درخت حوزه‌های تخصصی

زمینه ها و اهداف: این جستار پژوهشی با تکیه بر محتوای روزنامه های خراسان عصر قاجار، نحوه بازنمائی هویت گروههای مندرج در این نشریات را در دستور کار خود قرار داده است.کوشش پژوهندگان در این راستا بوده که؛ متن و محتوای روزنامه های خراسان عصر قاجار به مثابه نقطه کانونی مورد واکاوی قرار گیرد.شناخت متن_زمینه روزنامه های مذکور در جهت پاسخ گوئی بدین پرسش بوده که هویت زنان و کودکان در این روزنامه ها چگونه بازتاب یافته و مبانی مهم این هویت ها کدامند؟ لذا در جهت شناخت ابتدا به تعریف مقوله های مربوط به زنان و کودکان پرداخته، سپس این مقولات در ساختار عصر قاجار ذیل عناوین نشریاتی خراسان بازکاوی و رصد گردید. مواد و روش ها: درروند اجرای پژوهش؛پژوهندگان ابتدا به پردازش داده های به دست آمده دست یازیده سپس، به بازنمائی تصویر زنان و کودکان دختر در این مطبوعات که؛ مسأله اصلی پژوهش است، با استفاده از روش کیفی/تحلیلی و شیوه تحلیل محتوای کیفی، پرداخته اند. یافته ها و نتیجه گیری : بنا بر یافته های پژوهش؛ ارزش هائی نظیر:« منهیات زنان، حقوق زنان و کودکان، نقش و کارکرد آنها در خانواده، علم آموزی ، برنامه های آموزشی مناسب، تأسیس مدارس خیریه، تقابل های دوگانه شرع-عرف در کنار هم پوشانی های آنها »، بیشترین درصد فراوانی را از نظر محتوائی در نشریات مورد مطالعه خراسان عهد قاجار داشته اند.به باور پژوهندگان و بر اساس یافته های فوق، برجستگی موارد یاد شده و تکرارپذیری آنها در میان صفحات روزنامه ها نشانگر؛ تأکید جامعه خراسان عصر قاجار، بر مفاهیم و مولفه های مذکور بوده است.

تحولات اجتماعی و سیاسی در افغانستان طی دهه های اخیر، به ویژه در دوره ظهور و حاکمیت اولیه ی طالبان، ریشه های عمیقی در ساختارهای سنتی، قبیله ای و فرهنگی این جامعه دارد. ظهور طالبان به عنوان یک جنبش بنیادگرا، صرفاً یک پدیده سیاسی نبود، بلکه واکنشی پیچیده به تغییرات اجتماعی، ضعف دولت ملت سازی و ناکارآمدی مجاهدین پس از خروج شوروی محسوب می شد. این پژوهش به بررسی دقیق این تحولات اجتماعی و نقش عوامل مختلفی چون گفتمان های قبیله ای، دینی و سیاسی در شکل گیری و تثبیت حاکمیت طالبان می پردازد. پژوهش حاضر از روش تاریخی-تحلیلی بهره می گیرد. اطلاعات و داده های مورد نیاز به صورت اسنادی و کتابخانه ای، با استناد به متن مرجع، جمع آوری شده اند. سپس با تحلیل این داده ها، به تبیین روابط علّی میان پدیده های اجتماعی و سیاسی پرداخته شده است.تحولات اجتماعی افغانستان در دوره جهاد علیه شوروی، چگونه زمینه را برای ظهور و پذیرش گفتمان طالبان فراهم کرد؟به نظر می رسد ضعف نهادهای دولتی، تضعیف قدرت خان ها، افزایش نفوذ روحانیون در مناطق روستایی و ناامیدی مردم از عملکرد مجاهدین، زمینه را برای پذیرش گفتمانی فراهم ساخت که بر ارزش های سنتی، قبیله ای و دینی تأکید داشت و وعده امنیت و عدالت می داد.یافته های این مقاله نشان می دهد که گفتمان طالبان، برآیند مفصل بندی (articulation) دال های پراکنده اجتماعی بود که در نتیجه تحولات پیشین، به ویژه جهاد علیه شوروی، ایجاد شده بودند. این گفتمان با استفاده از مفاهیمی چون پشتونوالی، ارزش های قبیله ای و سنت های روستایی، توانست خلاء قدرت و مشروعیت را پس از ناکارآمدی مجاهدین پر کند و حمایت توده های مردم، به ویژه پشتون های روستایی، را به دست آورد.

