درخت حوزه‌های تخصصی

بررسی انواع مجاز در نامه ها و حکمت هایِ به کاررفته در نهج البلاغه، زیبایی کلام حضرت علی(ع) را از نظر لفظ و معنا برای مخاطب روشن می سازد. با توجه به علم بلاغت می توان تناسب و هماهنگی میان کلام آن حضرت و مخاطبان را بدست آورد. در نامه ها و حکمت های نهج البلاغه بیشتر از صنعت ادبیِ «مجاز» در قالب استعاره استفاده شده است. از مهم ترین یافته های این پژوهش که کتابخانه ای و از نوع توصیفی - تحلیلی است، آن است که میزان استعمال مجازی و حقیقی کلمات با توجه به موضوع و نوع مخاطبان در نزد امام علی(ع) متفاوت بوده و در میان انواع مجاز در کلام ایشان، «استعاره» به ویژه از نوع تصریحیه کاربرد بیشتری یافته است. این نوع استعاره که در اغلب موارد با طرفین حسی همراه بوده، برای مخاطب مأنوس و آشناست. امیر بیان، با استفاده از این شیوه، مفاهیم اخلاقی، عبادی و اجتماعی مورد نظر خویش را در قالب بهترین الفاظ و به صورتی هنرمندانه بیان نموده، به گونه ای که احساسات و عواطف شنوندگان را بر می انگیزد و مطالب موجود در ذهن خود را به شنونده القا می کند.

تحلیل فرایند تحقق مجاز و استعاره صرفاً بحثی زبانی و مربوط به حوزه ادبیات نیست، بلکه عمدتاً فرآیندی ذهنی و ناظر به عالم معانی به شمار می آید. در تاریخ بلاغت، دو دیدگاه معروف در تبیین این فرایند ذکر شده است. در این مقاله، پس از گزارش آراء ادیبان مسلمان، آشکار می شود که اولاً سه دیدگاه در تحلیل مجاز وجود دارد و آنچه به عنوان دیدگاه سکاکی شناخته می شود، در واقع دیدگاه جرجانی است و سکاکی خود رأی سومی در باب ماهیت مجاز ارائه داده است؛ ثانیاً دیدگاه جرجانی از اشکالاتی که سکاکی به آن وارد کرده است، سربلند خارج می شود، هرچند دیدگاه سکاکی نیز در تحلیل مجاز، فی نفسه، قابل توجه است و توجیه مناسبی برای تحقق برخی از انواع مجاز به شمار می رود. به پیروی از دو دیدگاه رایج در بلاغت، در اصول فقه نیز عمدتاً همین دو دیدگاه مطرح شده است و دیدگاه سکاکی، به دلیلی که ذکر خواهد شد، مغفول مانده است. علامه طباطبائی (ره) در مجاز لغوی، ضرورت وضع نوعی با تفسیری خاص را مطرح می کند و البته این وضع، در مجاز عقلی نیز مجال طرح دارد. به نظر می رسد تحلیل آخوند خراسانی (ره) از مجاز، امکان طرح گونه ای دیگر از مجاز را فراهم می آورد که از مدلول مطابقی و موضوع له کلام خارج است و با مدلول التزامی پیوند می یابد. در پایان و پس از بررسی اقوال، روشن می شود که تمرکز عمده ی اصحاب بلاغت و به تبع آن ها اصولیان در بحث از حقیقت و مجاز معطوف به معنای موضوع له است، در حالی که به نظر می رسد آنچه باید کانون بحث در مجاز قرار گیرد، معنای ظاهر است نه معنای موضوع له، و این دو لزوماً یکسان نیستند.

