ساخت موضوعی افعال ملکی در آینۀ نظام حالت نمایی و مطابقۀ فارسی(مقاله علمی وزارت علوم)
منبع:
علم زبان سال ۱۲ پاییز و زمستان ۱۴۰۴ شماره ۲۲
81 - 120
حوزههای تخصصی:
افعال ملکی به رغم دوظرفیتی بودن، در مراتب بالای گذرایی نیستند؛ زیرا غیرکنشی بودن فعل و به تبعِ آن، نقش معنایی موضوع ها که نه بر کنشگر و کنش پذیر، که بر مالک و مملوک دلالت دارند، از میزان گذرایی چنین افعالی به شدت می کاهد. بازتاب این وضعیت در رمزگذاری روابط دستوری مشهود است؛ جستار حاضر نشان می دهد که در فارسی دو فعل ملکی «داشتن» و «بودن» فاعل و مفعول خود را به عنوان موضوع های غیرسرنمونی تلقی کرده و آن ها را به گونه ای متفاوت در نظام حالت و مطابقه وارد می کنند و به این ترتیب، نشان داریِ معناییِ موضوع ها در آینه ساخت نحوی منعکس می گردد. با توجه به این که سازمان بندی روابط دستوری در دو جمله متناظر ملکی نظیر «لقمان سه پسر داشت.» و «لقمان را سه پسر بود.» متفاوت است، ضروری می نماید تفاوت رفتاری این دو فعلِ مترادف از نظر معنا و متناظر از نظر ساخت موضوعی، اما نامتناظر از نظر روابط دستوری تبیین شود. پاسخ را می توان در نقش های معنایی غیرسرنمون موضوع های نحوی یافت که اجازه می دهد هر یک از دو موضوع به صورت بالقوه امکان قرارگرفتن در جایگاه فاعل نحوی را بیابند. هم چنین، تأثیر سلسله مراتب نظام های مطابقه و حالت نمایی که در جهت معکوس عمل می کنند، موجب می شود هر کدام از این افعال، یکی از ابزارهای مطابقه یا حالت نمایی را به عنوان راهکار ترجیحی برای رمزگذاری نشان دار ساخت برگزینند. رمزگذاری ناقص موضوع ها نیز می تواند ابزار مکملی برای نشان دار کردن ساخت باشد.