دینار، واحد پایدار و با ارزش ترین پول در قلمرو سلجوقیان بود. با کاهش عرضه نقره، سلاطینِ سلجوقی با بهره مندی از غنایمِ فتوحات و مالیات، به ضرب دینار روی آوردند.آنها در اوج قدرت با تعیین استانداردهای سکه زنی و میزان عرضه طلا، وضعیت پولی را کنترل می کردند. بحران با کاهش ذخایر طلا، جایگزینی دینار با پول مسی، و پیامدهای اقتصادی این تغییرات پدیدار شد. پژوهش با این سوال روبروست: جایگزینی دینار طلا با مسکوکات مسی چگونه منجربه بحران پولی، افزایش تورم، و بی ثباتی اقتصادی در دوره سلجوقی شد؟ کاهش دسترسی به معادن نقره، توقف فتوحات، ذخیره سازی طلا توسط نخبگان، سیاست های نادرست ضرب سکه با خروج پول باارزش از گردش، موجب کاهش طلا، جایگزینی آن با مسکوکات کم عیار، افزایش ضرب مسکوکات مسین و نوسان های نرخ تسعیر شد که بحران پولی و تورم را تشدید کرد. مقاله از تحلیل تاریخی با تکیه بر منابع سکه شناسی، متون تاریخی، و تطبیق داده ها با نظریه های اقتصادی مانند قانون «گرشام» و نظریه مقداری پول، بهره گرفته است. بنابر یافته های پژوهش، بحران پولی سلجوقیان نتیجه ترکیبی از عوامل داخلی (سیاست های ضرب سکه و تجمل گرایی) و خارجی (کاهش نقره و تراز تجاری منفی) بود که اقتصاد را به سمت معاملات پایاپای و فروپاشی سوق داد.

این پژوهش به صورت مسئله محور به ارزیابیِ دیدگاه های شکاکانه مستشرقان درباره انکارِ وجودِ تاریخیِ پیامبر اسلام (ص) می پردازد. مسئله آن است که آیا شواهدِ متنی و باستان شناختیِ قرنِ هفتم میلادی می تواند این انکار را تأیید یا رد کند. رویکرد مطالعه، تحلیلِ انتقادی - مقایسه ایِ دو جریانِ اصلی (رویکردِ انتقادی و شکاکیتِ رادیکال) با تمرکز بر مبانی روش شناختی و پیش فرض های معرفتی آن هاست و ادعای فقدانِ شواهدِ هم عصر کانون بررسی قرار می گیرد. بازخوانی منسجمِ شواهد نشان می دهد تاریخ گذاری ها و داده های برون دینی آزمون پذیر با فرضیه انکار سازگار نیست و بیشتر ناظر به قرائتی افراطی و فاقد اتکای کافی است تا تحلیلی مستند. برآیند یافته ها، ضمن تأکید بر احتیاط روش شناختی، تصویری واقع گرایانه از زمینه تاریخیِ پیامبر (ص) به دست می دهد و نشان می دهد ارزیابیِ تاریخی باید بر هم نهادیِ شواهد و نه استنتاج های تک مبنایی متکی باشد.

بررسی پژوهش های انجام شده در حوزه تاریخ تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نشان دهنده نقش برجسته اندیشه ها و گرایش های عدالت خواهانه در نگارش اصول اقتصادمحور قانون اساسی می باشد. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، یکی از ضروری ترین امور، تعیین اصول نظام سیاسی، چارچوب های حاکم بر آن و ساختارهای اساسی نظام جدید اعم از اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بود. بر این اساس، امام خمینی، دولت موقت را مأمور تشکیل مجلس مؤسسان و زمینه سازی برای تدوین قانون اساسی نمود. پس از تهیه پیش نویس قانون اساسی، مردم، احزاب و گروه های سیاسی از طریق صدور بیانیه و هم چنین تهیه جزوه و نامه نگاری به نقد گسترده آن دست زدند. نشریه اُمت نیز بر مبنای اشتراکاتی که با گروه های اسلام گرا حاکم به ویژه در دوران پیش از پیروزی انقلاب اسلامی داشت، به تثبیت گفتمان غالب اسلامی و قوام یافتن خطوط عمده نظام اقتصادی ایران بر پایه سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصی و نیز روشن شدن وضعیت مالکیت در اصول اقتصادی قانون اساسی جدید، یاری رساند. هدف این مقاله کمک به شناخت گفتمان نشریه اُمت و میزان اثرگذاری نشریه اُمت؛ارگان جنبش مسلمانان مبارز بر روند تدوین و به ویژه تصویب اصول اقتصادی قانون اساسی جمهوری اسلامی می باشد. روش تحقیق در این مقاله، بهره گیری از روش تحلیل گفتمان و ابزار گردآوری داده ها، کتابخانه ای است.. کلیدواژه ها: قانون اساسی، اصول اقتصادی، مالکیت، جنبش مسلمانان مبارز، نشریه اُمت.

