آمدن خشکسالی، بچه دار نشدن تا پس از 40 سالگی و ایجاد حصر و نبود آزادی عمل، از جمله ابتلائات زندگانی شخصی امام رضا (ع) بود. در پایان به شیوه های مواجهه حضرت با ابتلائات مذکور اشاره رفته است.

عقد جعاله بانکی در نظام بانکداری بدون ربا، به سبب انعطاف پذیری، جایگاه برجسته ای در تأمین مالی و ارائه خدمات دارد؛ با این حال، اجرای آن در قالب سه رویه رایج، یعنی أخذ پیش دریافت، دریافت مابه التفاوت مبتنی بر کارکرد پول و جریمه تأخیر درصدی ثابت، با اصول فقه امامیه و اهداف قانون عملیات بانکی بدون ربا ( بهره) مصوب 8/6/1362 با اصلاحات و الحاقات بعدی، دچار چالش است. این وضعیت موجب شکل گیری شبهه ربوی در قراردادهای جعاله شده است. پژوهش حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از منابع معتبر فقهی و حقوقی، قوانین موضوعه و بررسی نمونه قراردادها، به نقد و ارزیابی مبانی و آثار این رویه ها می پردازد. یافته ها نشان می دهد أخذ پیش دریافت پیش از انجام عمل، مالکیت عامل را پیش از تحقق نتیجه ایجاد و ماهیت قرض مشروط به سود پیدا می کند؛ مابه التفاوت ناشی از تفاوت بازپرداخت نقد و نسیه، زمانی که بر گذشت زمان مبتنی است، همانندی کامل با ربای نسیئه دارد؛ و جریمه تأخیر، با بی اعتنایی به میزان خسارت واقعی و منظور شدن در حساب درآمد بانک، کارکرد بهره بانکی یافته است. نتیجه گیری بر ضرورت اصلاح آیین نامه ها بویژه ماده 70 آیین نامه فصل سوم قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) مصوب 14/10/1362 (آیین نامه تسهیلات اعطایی بانکی)، طراحی قراردادهای مبتنی بر اجرت المثل عمل و محدود کردن جریمه به حکم قضایی یا مصارف عام المنفعه تأکید دارد. این اصلاحات، امکان حذف شبهه ربوی، حفظ مشروعیت فقهی و تقویت اعتماد عمومی به بانکداری بدون ربا را فراهم می سازد.  

این پژوهش به تحلیل تطبیقیِ رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن سینا و ابن عربی می پردازد و می کوشد نشان دهد که چگونه تفاوت در مبانی متافیزیکی، به تفاوت در انسان شناسی و فهم ساختار نفس انجامیده است، یافته ها نشان می دهد که در نظام فلسفی ابن سینا، بر پایه اصالت وجود، تجرد نفس و ساختار علّی طولیِ عالم، نفس انسانی به عنوان «جوهر مجرد» و «مدبّر بدن» فهم می شود. قوای نباتی، حیوانی و ناطقه در این دستگاه فکری، مراتب مشکّک یک حقیقت واحدند؛ یعنی هر یک شأنی ضعیف تر یا کامل تر از وجود نفس است و به صورت سلسله مراتبی از آن صادر می شود؛ از این رو، رابطه نفس و قوا، رابطه ای علّی، طولی و وجودی است که در آن نفس اصل است و قوا فرع؛ در مقابل، ابن عربی با تکیه بر مبانی وحدت وجودی و نگاه شهودی به هستی، نفس انسانی را «مظهر تامّ اسمای الهی و آیینه ای برای تجلی حق می داند، قوای نفس در این نگرش، نه مراتب صادرشده از جوهری مستقل، بلکه ظهورات متنوّعِ یک حقیقت یگانه اند؛ بنابراین رابطه نفس و قوا، نه علّی _معلولی، بلکه «ظاهر و مظهر» است، این اختلاف بنیادین در هستی شناسی، منجر به تفاوت در تبیین فرایند کمال انسانی نیز می شود: ابن سینا کمال انسانی را در ارتباط با عقل فعال می داند، در حالی که ابن عربی غایت انسان را در تحقق فنای فی الله و بقای بالله تبیین می کند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می دهد که چگونه تمایزهای متافیزیکی، چارچوب های متفاوتی برای فهم حقیقت انسان می آفرینند و تصویر هر متفکر از نفس و قوا، ریشه در مبانی وجودشناختی او دارد.

