تحلیل ساختار گفتمانی تکفیر و تشیع تمدنی: نبرد هویتی و تمدنی در اسلام معاصر(مقاله علمی وزارت علوم)
حوزههای تخصصی:
این پژوهش باهدف تحلیل ساختار معنایی، هویتی و تمدنی دو گفتمان غالب و رقیب در اسلام معاصر -گفتمان تکفیر و تشیع تمدنی- با استفاده از روش تحلیل گفتمان لاکلا و موفه و نظریه های کلاسیک دین، هویت و تمدن انجام شده است. تحلیل انتقادی متون کلیدی و اسناد فکری نشان می دهد که تقابل این دو فراتر از اختلافات فقهی است و نبردی ساختاری بر سر هویت اسلامی، مشروعیت سیاسی و مدل تمدنی است. گفتمان تکفیر با دال مرکزی «خلافت» و دال های «سلف صالح»، «توحید ظاهرگرا»، «تکفیر»، «بدعت ستیزی» و «جهاد خشونت آمیز»، هویتی انحصارگرا، تفکیکی و تمدن زدا ایجاد می کند و با نفی عقلانیت و ترویج خشونت به قطبی سازی فرقه ای و تضعیف تمدن سازی اسلامی منتهی می شود. در مقابل، گفتمان تشیع تمدنی با دال مرکزی «امامت» به عنوان ادامه نبوت و حاکمیت الهی و با دال های «عدل»، «عقلانیت و علم»، «توسل و زیارت»، «محبت اهل بیت»، «شهادت» و «مهدویت»، هویتی مذهبی و پروژه ای جامع برای تمدن نوین اسلامی ارائه می دهد. این گفتمان با تأکید بر عقل، اخلاق، عدالت و مقاومت فرهنگی، زیربنای معرفتی و عملیاتی ساخت تمدنی نوین است. یافته ها حاکی از ظرفیت گفتمان تشیع تمدنی برای کاهش بحران های هویتی، احیای عقلانیت و ساخت تمدن عدل جهانی و نقش ضد تمدنی گفتمان تکفیر در تولید خشونت و قطبی سازی است؛ بنابراین، آینده اسلام وابسته به گسترش گفتمان تشیع تمدنی و مقابله با گفتمان تکفیر است.