سنگ های قیمتی در مناسبات تجاری دوره ایلخانی و تیموری جایگاه قابل توجهی داشته است. در برخی از مناطق بازار هایی پیرامون سنگ های گران بها پدید آمده بود. رواج استفاده از سنگ های قیمتی در میان مردم، به ویژه طبقات اشراف، همراه با امنیت و ثبات نسبی در این دوره ها، موجب شکل گیری تجارت آن ها شد. پژوهش پیشِ رو بر آن است تا با استفاده از منابع تاریخی به بررسی وضعیت تجارت سنگ های قیمتی در دوره ایلخانی و تیموری بپردازد. روش پژوهش تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی بوده و داده ها براساس روش کتابخانه ای گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد عواملی چون کیفیت و تنوع سنگ ها، تقاضای بالا در بازارهای داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیرهای تجاری، و نقش تاجران متخصص در قیمت گذاری، از مهم ترین علل رونق این تجارت بوده اند.  با وجود فقدان برخی معادن سنگ های قیمتی، ایران از منابع غنی فیروزه و مروارید برخوردار بود که افزون بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از آن صادر می شد. تجارت سنگ های قیمتی در دوره ایلخانی بیشتر در نواحی غربی کشور و در دوره تیموری در نواحی شرقی از رونق زیادی برخوردار بوده است. در دوره ایلخانی بخش اعظم مروارید صیدشده در شهر بغداد جهت صادرات درجه بندی و آماده سازی می شد. تجارت سنگ های قیمتی در دوره تیموری نیز در شهرهایی چون تبریز، سلطانیه، سمرقند و هرات انجام می شد. در این میان سمرقند و هرات اهمیت بیشتری داشتند. در این دوره واردات سنگ های قیمتی در سمرقند صورت می گرفت و هنرمندان مرتبط با این حوزه در شهر هرات مشغول به فعالیت بودند

دوره میانه ایران، به ویژه در سده های هفتم تا نهم هجری، شاهد تحولات گسترده در نهادهای اجتماعی و اقتصادی بود که در این میان، طریقت صفوی به عنوان یکی از جریان های صوفیانه تأثیرگذار، با تکیه بر پیوندهای عمیق با جوامع روستایی شکل گرفت. مسئله اصلی این پژوهش، واکاوی چگونگی بازنمایی روستاها در متن صفوهالصفا ابن بزّاز اردبیلی به عنوان فضای قدسی شده و نقش این بازنمایی در مشروعیت سازی طریقت صفوی است. پرسش کلیدی این است که چگونه طریقت صفوی با تأکید بر ریشه های روستایی و کشاورزی بنیان گذارانش، هویتی الهی-مردمی برای خود ساخت و چگونه کرامات منسوب به شیخ صفی الدین اردبیلی به تحکیم پیوند این طریقت با جوامع روستایی انجامید. این نوشتار با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش تفسیری، به بررسی جایگاه روستا در طریقت صفوی و نقش جوامع روستایی در مشروعیت بخشی به نخستین مشایخ صفوی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که صفوهالصفا با قدسی سازی جغرافیای روستایی و تصویرکردن شیخ صفی به عنوان «عارف روستازاده»، پیوندی ناگسستنی بین عرفان و زندگی روستایی ایجاد کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که صفوهالصفا نه بازتابی صرف از واقعیت تاریخی، بلکه پروژه ای ایدئولوژیک برای ایجاد مشروعیت معنوی مشایخ صفوی بود که با ترکیب عناصر اسطوره ای و تاریخی، الگویی از تعامل مشایخ صوفی با جوامع روستایی ارائه داد. این اثر با تأکید بر سادگی و اخلاص روستاییان و نمایش کرامات شیخ صفی در حل مشکلات آنان، تصویری زاهدانه و مردمی از مشایخ صفوی ترسیم کرده است.

مسئله آب و آب رسانی با توجه به شرایط جغرافیایی فلات ایران از آغاز سکونت در این سرزمین، همواره مورد توجه بوده است و با نقش بشر در یافتن منابع آبی و نحوه به کارگیری آن برای آب رسانی و آبیاری درهم تنیده است. شرایط اقلیمی و موقعیت منطقه قزوین در این فلات، نمونه مناسبی برای مطالعه درخصوص رویکرد و تکاپوی ایرانیان برای حل بهره برداری بهینه از عنصر حیاتی آب است. زلزله خسارت بار شهریور 13۴1 دشت قزوین که موجب تخریب بسیاری از سازه های قدیمی فعال در منطقه شد، اجرای برنامه عمران این دشت را مورد توجه قرار داد و شرکتی به نام «تهال» مسئول اجرای طرح آب رسانی در قزوین شد. در این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برمبنای داده های اسناد و منابع، اقدامات شرکت تهال در زمینه آبیاری دشت قزوین بررسی می شود. به این جهت تلاش شده است به این پرسش پاسخ داده شود که شرکت تهال چه طرح هایی را برای آبیاری دشت قزوین و افزایش سطح زیر کشت به اجرا درآورد و آثار و نتایج اجرای این طرح ها چه بود؟ یافته های پژوهش نشان می دهد شرکت تهال توانست با گذر از آبیاری سنتی به آبیاری مدرن و استفاده از ابزار و وسایل پیشرفته، سطح برداشت آب های زیرزمینی را افزایش داده و آب های سطحی را در مسیر مناسبی هدایت کند که در نتیجه آن، سطح تولیدات کشاورزی افزایش یافت و منابع آبی بیشتری در اختیار کشاورزان قرار گرفت اما در بلندمدت اقدامات این شرکت، برای اقلیم خشک قزوین مناسب نبود زیرا از یک طرف باعث کاهش سطح آب های زیرزمینی شد و از طرف دیگر افزایش سطح برداشت آب، کشاورزی سنتی را به سمت کشاورزی تجاری سوق داد که عوارض و پیامدهای آن در بلندمدت برای منابع آب و زندگی کشاورزان دشت قزوین ثمر بخش نبود.