تبیین ماهیت رابطه میان «هست ها»ی معرفتی و «بایدها»ی اخلاقی، با ورود عنصر «وحی»، ابعاد پیچیده تری می یابد. با وجود تمرکز پژوهش ها بر تأثیر یک سویه معرفت بر اخلاق، این خلأ وجود دارد که در منظومه فکری آیت الله جوادی آملی، معرفت شناسی و اخلاق وحیانی چگونه رابطه ای دوسویه و ارتقابخش برقرار می کنند و این تعامل تحت پارادایم «عقلانیت دینی» چه سازوکاری دارد؟ بر این اساس، هدف اصلی، صورت بندی الگوی این تعامل دوسویه است. برای نیل به این هدف، با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی، آثار محوری آیت الله جوادی آملی، مورد واکاوی قرار گرفته تا ارتباط نظام مند میان مفاهیم کلیدی همچون «عقل و وحی»، «طهارت نفس» و «معرفت شهودی» در چارچوب نظریه «عقلانیت دینی» تبیین شود. یافته ها نشان می دهد که این رابطه، یک چرخه «دوسویه، اندام وار و تعالی بخش» است: ۱. معرفت اولیه (عقل، فطرت، وحی) → عمل؛ ۲ . عمل + تقوا → طهارت نفس ( رفع موانع، شرط لازم ) + افاضه فرقان اله ی (شهود قلبی، شرط کافی)؛ ۳. معرفت تعالی یافته → عمل عال ی تر. التزام به فضائل و تهذیب نفس، به مثابه شرطی معرفت شناختی، موانع ادراک (رذائل) را مرتفع ساخته و ظرفیت فاعل شناسا را برای نیل به مراتب عالی تر معرفت، همچون «فرقان» و «شهود قلبی»، ارتقا می بخشد. این معرفت تعالی یافته نیز به نوبه خود، به سطحی عالی تر از عمل اخلاقی می انجامد. این چرخه پویا در بستر پارادایم «عقلانیت دینی» معنا می یابد که در آن، عقل در طول وحی عمل کرده و وحی، نقش شارح، متمم و مهیمن بر عقل را ایفا می کند.

برای رفع اختلاف میان علم و دین، دیدگاه های مختلفی ارائه شده است؛ برخی تلاش کرده اند علم را در خدمت دین قرار دهند و یافته های علمی را به طور کامل رد کرده اند. در مقابل، گروهی دیگر با تکیه بر روش تجربی، دین را کنار گذاشته اند. اما دسته ی سومی نیز وجود دارند که بر امکان همزیستی و تعامل سازنده و مسالمت آمیز میان علم و دین تأکید دارند. نظر به اختلاف دیدگاه ها در این زمینه، هدف از پژوهش حاضر بررسی نظریه علم دینی از دیدگاه آیت الله جوادی آملی و تحلیل دلالت های تربیتی آن است. مقاله حاضر با روش پژوهش ترکیبی تحلیل محتوا و دلالت پژوهی، اصل نظریه ایشان که یکی از دیدگاه های ابتکاری در بحث علم دینی است و دلالت های تربیتی آن را واکاوی کرده است. بر اساس یافته های این پژوهش، نظریه علم دینی مورد بحث علاوه بر اثرگذاری در تعیین اصول و روش های تربیت اسلامی، تأثیرات عمیقی در سطوح سه گانه نظام تربیتی شامل سیاستگذاری آموزشی، برنامه ریزی درسی و نظام ارزشیابی به همراه دارد. مهمترین دلالت های تربیتی آن عبارتند از: بازنگری اسناد بالادستی با هدف «کشف نظام الهی حاکم بر هستی»، طراحی نقشه راه اسلامی سازی علوم بر پایه وحدت دانش، تربیت معلمان با تخصص دوگانه تسلط بر محتوای علمی و مبانی تربیت اسلامی، بازطراحی برنامه های درسی به گونه ای که پیوند عینی مفاهیم آموزشی با جهان بینی توحیدی را ممکن سازد، و نهایتاً تحول در نظام ارزشیابی با استفاده از ابزارهای نوین سنجش به منظور اندازه گیری همزمان «مهارت علمی» و «بینش توحیدی» دانش آموزان. در این الگو، معلم از نقش سنتی انتقال دهنده دانش به «مربی توحیدی» تبدیل می شود که دارای بینش توحیدی نسبت به رشته خود، توانایی تلفیق علم و دین، و شایستگی الگودهی عملی است.