مجموعه «عیون أخبار الرضا ع» با درهم تنیدگی مضامین علمی و ادبی، از آثار شاخص در حوزه معارف رضوی به شمار می رود؛ چه اینکه این اثر دربردارنده خطبه ها، بیانات علمی‑ادبی و نیز پارهایی از اشعار منتسب به امام رضا (ع) است. با وجود جایگاه ممتاز این گنجینه رضوی، تاکنون پژوهش مستقلی در سطح ملی یا بین المللی به بررسی ابعاد منظوم آن نپرداخته است. ازاین رو، پژوهش حاضر با کاربست روش توصیفی‑تحلیلی، رسالات منظوم «عیون أخبار الرضا (ع)» را مورد مطالعه قرار داده است که حاصل این پژوهش فواید فراوانی برای ادبیات فارسی و ادبیات عربی در پی خواهد داشت. در این جستار، ابتدا اشعار منتسب به امام رضا (ع) استخراج و دسته بندی شده اند و سپس درون مایه های آنها از منظر زیباشناسی ادبی تحلیل گردیده است. از جمله یافته های اساسی پژوهش آن است که سرودن شعر برای معصومان (:) :نه تنها مزیتی دانسته نمی شود، بلکه بر اساس سیره ثابت پیامبران و ائمه اطهار (:) : که هیچ یک شاعر نبوده اند انتساب اشعار یا دیوان هایی به حضرت علی (ع) یا امام رضا (ع) با مرتبه عصمت آن بزرگواران سازگاری ندارد. این در حالی است که سخنان مسجّع و منظوم منسوب به امام رضا (ع) بخش قابل توجهی از کتاب «عیون أخبار الرضا (ع)» را آراسته است.

  یکی از مسائل مرتبط با انذارهای قرآنی آن است که چرا در قرآن کریم، غالبِ انذارها با آتش و گرما همراهی دارند. ابن برّجان، عارف و مفسّر اندلسیِ قرن ششم هجری، به این مسئله پرداخته است. هدف مقاله ی حاضر، تحلیل دیدگاه ابن برّجان درباره چراییِ غلبه انذار با آتش در قرآن به روش توصیفی تحلیلی است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که ابن برّجان با اتخاذ رویکردی زبان شناختی و نیز کاربردشناختی، به تبیین این مسئله همت گماشته و سه مؤلفه بافت فیزیکی، بافت ذهنی و بافت اجتماعی را مورد توجه قرار داده است. از منظر ابن برّجان، تفاوت در موقعیت فیزیکی و مکانیِ مخاطب، سبب تفاوت در ادبیات انذار می شود؛ از این رو، تغییر در موقعیت یا بافت بیرونی، به اختلاف در ساختار گفتمان می انجامد. به باور او، علت غلبه انذارهای قرآنی با آتش آن است که قرآن در منطقه ای گرمسیر نازل شده و اقتضای این بافت فیزیکی، انذار با گرماست. چنین انذارهایی بر بافت ذهنیِ مخاطب تأثیری ژرف تر می گذارند و به ترس بیشتر و در نتیجه انگیزه ای فزون تر برای گریز از عذاب می انجامند. ابن برّجان در تبیین خود، بر بافت اجتماعی و نیز ویژگی های گوینده نیز تأکید می ورزد و معتقد است که انذارهای قرآنی از رحمت الهی نشأت گرفته اند و خداوند محتوای انذار را بر اساس علم و حکمتِ بالغ خویش و با در نظر گرفتن شرایط مخاطب بیان کرده است. او با مقایسه انذارهای قرآن با انذارهای انجیل، بر این نکته پای می فشارد که تغییر در شرایط جغرافیاییِ مکان نزول وحی، موجب تغییر در ادبیات انذار می گردد. البته در نقدِ آرای ابن برّجان، به استناد او به عبارات انجیل نیز اشکالاتی مطرح شده است. تبیین ابن برّجان، الزاماً به معنای تأثیرپذیری قرآن از محیط زمانه نزول نیست؛ زیرا هرچند قرآن ناظر بر جامعه عصر نزول بوده، اما پیام آن جهانی و جاودانه است.

مهم ترین و رایج ترین کتاب دعایی که در دوره معاصر مورد استفاده مردم قرار می گیرد، کتاب مفاتیح الجنان اثر شیخ عباس قمی است. این کتاب پر تیراژترین کتاب پس از قرآن کریم است. بنابراین لازم است این اثر گرانسنگ به دلیل گستردگی و نفوذ خود در جامعه ، از ابعاد مختلف مورد بررسی و کنکاش پژوهشگران قرار گیرد. به همین منظور، در پژوهش حاضر، ضمن تأکید بر تمایل مؤلف به انتخاب و بهره گیری مطالب معتبر در ادعیه و زیارات، برخی نکات قابل توجه پیرامون اعتبارسنجی کتاب مفاتیح الجنان، مورد تأمل و تذکر واقع می گردد. در نهایت مشخص شد، با این که شیخ عباس قمی تلاش داشته است تا مطالب نامعتبر کتاب مفتاح الجنان بروجردی را حذف و مطالب معتبر را در تلخیص و تألیف خود ارایه نماید، امّا بنابر نمونه هایی که در مقاله حاضر ذکر شد، روشن گشت که مطالب مختلفی در کتاب مفاتیح قابل ردگیری هستند که به دلایلی، نامعتبر یا ضعیف و مخدوش می باشند. بنابراین لازم است که تمامی مطالب مفاتیح، مجدداً و به صورت اختصاصی و مجزا، اعتبارسنجی و مستندسازی دوباره شوند.