خاندان بیات از روزگار سلطنت شاه عباس اول صفوی تا اواخر دوره قاجار، یکی از نیرومندترین خاندان های محلی در شمال غرب ایران به شمار می رفت که با تکیه بر جایگاه ایلی و موقعیت سوق الجیشی ماکو، توانست حکومت موروثی خود را در این ناحیه تثبیت کند. در دوره قاجار، هم زمان با تضعیف دولت مرکزی و گسترش مداخلات قدرت های خارجی در مرزهای شمال غرب، خوانین ماکو کوشیدند تا از این وضعیت برای تحکیم خودمختاری محلی بهره برند؛ اما رقابت های خانوادگی، منازعات ارضی و نزاع بر سر جانشینی به ابزاری برای مداخله و نفوذ غیرمستقیم دولت مرکزی در امور ماکو تبدیل گردید. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و تبیینی، در پی پاسخ به این سؤال است که ماهیت و ریشه های منازعات درون خاندانی بیات ها و نقش متقابل دولت مرکزی در شکل دهی و بهره برداری از این شکاف ها چه بود؟ یافته ها نشان می دهد که پس از درگذشت علی خان بیات در سال ۱۲۸۴ قمری، اختلافات میان شاخه های مختلف خاندان بر سر املاک و جانشینی تشدید شد. دولت مرکزی قاجار نیز با سیاست آگاهانه تفرقه و تضعیف، کوشید از این شکاف ها برای کنترل منطقه و تحدید نفوذ خوانین بهره گیرد. پیامد نهایی این فرآیند، بروز درگیری های مسلحانه، شورش های محلی، حذف فیزیکی برخی خان ها (از جمله عزت الله خان) بود.

«مسئله زنان» در ایران برای نخستین بار با ورود مدرنیته غربی مطرح شد. به خصوص پس از وقوع انقلاب مشروطه در ایران «مسئله ی زنان» تبدیل به یک موضوع مهم و اساسی در محافل روشنفکری ایران گردید. از آنجا که روشنفکران عصر مشروطه، به عنوان نسل اول روشنفکران ایرانی، نخستین گروهی بودند که از منظر اندیشه های نوگرایانه به «مسئله زنان» در ایران پرداختند، دیدگاه های آن ها در باب این موضوع اهمیت ویژه ای دارد. این اهمیت هم به لحاظ تأثیری است که این دیدگاه ها بر نسل های بعدی روشنفکری در ایران داشته است و هم به لحاظ نقش آن در ایجاد یک مجادله و اختلاف پایدار بین دیدگاه های نوگرایانه و دیدگاه های سنت گرایانه در خصوص مسئله زنان در عصر مشروطه و پس از آن. با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهش حاضر تلاش می کند با تمرکز بر مواضع و نظرات چهار تن از نمایندگان اصلی نسل اول روشنفکران ایرانی (ملکم خان، آخوندزاده، طالبوف و آقاخان کرمانی) به این سؤال پاسخ دهد که «نسل اول روشنفکران ایرانی چه دیدگاه هایی نسبت به «مسئله زنان» داشتند؟». یافته های پژوهش نشان می دهد که مسئله زنان یکی از موضوعات اصلی مورد توجه نسل اول روشنفکران ایرانی و از جمله موضوعات اصلی اختلاف روشنفکران نوگرا و سنت گرایان در ایران عصر مشروطه بود. از یک سو، روشنفکران تحت تأثیر اندیشه های نوگرایانه برای نخستین بار خواستار تغییر وضعیت زنان شده و این تغییر را «لازمه پیشرفت» ایران می دانستند و از سوی دیگر سنت گرایان اندیشه های روشنفکران در خصوص زنان را موجب «ترویج فساد» تلقی می کردند و این یکی از دلایل اصلی ظهور گرایش مشروعه خواهی و مخالفت با مشروطه بود. رویکرد پژوهش حاضر، رویکرد توصیفی- تحلیلی بوده و از روش کیفیِ تحلیل اسناد تاریخی برای بررسی نگاه نسل اول روشنفکران ایرانی به مسئله زنان استفاده می کند.

