درخت حوزه‌های تخصصی

38 سال پیش‘ گروه جغرافیای دانشگاه واشنگتن در سیاتل (شمال غرب ایالات متحده) از جغرافیدانان برجسته ای نظیر ویلیام گریسون ادوارد اولمن‘ جان شرمن‘ دونالدهودسن تشکیل شد. این گروه پیشگام روشهای کمی بودند و تلاش می کردند تا با به کارگیری روش علوم تجربی‘ جغرافیا را به صورت علمی و پوزیتیویستی در آورند و در برابر نظریه های ریچارد هارتشورن‘ جغرافیدان معروف امریکایی که به تفاوتهای مکانی یا استثناگرایی معتقد بود‘ مکتب تازه ای را بنیان نهند که امروزه از آن به نامهای مختلف مثل مکتب علم فضایی‘ مکتب جبر هندسی مکتب جغرافیای تکنوکراتیک‘ مکتب پوزیتیویستی (اثبات گرایی) و بالاخره مکتب واشنگتن نام می برند. نظریه پرداز مکتب علم فضایی‘ فرد کورت شیفر (1904-153) عضو گروه جغرافیای دانشگاه آیوا بود که ماهیت جغرافیا و قلمرو آن را در مفهوم "جغرافیا به عنوان علم فضایی" جستجو می کرد. فرد کورت شیفر‘ در سال 1953‘ مقاله پر ارزشی تحت عنوان "استثناگرایی در جغرافیا" در مجله انجمن جغرافیدانان امریکا منتشر ساخت و این مفهوم را برای اولین بار وارد ادبیات جغرافیائی جهان کرد. شیفر در مقاله خود و نظریات هارتشورن در زمینه ماهیت جغرافیا و روش شناسی آن را مورد حمله شدید قرار داد. زیرا استثناء گرایی در جغرافیا که در ضمن روش تحقیق نیز شناخته می شود‘ بدین مفهوم مطرح می شد که جغرافیا نمی تواند در روش شناسی با سایر علوم سهیم شود و این امر بیشتر از ماهیت جغرافیا ناشی می شود که مطالعه مکانها و نواحی ویژه ای را بر عهده دارد. در نتیجه‘ روش شناسی جغرافیا با روش شناسی سایر علوم تفاوت خواهد داشت. زیرا جغرافیا در مسیر یک نوع مطالعه منحصر به فرد حرکت می کند. شیفر‘ ضمن انتقاد از استثناگرایی‘ جغرافیا را به عنوان علم فضایی‘ تابع قوانین کلی طبیعی می دانست که قادر است قوانین مورفولوژیک در زمینه الگوهای فضائی تهیه کند. این طرز تفکر بر خلاف نظریه هارتشورن بود که به هیچ نوع تفکیک روشنی میان قوانین کلی طبیعی و روشهای غیر شامل (idiographic)‘ یعنی مطالعه پدیده های منحصر به فرد‘ معتقد نبود. وجه تسمیه و نامگذاری روشهای غیر شامل‘ در پایان قرن نوزدهم‘ ابتدا به وسیله ویندل بند و رکرت مطرح شد و هدف از آن شناخت دقیق تفاوت میان علومی بود که دارای قوانین کلی اند‘ با علومی که از روشهای غیر شامل تبعیت می کنند. این طرز تلقی از روش شناسی علوم بود که باب مباحثات سختی را میان هارتشورن و شیفر گشود و مفهوم استثناگرائی را وارد ادبیات جغرافیایی کرد. با این بحثها‘ جغرافیای ناحیه ای سنتی اساساً به صورت مطالعه ای غیر شامل درآمد و ناتوان از تعمیم قوانین شناخته شد.

مطالعات روستایی به دلیل اهمیت زیاد آن در قالب بحث های "سازمان فضای زندگی" در مجموعه مطالعات جغرافیایی که امروزه از طرف جغرافیدانان‘ با علاقه دنبال می شود‘ جایگاه ویژه ای کسب کرده است. ده یا روستا که کوچکترین واحد اداری در تقسیمات کشوری است‘ به دلیل برخورداری از وحدت کامل جغرافیایی که در بین واحدهای اداری – سیاسی (این ویژگی تقریباً منحصربه روستا است.) در سلسله مطالعات ناحیه ای‘ اعتبار جغرافیایی خاص پیدا کرده است. به همین دلیل‘ مطالعه جغرافیایی ده یعنی تحقیق روستا از نظرگاه جغرافیا و با تکیه بر معیارهای جغرافیایی می تواند به شناساندن روستا و نحوه بهره وری صحیح از آن کمک کند. امروزه در قلمرو جغرافیا‘ مطالعات روستایی نیز چون دیگر شاخه های آن با تکیه بر تئوری سیستم ها و با تاکید بر نگرش سیستمی‘ بررسی و تحقیق می شود. با توجه به این شیوه از تحقیق است که تمام اجزاء روستا اعم از عناصر طبیعی و انسانی آن که در شکل گیری شخصیت و پتانسیل روستا مشارکت دارند‘ در کل مطالعه مورد توجه قرار می گیرد. عدم اطلاع از امکانات بالقوه روستا‘ بهره وری کامل از آن را ناممکن و تدوین برنامه های مربوط به توسعه روستا را با مشکل مواجه می کند. چه بسا روستاهایی که علیرغم داشتن امکانات بالقوه قوی به دلیل بکارگیری صحیح عناصر سازنده آن به ویرانه ای تبدیل و زمین های آن بایر و بدون استفاده باقی مانده است. اگر نقش روستا و جایگاه واقعی آن در اقتصاد ملی شناخته و اهمیت آن در سلسله عوامل رشد و توسعه اقتصادی بازیابی شود؛ معلوم خواهد شد که ویرانی روستاها به جز عدم شناخت ظرفیت و پتانسیل آنها و بی تفاوت بودن به این بخش مهم از محیط زندگی که ناشی از ضعف و ناتوانی آشکار در مطالعات محیطی است‘ چیز دیگری نیست و اگر این روند ادامه یابد نتایج مخرب آن سنگین خواهد بود .