یکی از سخنوران بزرگ زبان فارسی که هنوز هم نزد بسیاری از اهالی فرهنگ و ادب ناشناخته باقی مانده، شاعر و عارف نامی قرن هشتم ابن نصوح شیرازی است. از اشعار وی در منقبت امیرالمؤمنین و آل عبا و تفضیل ایشان بر دیگران، گرایش شیعی اش آشکار می شود. پژوهش حاضر که با هدف شناخت ویژگی های فکریِ اشعار باقی مانده از ابن نصوح شیرازی انجام شده، در تلاش است تا با ارائه نمونه های شعری شاعر و ویژگی های برجسته آن، باب آشنایی با این سخنور سبک عراقی را بگشاید. یافته های این پژوهش که بر اساس اشعار ابن نصوح در نسخه های خطّی صورت گرفته است، نشان می دهد که پس از مدح جلایریان، نعت و منقبت پیشوایان دینی، اخلاقیّات، توصیفات هنری و عاشقانه، عقل گرایی، تصوّف و موضوعات اجتماعی بالاترین بسامد را در اشعار وی داراست. بدین ترتیب ابن نصوح را می توان پس از حافظ در کنار سخنوران بزرگی چون سلمان ساوجی، خواجوی کرمانی، کمال خجندی و... از چهره های شاخص و برجسته شاعران سبک عراقی در قرن هشتم دانست.

بلاغت و اعجاز بیانی قرآن کریم در انتقال ژرف ترین مفاهیم الهی، همواره در مرکز توجه پژوهشگران قرار داشته و کاوش در لایه های پنهان آن، به مثابه ضرورتی انکارناپذیر در مطالعات قرآنی مطرح است. در این میان، صنایع بدیعی همچون تدبیج (تلوین) که از رنگ های عینی و بصری برای القای معانی فراتر از ظواهر مادی بهره می برند، نقشی کلیدی در غنابخشی به ساختار کلامی قرآن ایفا می کنند. مسئله محوری این پژوهش، فهم دقیق سازوکارهای معناساز این صنعت در آیات قرآن و نیز تبیین کارکردهای گوناگون آن به گونه ای است که ابعاد تأویلی و تأثیرگذاری آن آشکار گردد. مقاله حاضر با هدف تحلیل ساختارها و دلالت های معنایی تدبیج در آیات منتخب قرآن کریم و با تأکید ویژه بر نقش «رنگ های عینی» در انتقال مفاهیم هستی شناختی، اخلاقی و غایی سامان یافته است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی تحلیلی است که با تکیه بر تحلیل متون اصلی (قرآن کریم) و نیز مراجعه به تفاسیر و منابع معتبر بلاغی صورت پذیرفته است. مهم ترین یافته تحقیق حاکی از آن است که تدبیج، فراتر از یک آرایه صرفاً لفظی، ابزاری نیرومند برای برقراری پیوند میان امور محسوس و معقول به شمار می رود؛ به گونه ای که با رمزگذاری مفاهیم پیچیده در قالب تصاویر بصری، تجربه خواننده از متن را به سطحی عمیق تر ارتقا می بخشد و بر اعجاز بیانی قرآن کریم می افزاید. شایان ذکر است که این شیوه بیانی در ادبیات فاخر فارسی نیز بازتاب داشته و گویای ظرفیت بی بدیل رنگ ها در ساماندهی لایه های بلاغی است.