عصر قاجار یکی از دوره های پرتنش تاریخ ایران است که در آن ساختارهای سیاسی، مذهبی و فرهنگی با بحران های هم زمان مواجه شدند. این پژوهش با هدف تحلیل زمینه های فرهنگی و مذهبیِ شکل گیری جریان بابیه، این پرسش اصلی را دنبال می کند که: چه عواملی در بستر اجتماعی و دینی عصر قاجار زمینه ظهور و پذیرش جریان بابیه را فراهم ساخت؟ برای پاسخ به این پرسش، پژوهش با به کارگیری روش تحقیق تاریخی–تحلیلی و بهره گیری از منابع دست اول و مطالعات ثانوی، تعامل «رواج خرافه گرایی و هزاره باوری» و «بحران دینی»را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که آمیختگی باورهای مذهبی با خرافات، ضعف عقلانیت دینی، و رشد نجات باوری در میان مردم، جامعه را مستعد پذیرش دعوی های موعودگرایانه کرد. از سوی دیگر، اختلافات عمیق درونی روحانیت-از جمله نزاع اخباری و اصولی و ظهور شیخیه-به تضعیف مشروعیت دینی رسمی انجامید. برآیند این شرایط، بستری اجتماعی–مذهبی بود که در آن جریان بابیه توانست به عنوان بدیلی برای نظم دینی مستقر طرح شود. این مطالعه نشان می دهد که پیدایش بابیه محصول هم افزایی عوامل فرهنگی و مذهبی عصر قاجار است.

در ایران عصر قاجار، نشر افکار و عقاید بابی و بهایی با پیدایش جریان نوگرایی تقارن زمانی یافت. هم زمانی این رویدادهای تاریخی موجب نفوذ بابیان و بهاییان در جریان نوگرایی کشور، از جمله تاسیس و توسعه مدارس نوین شد. به ویژه در دهه های پایانی حکومت قاجار، بهاییان در مدارس نوین نفوذ کرده و به تبلیغ و نشر عقاید خود پرداختند که واکنش اجتماعی مردم مسلمان در پی داشت. این پژوهش با استفاده از منابع تاریخی و اسناد آرشیوی به شیوه ای توصیفی تحلیلی به پرسش اصلی درباره چرایی و چگونگی تبلیغات بابیه و بهاییت در مدارس نوین مازندران اواخر عصر قاجار و واکنش های اجتماعی آن پرداخته است. یافته های پژوهش نشان از تبلیغات گسترده و سازمان دهی شده بهاییان در مدارس نوین مازندران دارد. در واکنش به آن، علما و مردم مسلمان دست به اعتراض و مخالفت زده و ضمن شکایت به مراجع رسمی کشور همچون وزارت معارف، مجلس شورای ملی و شخص رئیس الوزرا خواستار تعطیل و انحلال مدارس بهاییان شدند.

روند اکتشاف آثار تاریخی ایران سرگذشتی طولانی تر و در بسیاری از جنبه ها پرماجراتر از کاوش های دیگر مناطق و تمدن های باستانی دارد. این سرگذشت همزمان با گسترش و رشد دانش علمی در اروپا بود و محرک مسافران غربی برای سفر به خاورزمین و ایران گردید. این مسافران، علاوه بر سیاحت و انجام مأموریت های سیاسی و اقتصادی، اقدام به نگارش سفرنامه هایی کردند. سفرنامه ها حاصل مشاهدات شخصی نویسندگان و دربردارنده اطلاعات بی واسطه و ارزشمندی در زمینه های مختلف مانند آداب و رسوم، ادبیات، زبان، خط، هنر و دانش مردم خاورزمین هستند. از این رو، سفرنامه ها از منابع مهم اطلاعاتی غنی در زمینه تاریخ ایران به شمار می روند که نه تنها درباره تاریخ ایران، بلکه درباره تمامی مسائل مرتبط با ایران و ایرانیان، به طور خاص و جزئی، سخن به میان آورده اند. این سفرنامه ها به یکی از اصلی ترین منابع شناخت و مطالعات تاریخی ایران تبدیل شده اند، هرچند که این منابع تا کنون به طور کامل مورد پژوهش قرار نگرفته اند و به ویژه در زمینه نقش آنها در شناسایی تاریخ باستان ایران و خوانش خط میخی، هیچ گونه مطالعه جامع و موضوعی صورت نگرفته است. بنابراین، برای استفاده بهینه از اطلاعات موجود در سفرنامه ها، نیاز به مطالعه دقیق و همه جانبه آنها احساس می شود. یکی از مهم ترین این سفرنامه ها، سفرنامه کارستون نیبور، سیاح دانمارکی است که نقش تعیین کننده ای در شناسایی و خوانش خط میخی داشته است. بررسی و بازخوانی گزارش های این سفرنامه نشان می دهد که با کشف و خوانش خط میخی، تحولی عظیم در شناخت زبان ها، خطوط و تاریخ ایران باستان ایجاد شده است؛ تحولی که می تواند روشنگر بخش هایی تاریک از تاریخ این مطالعات باشد. این پژوهش به بررسی سفرنامه کارستون نیبور، که در دوره زندیه به ایران سفر کرده، می پردازد. سفرنامه او به عنوان منبع اصلی برای خوانش خط میخی شناخته می شود.