کلام الهی پیراسته از وجود حروف زائد است زیرا با مرتبه رفیع فصاحت و بلاغت قرآن کریم منافات دارد. البته قول به زیادت در مورد این حروف، دلیل بر حشو یا لغوبودن آنها نیست بلکه هر یک از آیات که دارای لفظ «مای زائده» است، فوائدی از نظر معنایی و کاربردی دربر دارد که می توان گفت معنای آن افزایش یافته است. این حروف از لحاظ اعراب فاقد اثر و عمل إعرابی هستند. شاید به همین دلیل لفظِ زائده را برای آنها استعمال می کنند. دلایل زائده آمدنِ «ما» در بسیاری از آیات قرآن توسط کتب تفسیری و نحوی بیان شده است. این امر در بسیاری از آیات، مورد اتفاق اکثر نحویان و مفسران بزرگ است اما در آیاتی به دلیل وجود قرائت های مختلف از آیه و یا امکان تطابق اعراب گوناگون بر آیه، حرف «ما» دارای اختلاف در زائده بودن، موصوله یا مصدریه بودن است. در این آیات اختلافی نیز در حالت زائده بودن «ما» دلایل و کاربردهای آن مطرح می شود. در این پژوهش به روش مطالعه کتابخانه ای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی این آیات پرداخته می شود.

ادیبان پارسی گوی عصر صفوی با توجّه به شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این دوره به ویژه یکپارچگی ایران زمین در بستر رسمیت و فراگیری مذهب امامیهٔ اثنی عشری و سلطنت دودمان سیادت تبار صفوی از حیث نمود هویّت ایرانیان، سهم بزرگی از بازتاب هویّت ایرانی در تاریخ این سرزمین را به خود اختصاص داده اند. در این میان، زلالی خوانساری، از شاعران برجستهٔ اواخر سدهٔ دهم و اوایل سدهٔ یازدهم هجری در روزگار شاه عباس صفوی (996-1038ق)، در کلّیات خود به طرز وسیعی به وجوه حیات سیاسی و حکمی سدهٔ یازدهم هجری پرداخته است. تحقیق حاضر بر آن است تا از منظر تاریخی و به روش توصیفی-تحلیلی با اتّکا بر منابع تاریخی و ادبی عصر صفوی به خصوص کلّیات زلالی خوانساری به این پرسش، پاسخ دهد که جایگاه وی در بیان پیوند تشیّع با وجوه حیات سیاسی و حکمی سدهٔ یازدهم هجری چگونه است؟ دستاوردهای مطالعه و پژوهش حاضر، بیانگر آن است که زلالی خوانساری به عنوان ادیب و شاعر چیره دستی که در طرز شاعری و استفادهٔ مطلوب از اسالیب و صنایع ادبی مورد توجّه شاعران و ناقدان ادبی عهد صفوی واقع شده، به روشنی از عناصر گوناگون دخیل در هویّت سرزمینی، قومی، فکری و مذهبی ایرانیان بهره برده و در اجزاء و قطعات مختلف کلّیات منظوم خود به کار بسته است. و از این حیث، ضمن آنکه تأثیر عمیق خویش از هویّت ایران یکپارچهٔ شیعی عصر صفوی را نشان داده است، با توانمندی تحسین برانگیز خویش در استفاده از ابزار ادبی و شاعری، جهت نمایاندن ابعاد گوناگون هویّت مزبور، توفیق بسیار یافته است.

  گفتمان پدیده ای زبانی است که در اثر ارتباط تولید می شود و نوع آن متأثر از موقعیت اجتماعی است. بنابراین، در تحلیل گفتمان، رابطه زبان و ایدئولوژی رابطه ای دو سویه است و در ورای ظاهر گفتمان، معانی زیادی قابل دستیابی است. بسترهای حاکم و شرایط محیطی در کنار افکار و ایدئولوژی گوینده می تواند نقش بسزایی را در شکل گیری یک گفتمان تأثیرگذار ایفا نماید. نظریه ون دایک، یکی از مشهورترین نظریه های تحلیل گفتمان به شمار می رود که ضمن بیان رابطه میان ملاک های درونی و برونی متن، قدرت مسلّط جامعه ای را که اثر ادبی در آن شکل گرفته، ازطریق ۳ محور توصیف، تفسیر و تبیین واکاوی می کند. در این پژوهش، کوشش شده با توجه به کاربرد زبان و برقراری ارتباط میان باورها (شناخت) و تعامل در موقعیت های اجتماعی که در مضمون خطبه های امام علی(ع) و حضرت زینب(س) وجود دارد، رفتارشناسیِ مردم کوفه و خصلت آنان که موجب شکل گیری این گفتمان گردیده، تحلیل شود. پژوهش حاضر با روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و نیز با استفاده از رویکردهای زبانی در تحلیل گفتمان، به تحلیل تطبیقی خطبه حضرت زینب(س) با خطبه های امام همام می پردازد. پُربسامدترین ابزار زبانی که در برجسته سازی نفاق و مکر و حیله کوفیان در خطبه-های امام علی(ع) و حضرت زینب(س) دیده می شود در زمینه های بینامتنیَت قرآنی و استعاره تمثیلیه و تشبیه، تجلی یافته است.