درباره صدور فتاوی جهادی توسط علما در تهاجم روس به ممالک محروسه قاجار (1218- 1243 ه ق)، عموما از نتیجه و کارکرد آن ها بحث می شود. بنابراین، مسأله، چگونگی صدور و نحوه جمع آوری فتاوی شده است. اما به این که «مسأله فتاوی» آن هم از منظر خود نصّ فتاوی چه بوده است، کم تر توجّه می شود. در جستار حاضر کوشش شد به این پرسش پاسخ داده شود که از منظر نصّ فتاوی، «مسأله فتاوی» چه بود؟ لذا هدف این جستار، نه نتیجه و کارکرد فتاوی، بلکه شناختی از نوع نگاه علما بود. درین راستا معناپذیری تهاجم روس برای علما بنابر نوع مواجهه آن ها با تهاجم، بررسی شد. این بررسی با رویکردی توصیفی-تحلیلی از نصّ فتاوی جهادی، انجام شد. نتیجه این جستار نشان می دهد مسأله فتاوی جهادی، تحقّق چشم اندازی از بلاد اسلام بود که عاری از وجود کفّار باشد.

هنرفلزکاری ایران در طول دوره های ظهور و فرود حکومت های پادشاهی به مسیر خود ادامه داده و در بعضی دوره ها دچار تحولات عمده ای شده است که از آن جمله می توان به دوران حکومت سلجوقیان ترک اشاره کرد. دوره سلجوقی را باید یکی از دوران های اوج و شکوفایی هنر ایرانی- اسلامی درنظر گرفت. فلزکاری سلجوقی سرچشمه سنتهای قبیلهای، ایرانی و اسلامی است. آفریده های این دوره در فرآیند شکل گیری نهایی الگوهای کلاسیک هنر اسلامی در ایران و برخی کشورها اهمیت بنیادی دارد. در این دوره به ویژه هنر فلزکاری و تزیئات وابسته به آن رشد و شکوفایی چشمگیری گرفت. بدرستی باید تزئینات حیوانی بکار رفته بر فلزکاری این دوران را ترکیبی از سنت های قبیله ای، ایرانی و اسلامی در نظر گرفت. هدف از انجام این پژوهش، بررسی دلایل ازدیاد و یا پذیرش استفاده بسیار از نقوش حیوانی در تزئینات فلزکاری دوره سلجوقی است. بر این اساس سؤال اصلی پژوهش عبارت است از اینکه؛ دلیل استفاده بسیار یا ازدیاد نقوش حیوانی در تزئینات فلزکاری دوران سلجوقی چیست؟ نتایج پژوهش نشان می دهد سنت قبیله ای ترکان سلجوقی و نقش مفاهیم اساطیری مربوط به حیوانات در زندگی بیابان گردی آنان پیش از ورود به جغرافیایی ایران زمین و نیز وجود پیش زمینه اساطیری کاربرد نقوش حیوانی در تزئینات هنری ایران از دوران ساسانیان به بعد، بستری مناسب را برای حفظ علاقمندی ترکان سلجوقی نسبت به نقش تصاویر حیوانی در بستر هنری به ویژه فلزکاری را برای آنان فراهم آورده بود. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی (تحلیل محتوا) و براساس مطالعات میدانی و کتابخانه ای به سرانجام رسیده است.

روحانیت به عنوان طبقه ای مهم با نگرش های مختلف نقش بسزایی در شکل گیری انقلاب مشروطیت ایران و انقلاب کبیر فرانسه داشتند. بنابراین، هدف از انجام پژوهش پاسخ دادن به این سؤال است که، مهم ترین وجوه تشابه و تمایز روحانیت در انقلاب مشروطه ایران و انقلاب کبیر فرانسه چه بود؟ روحانیون ایرانی و فرانسوی در این دو انقلاب با توجه به این که از طبقات اصلی جامعه و تأثیرگذار بودند تلاش کردند تا جایگاه خود را در بین مردم حفظ نمایند و جهت انقلاب را به سمت اهداف مدنظر خویش تنظیم کنند که می تواند شباهت آنان باشد، اما تمایز میان آن ها این بود که روحانیون در ایران، رهبری انقلاب را به عهده گرفتند و بر اجرای قوانین شرع تأکید و تغییرات لازم در مجلس و قانون اساسی مشروطه را اعمال نمودند، اما در فرانسه روحانیت به دلیل فقدان پایگاه مردمی قابل اتکاء، جایگاه اصلی خویش را از دست داد و قوانین در مجلس آن کشور توسط لیبرال ها تدوین شد و جایگاهی برای احکام شرعی و اعمال نظر نهاد روحانیت در نظر گرفته نشد. این مقاله با استفاده از روش مقایسه ای مبتنی بر توصیف و تحلیل، ابعاد و زوایای این موضوع را بررسی می کند. یافته های تحقیق نشان می دهد که روحانیون ایرانی خواستار مشروطه بر اساس قوانین اسلامی با توجه به ساختار اجتماعی جامعه ایران بودند اما در فرانسه مشروطه خواهان با توجه به فرهنگ اومانیستی اروپا دین را از سیاست کنار نهادند. بدین ترتیب، نقش روحانیت در این رویداد کم رنگ شد.  

انقلاب اسلامی ایران مظهر تمام عیار یک جنبش اجتماعی و سیاسی است جامعه شناسان و دانشمندان بسیاری سعی کرده اند با استفاده از نظریه های انقلاب، زمینه های مساعد و علل وقوع انقلاب اسلامی را دریابند. اما کمتر پژوهشی سعی نموده نظریه ای برخاسته از تجربه کنشگران انقلاب جهت تبیین ابعاد مدلی نظری ارائه کند .کنشگران اصلی انقلاب ها که گاها مدیران اصلی بعدازانقلاب می گردند در خصوص علل درونی شکل گیری انقلاب ها نظریاتی ارائه می کنند که در بیشتر موارد با نظری های موجود همخوانی ندارد. این تحقیق به منظور پر کردن خال علمی در کشور و با الگو قرار دادن سخنان آیت الله خامنه ای  به بررسی اندیشه های آن شخصیت در زمینه نقش نهضت مشروطه در انقلاب اسلامی پرداخته است.هدف از این تحقیق بررسی نقش نهضت مشروطه در انقلاب اسلامی ارایه یک الگوی از دیدگاه مقام رهبری در این زمینه است .سوال اصلی پژوهش آن است که چه عناصری از مشروطیت در شکل گیری انقلاب اسلامی از دیدگاه رهبری حضور داشته است؟. روش شناسی این مقاله از نوع کیفی است در واقع پژوهش بنیادی از نوع توصیفی - اکتشافی است. برای بررسی نقش نهضت مشروطه در انقلاب اسلامی از دیدگاه آیت الله خامنه ای  از روش تحلیل مضمون استفاده شده است.برای گرداوری و شناسایی مضامین مرتبط با نهضت مشروطه نخست مبانی نظری و دیدگاههای مختلف صاحبنظران غربی طی سالهای اخیر بررسی شده است سپس با بررسی و مطالعه سخنان آیت الله خامنه ای  مضمون های مرتبط، استخراج و کدگذاری گردیده است. نتایج تحقیق نشان می دهد این الگو دارای سه مضمون غالب، رهبری نهضت مشروطیت و هویت آن با یازده بعد ،انحراف و شکست نهضت مشروطیت با نه ،عواقب شکست نهضت مشروطیت با پنج بعد می باشد.روابط میان این مضمونها نیز در قالب یک الگو کلی ارایه شده اند.  

مولویه یکی از طریقت های مهم و تأثیرگذار در دوره عثمانی بود که با اتکا به نهاد «مولوی خانه» توانست به حفظ، ترویج و بازآفرینی میراث فرهنگی مولانا (ف. ۶۷۲ق./ 1273م.) در گستره قلمرو عثمانی بپردازد. مولوی خانه ها صرفاً خانقاه هایی برای سلوک معنوی و تربیت سالکان نبودند، بلکه به منزله نهادهایی فرهنگی، نقشی بنیادین در انتقال، تداوم و نهادینه سازی عناصری از فرهنگ ایرانی ایفا کردند. پرسش اصلی جستار پیشِ رو این است که مولوی خانه ها چگونه به بستری برای بازتولید و گسترش عناصر فرهنگ ایرانی در سرزمین های دولت عثمانی تبدیل شدند و در عین حال در شکل دهی به هویت فرهنگی این دولت سهمی مؤثر داشتند. بر اساس روش بررسی تاریخی مبتنی بر رویکرد توصیفی، یافته های پژوهش نشان می دهد که در مولوی خانه های قلمرو عثمانی، عناصر متنوعی از فرهنگ ایرانی، همچون نوروز و عاشورا، در قالب مناسک و آداب ویژه بازتاب یافته است. افزون بر این، زبان فارسی در سایه سنت مثنوی خوانی و شرح و تفسیر آثار مولانا جایگاهی ممتاز یافت؛ به گونه ای که فراگیری زبان فارسی به یکی از ضرورت های درک عمیق تر اندیشه های مولانا و میراث ادبی ایران در مولوی خانه های قلمرو عثمانی بدل شد. از این منظر، مولوی خانه ها، نه تنها کانون های معنوی، بلکه مراکز مهم فرهنگی بودند که به پیوند میان سنت ایرانی و فضای معنوی و فرهنگی عثمانی یاری رساندند. بررسی جایگاه این نهادها چشم انداز تازه ای برای مطالعه تاریخ تعاملات میان فرهنگ ایرانی و عثمانی می گشاید و اهمیت توجه به تاریخ تصوف و نهادهای فرهنگی را آشکار می سازد.