حدیث کساء  ازجمله روایات معتبر و متواتر در منابع شیعه و اهل سنت است که درباره ماجرای قرارگرفتن حضرت علی و حضرت زهرا و حَسنین: در زیر عبای پیامبر اکرم(ص) نقل شده است. ازجمله راویان، ام ّسلمه است که اعتبار بیشتری نسبت به روایت جابر انصاری دارد. درباره مکان این رویداد و نیز ارتباط آن با ماجرای مباهله در برخی از منابع اختلاف نظر وجود دارد. ازآنجاکه روایت کساء در شعر فارسی بازتاب گسترده ای داشته است، این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی، سعی دارد ضمن اشاره به گستره و قدمت پرداختن به روایت حدیث کساء در شعر فارسی، روشن کند که کدام روایت از حدیث کساء نمودِ بیشتری در اشعار دارد. در این بررسی روشن می شود که این روایت به دو شکلِ تلمیح و ترجمه منظوم در شعر فارسی از قرن پنجم به بعد بازتاب داشته است. همچنین همه ترجمه سروده هایی که در این بررسی یافت شد، روایت جابر انصاری را نقل کرده اند که قدیمی ترین سند آن به قرن دهم باز می گردد.

در سپهر مطالعات قرآنی و زیبایی شناسی هنر، رویکردهای تحلیلی جدیدی برای درک عمق بلاغی و تأثیرگذار کلام الهی ضروری به نظر می رسد. این ضرورت، به ویژه در آیات کیهانی، به دلیل پیچیدگی مضمونی و قابلیت های فراوان برای تصویرسازی، اهمیت دوچندانی می یابد و ازاین رو، ارائه تفاسیر نوین و غیرِمتافیزیکی از این آیات، یک نیاز مبرم است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه های تصویرسازیِ هنری و زیبایی شناسی بلاغی در آیات ۹ تا ۱۲ سوره فصلت، بر پایه نقد ادبی و هرمنوتیک هنر، به بررسی نقش استعاره، تشبیه، و تناسب های آوایی در ایجاد تصویری سه بعدی و پویا از فرایند خلقت می پردازد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد بینارشته ای، بر پایه تحلیل متن و مطالعات بلاغی تطبیقی استوار است. یافته ها نشان می دهند که قرآن کریم، با به کارگیری دقیق کلمات و ساختارهای نحوی، نه تنها واقعیت های کیهانی را بازگو می کند؛ بلکه با خلق یک گالریِ بصری-سمعی از آفرینش، تجربه ای زیبایی شناختی و تأمل برانگیز را برای مخاطب فراهم می آورد. این آیات، با معماری کلامیِ بی بدیل خود، فراتر از روایت صرف، به آفرینشگری هنری پرداخته است و تصویری زنده و مجسم از تولد آسمان ها از «دخان» و ساختار هفت گانه آن ها ارائه می دهد که با قدرت بیانی خویش، تخیل مخاطب را درگیر کرده و او را به تفکر در عظمت آفرینش دعوت می نماید.

یافتن عوامل موثر بر تحوّل شبیه زینب از منظر افزایش مضامین با روی کردی توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب خانه ای بررسی می شود.اسناد و شبیه نامه های به جا مانده از آن دوران، مهّم ترین منابع موثق بر تاثیر افزایش مضامین و داستانک های مستقل بر شبیه زینب در نسخ خطی مربوطه است. گاه لازم است تا برای نشان دادن تاثیر و میزان رشد متغیّیرها در یک قیاس و تطبیق شکلی و معنایی، نقش زنانه شبیه زینب در کنار شبیه مردان مورد بررسی قرار گیرد. مضامین در طی گذر زمان و پیش رفت شبیه نامه نویسی در دوران ناصری، ابعاد متنوّع تری پیدا می کند و حضور شبیه زینب را گسترش می دهد. افزایش مضامین در راستای گسترش روایت ها و داستانک های نمایشی راه را بر تحوّل شبیه زینب به سمت شبیهی پویا باز کرده است و شبیه مجال بیش تری برای معرفی خود به مخاطب پیدا می کند و در نتیجه مضمون های متنوّعی بروز می یابد. عمل کردهای متفاوت شبیه زینب، سیر تحوّل و دگرگونی این شبیه/شخصّیت را آشکار می کند.

سبک شناسی به عنوان دانشی نوین و رویکردی نقادانه، با بهره مندی از یافته های علوم مختلف ادبی و زبانی، در تلاش است تا لایه های فکری متن را روشن سازد. از سوی دیگر، غدیریات به اشعاری اطلاق می شود که در واقعه ی غدیر خم و در رابطه با اعلام جانشینی و ولایت حضرت علی (ع) سروده شده است. اندیشه ی دینی و به ویژه بینش شیعی، در میان شاعران مسلمان در اعصار گوناگون از جایگاهی ویژه برخوردار بوده و ادیبان دوره ی عباسی نیز متأثر از باورهای دینی و مذهبی خود به این گونه شعری روی آورده اند. از جمله شاعران این دوره که موضوع غدیر در سروده های او بازتاب یافته، ابوالفتح کشاجم است؛ شاعری که اصالتی یهودی داشت. مقاله ی حاضر با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی و از رهگذر واکاوی سه سطح زبانی، ادبی و فکری قصیده ی غدیریه ی کشاجم، در صدد ارزیابی سبک شناسانه آن بر اساس الگوی سیروس شمیسا برآمده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در سطح آوایی، عواملی همچون تکرارِ برخی واژگان و حروف، بهره مندی از تضادها و جناس ها، کاربست حرف روی «لامِ مقیّده» و نیز انتخاب بحر عروضی متقارب، از مهم ترین شاخصه های سبک ساز این سطح به شمار می روند. در سطح نحوی، جملات فعلیه ماضی از بسامد بیشتری برخوردارند که این امر به القای قطعیت و حتمی بودن واقعه ی غدیر، بدون هیچ گونه شبهه و تردیدی، یاری می رساند. در سطح ادبی نیز ارتباط و تناسب میان الفاظ با ساختار متن شیعی و نیز خلاقیت شاعر، بیانگر هنر و توانمندی قابل توجه وی در به کارگیری عناصر و آرایه های ادبی در این قصیده است. در سطح فکری نیز شاعر بخشی از قصیده ی خود را با تکیه بر هنر جدل و استدلال، به آگاهی بخشی عمومی درباره ی حادثه ی غدیر اختصاص داده است.

واژه ها حکم پنجره هایی را دارند که به عرصه گسترده معنا گشوده می شوند؛ هر کلمه تصویری می آفریند و هر تصویر، مسیری نو به سوی تجربه ای تازه می گشاید. قرآن کریم با بهره گیری از زبان خود، نه تنها در صدد بیان مفاهیم صرف برمی آید، بلکه مخاطب را در مسیر هدایت یا ضلالت، از طریق تجربه ای زیسته و عینی فرا می خواند. این مقاله با تکیه بر نظریه «طرحواره های تصویری» جانسون به تحلیل کارکرد واژه «سبیل» در آیات قرآن پرداخته و می کوشد تا بازنمودهای معنایی و شناختی این واژه را در ساختار گفتمان قرآنی تبیین کند. تحلیل آیات منتخب نشان می دهد که «سبیل» به طور نظام مند با سه طرحواره بنیادینِ حرکتی، قدرتی و حجمی پیوند خورده است. در طرحواره حرکتی، این واژه بیانگر حرکت پویای انسان به سوی مقصدی متعالی و هدایت بخش یا مسیری تباه کننده و گمراه کننده است. در طرحواره قدرتی، «سبیل» عرصه رویارویی نیروهای هدایت و گمراهی به تصویر کشیده می شود و تقابل میان این دو جریان، در ساختار معنایی آن بازتاب می یابد. در طرحواره حجمی نیز «سبیل» به مثابه فضایی گشوده تصویر می شود. این مطالعه در مجموع افق های تازه ای برای فهم ابعاد زیبایی شناختی و کارکردهای شناختیِ واژگان قرآنی می گشاید و بر ظرفیت های نظریه طرحواره های تصویری در تحلیل متون دینی تأکید می ورزد.