هدف : بررسی و تحلیل انتقادی سیاست ها، اقدامات و عملکرد برنامه پنجم عمرانی (۱۳۵۲-۱۳۵۶ش) در حوزه ورزش و تربیت بدنی. این مقاله به دنبال ارزیابی میزان تحقق اهداف تعیین شده برای توسعه ورزش در چارچوب تلاش های دولت پهلوی دوم برای نوسازی فرهنگی و اجتماعی است. روش/رویکرد پژوهش : این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی و برمبنای اسناد انجام شده است. منابع اصلی پژوهش شامل اسناد دولتی، گزارش های عملکرد، و قوانین موجود در آرشیو سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران (ساکما) است که با استفاده از منابع کتاب خانه ای و متون معتبر تاریخی تکمیل شده است. یافته ها : برنامه پنجم عمرانی اهداف مهمی برای گسترش زیرساخت های ورزشی مثل ورزشگاه ها، سالن ها و استخرها و نهادینه سازی فرهنگ ورزش در محیط های آموزشی و جامعه تدوین کرده بود. بااین حال اسناد و گزارش ها حاکی است که اجرای این برنامه ها با چالش های ساختاری جدی مواجه شد. نتایج : نتیجه اصلی تحقیق بیانگر آن است که به دلیل چالش های عمیق مدیریتی، اقتصادی و زیرساختی -که منتقدانی مانند بهمن آبادیان سیاست مدار و مدیر گروه برنامه ریزی سازمان برنامه در دوران پهلوی درزمینه آن هشدار داده بودند- شکاف عمیقی میان اهداف پیش بینی شده در برنامه پنجم و نتایج واقعی به وجود آمد. بلندپروازی های ناشی از افزایش درآمدهای نفتی، همراه با سوءمدیریت در تخصیص بودجه و اولویت بندی طرح ها از عوامل کلیدی ناکامی این برنامه بود. درنهایت این موانع موجب محقق نشدن کامل اهداف برنامه در حوزه ورزش و تربیت بدنی شد و چشم انداز توسعه فراگیر ورزش در این دوره محقق نشد.

همانندی ساختار نقش مایه ها، در گونه های مختلف صنایع یک دوره خاص، از ویژگی های مهم مکاتب هنری است. در پژوهش پیشرو جهت تبیین خصوصیات هنری دوره قاجاریه، از میان آثار صنایع دستی که همواره مرکز توجه بوده اند؛ مطالعه و تطبیق طرح و نقش مایه های یکی از قالی های تهران دوره قاجاریه با نقوش کاشی های محوطه کاخ گلستان مدنظر قرار گرفته است. هدف بررسی تطبیقی الگوی رنگی و طرح نقش مایه ها در نمونه های یاد شده است. این جستار، در پی پاسخگویی به این پرسش ها است: وجوه تشابه ویژگی های ظاهری میان قالی مذکور و کاشی کاری های کاخ گلستان، چه عناصری هستند؟ ساختار نقشه این قالی تا چه میزانی تأثیرپذیرفته از نقش کاشی های نامبرده است؟ گردآوری مطالب به روش کتابخانه ای و با رویکردی تاریخی انجام شده و داده ها به شیوه توصیفی تحلیلی مورد تطبیق قرار گرفته است. در نتیجه در این پژوهش برخی ویژگی های ساختاری نقش مایه های مورد استفاده در آثار قاجاریه، روشن شده است؛ آبی، زرد و صورتی به عنوان رنگ های غالب در قالی و کاشی ها استفاده شده است. طرح و رنگ در نمونه های مورد مطالعه در عین تفاوت کاربردی، در ویژگی ظاهری همگون هستند که وام گرفته از سنت تصویری رایج در دوره قاجاریه و اشتراکات هنری زمانه است. در میان این نقش مایه ها، عناصری که از غرب به ترکیب های ایرانی وارد شدند، مانند گل رز صورتی، ضمن آمیختن با سنت های بصری پیشین ایرانی، توانستند با تغییراتی جای خود را در آثار بیابند. قالی به عنوان یک دست بافته، اگرچه ماهیت متفاوتی از کاشی به عنوان بخشی از تزیینات معماری دارد، اما اجزای تصویری آن، می تواند همانندی سبکی با کاشی داشته باشد؛ که نتیجه بارز هم دوره بودن آن ها و روح هنری زمانه است.