ترجمه قرآن کریم به سایر زبان ها، از مهمترین اموری است که باید با دقت علمی بیشتر به آن پرداخته شود. با اینکه از صدر اسلام تاکنون به این موضوع توجه شده و مترجمان بسیاری به عرصه ظهور رسیده اند؛ اما تاکنون ترجمه ای مطلوب و بدون اشکال از قرآن ارائه نشده، طوری که بتواند تمام انتظارهای جامعه ما را برآورده کند. ازاین رو نقدوبررسی ترجمه های قرآن می تواند کمک شایانی به مطلوب شدن کیفیت ترجمه های قرآن کند. به همین دلیل نگارندگان در این مقاله به دنبال آنند که به صورت توصیفی- انتقادی به نقدو بررسی ترجمه خواندنی قرآن نوشته علی ملکی، با تأکید بر پنج جزء آخر قرآن و با استناد به منابع لغوی، تفسیری و ادبی بپردازند. نتایج این پژوهش نشان می دهد، ترجمه خواندنی قرآن نیز با اینکه ترجمه ای روان و ساده و قابل فهم برای اقشار جامعه است؛ اما مانند دیگر ترجمه ها نتوانسته است تمام نکات ادبی را در ترجمه رعایت کند و اشکالات ادبی بسیاری در آن دیده می شود. علت عمده این آسیب های ادبی را می توان عدم توجه به زبان مبدأ قرآن دانست. ۲۶ مورد آسیب لغوی، ۴۹ مورد آسیب صَرفی، ۲۱ مورد آسیب نحوی و ۲۰ مورد آسیب بلاغی، ازجمله آسیب های ادبی ترجمه خواندنی قرآن است که در ترجمه پنج جزء آخر قرآن مشاهده و در جدولی در پایان این مقاله به طور اجمال ذکر شده است.

عهدمندی و اهتمام به رخدادهای اجتماعی، سیاسی و دینی؛ به ویژه د ر کشورهای ایران و عراق که سرنوشت ملت ها و باورهایشان به سبب مسلمان و شیعه بودن، به هم گره خورده است، از جلوه های بارز ادبیات و شعر شاعران میهنی و آئینی این دو کشور است. در چنین شرایطی و بنا بر مقتضای وضعیت موجود که درهم تنیده با مفهوم دین و آزادی و مبارزه با ظلم است، سرایندگان نمی توانند نسبت به آنچه در امور مذهبی و سیاسی و تحوالت فرهنگی رخ می نماید بی تفاوت باشند ؛ ازاین روی، پرسش این پژوهش اینگونه شکل می گیرد که »آیا در دیدگاههای حمید سبزواری و مصطفی جمال الدین، مفاهیم مشترک دربارۀ باورهای دینی و سیاسی در تکریم امام خمینی )ره(، بزرگان دینی و نظامی و رخدادهای تاریخی و دینی وجود دارد؟«. پس از مطالعه آثار شاعران یادشده با روش کیفی ، پژوهش حاضر، بر پایه این فرضیه شکل گرفت که »بااینکه بین این دو شاعر ارتباطی نبوده است، دین، کشور، انسانیت، سیاست و روح حاکم بر تفکر دو شاعر و دلبستگی ها و تعهدمندی هردو را واداشته تا مثل همدیگر بیندیشند و بسرایند«؛ گویی که هر دو از یک مکتب برخاسته و یک هدف را ترویج می نمایند «. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، انجام شده و در پایان، یافته های مربوط به فرضیه دسته بندی شدند. پس از تجزیه وتحلیل یافته ها با روش استدلال استقرایی، فرضیۀ یادشده تأیید شده است.

در این پژوهش، پیوند آموزه های عرفانی با اشعار منقبتی قرن های هشتم و نهم نشان داده می شود. برای دست یابی به این هدف ابیات شاعرانی مدّنظرقرار گرفته که در این دوره پیرامون اهل بیت(ع) اشعاری سروده اند. اما برای تأثیر بیشتر کلامشان بر مخاطب سعی دارند از آموزه های عرفان اسلامی نیز استفاده کنند. این آمیختگی (عرفان و منقبت) می تواند دلایل مختلفی داشته باشد: مشرب فکری شاعر، بهره مندی او از خطّ فکری خاص، ویژگی شاخص محتوایی این دوره که بهره مندی از مضامین عرفانی است. عجین شدن مبانی عرفانی با منقبت اهل بیت(ع) سبب شده است درک ابیات برخی از این شاعران مانند شاه نعمت الله ولی و آذری اسفراینی دشوار شود و شیوه منقبت گویی آن شاعران را برجسته تر از دیگران نشان دهد.شاعران مدّنظر در این جستار عبارتند از: شیخ حسن کاشی، شاه نعمت الله ولی، آذری اسفراینی، عصمت بخارایی، جامی.در گام نخست، به معرفی مختصری از شاعران نام برده خواهیم پرداخت و سپس بحث ابیات مطرح خواهد شد. در بخش بررسی ابیات ابتدا به بازگشایی اصطلاحات عرفانی آن ها و در صورت لزوم اشاره های قرآنی و روایی مربوط به اهل بیت(ع) پرداخته شده و سپس ابیات براساس دقیقه های عرفانی و احادیث یا سخنان اهل بیت(ع) شرح شده است.

یکی از مشهورترین نظریه های گفتمان کاوی، نظریه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف است که با دو رویکرد اجتماعی و زبانشناختی به بافت موقعیتی و متنی می پردازد. این روش نو به ساخت هویت های اجتماعی، روابط اجتماعی، نظام های دانش و معنا کمک می کند. در نظر کلاف. گفتمان دارای سه کارکرد هویتی، رابطه ای و اندیشه ای است و در هر تحلیل دو بعد گفتمان یعنی رویداد ارتباطی که نمونه ای از زبان کاربردی شامل: مقاله، روزنامه، یک مصاحبه یا سخنرانی سیاسی و نظم گفتمان، پیکره بندی همه گفتمان هایی که در درون یک نهاد یا قلمرو اجتماعی، دارای اهمیت کانونی می پردازد.کلاف هر کاربرد زبان را یک رویداد ارتباطی می داند که دارای سه بعد متن، کردار گفتمانی و اجتماعی است. مقاله تحول گفتمانی در آیات قرآنی مخزن الاسرار بر اساس نظریه کلاف، تلاش نموده که ضمن بیان رابطه میان ملاک های درونی و بیرونی متن، قدرت مسلط جامعه را که اثر ادبی در آن شکل گرفته است از نگاه سه بعدی: توصیف، تفسیر و تبیین تاثیرپذیری نظامی از آیات شریف قرآنی مورد استفاده در مخزن الاسرار را مورد کنکاش قرار داده و نمود این تاثیر فرامتن را در ابیات نظامی در این اثر ماندگار بر اقشار اجتماعی و گفتمان رسمی، واکاوی نموده است که نتیجه تحقیق در سطح سه بعدی: توصیف در ساختار متن، همچون واژگان و جملات ایدئولوژی، تفسیر در غلبه گفتمان الهی در برابر گفتمان های سلاطین و مستکبران و در تبیین، تاثیرگذاری فرامتن و گفتمان رسمی بر جامعه، شخصیت ها، دقیقا نتیجه تحقیق و پژوهش را به صورت عینی و علنی در بر دارد.

با گستردگی و رسمیت مذهب تشیع در ایران، جهان بینی این مذهب نفوذ کم نظیری را در باورها، منش ها و کنش ها نمایان ساخت و بازتعریف جالب توجهی برای بسیاری از ارزش ها عرضه کرد. هرچند شهادت و مفاهیم برخاسته از آن پیوسته مورد توجه و استفاده بسیاری از شاعران در طول تاریخ ادب فارسی بوده است و کشته شدن در راه ارزش ها، خواه این ارزش، دفاع از دین و تمامیت ارضی ایران باشد و خواه عشق و پاک باختگی در برابر معشوق، از نگاه شاعرانی که به این مفاهیم پرداخته اند از جایگاهی والا برخوردار بوده، اما باورهای شیعی برخاسته از روایات، احادیث، زیارت نامه ها و ادعیه نیز مفاهیم نظام مندی را در این حوزه عرضه کرده است. در این میان، صائب تبریزی که در جامعه ای شیعی زاده شده و زیسته است، نگرشی شیعی را در مفاهیم جاری در آثارش گسترش داده که مفهوم شهادت نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. جایگاه شهید و شهادت در منابع شیعی و اشعار صائب تبریزی دارای وجوه اشتراک قابل تأملی است که این مقاله در راستای واکاوی و تبیین این قرابت ها و مقوله بندی آن ها گام برداشته است. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که مفاهیم برخاسته از روایات، احادیث و زیارت نامه ها در منابع شیعی تأثیر انکارناپذیری در ترسیم چهره شهید در اشعار صائب تبریزی داشته است. اشتراکاتی که گاه، نه تنها در حوزه معنا و مفهوم بلکه در استخدام واژگان نیز آشکار است.