پژوهش های روانشناسی اسلامی

این مقاله به بررسی و نقد دیدگاه ویکتور فرانکل درباره معنای زندگی براساس منابع اسلامی می پردازد. سؤال اصلی پژوهش این است که براساس منابع اسلامی، چه اشکالاتی در دیدگاه فرانکل وجود دارد؟ با بررسی های انجام شده به این پاسخ دست یافتیم که اولاً، روح انسان منشأ الهی دارد که در آغاز خلقت، پس از آفرینش مراحل جسمانی به عنوان موهبتی ویژه به او عطا شده است؛ ثانیاً، دین و معنای مبتنی بر دین دست کم در بین پیروان خود، مشترکات و یگانگی هایی دارند و به دلیل همین ویژگی های مشترک، تعمیم پذیر به همه پیروان آن است؛ ثالثاً، در دین اسلام این امر پذیرفته شده که خالق جهان با انسان سخن گفته و هدف خود از آفرینش را تببین کرده است؛ رابعاً، رنج به تنهایی نمی تواند معنایی برای زندگی ایجاد کند، بلکه رنج و سختی در سایه بندگی خدا معنادار و تحمل پذیر خواهد شد. با این تفصیل مهم ترین انتقادها بر دیدگاه فرانکل، شامل نگاه زمینی و مادی وی به انسان، نبود توجه کافی به ابعاد معنوی و روحانی و تفاوت در مفهوم روح است؛ درحالی که اسلام بر وجود روح به عنوان جوهره ای الهی و مستقل از بدن تأکید دارد، فرانکل به این بعد توجه کمتری نشان داده است.

هدف این پژوهش بررسی نقش میانجی خودشفقت ورزی در ارتباط بین ابرازگری هیجانی و رضایت از زندگی است. در تحقیق پیش رو از روش توصیفی از نوع همبستگی استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش کلیه مردان و زنان بالای 18 سال می باشد که در سال 1403 ساکن شهر قم بوده اند. از این جامعه 121 نمونه به صورت در دسترس انتخاب شد. داده های پژوهش با استفاده ازمقیاس های ناگویی هیجانی تورنتو (بگبی، بارکر و تیلور، 199۴)، خودشفقت ورزی تف و همکاران (2003)، رضایت از زندگی داینر و همکاران (1989) گرداوری شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش رگرسیون خطی به روش بارون و کنی استفاده شده است. یافته های پژوهش نشان دهنده ارتباط مثبت و معنادار بین متغیرهای ابرازگری هیجانی با رضایت از زندگی، ابرازگری هیجانی با خودشفقت ورزی و نیز خودشفقت ورزی با رضایت از زندگی بود؛ همچنین این پژوهش نشان داد خودشفقت ورزی در ارتباط بین ابرازگری هیجانی با رضایت از زندگی نقش میانجی گری ایفا می کند.

برخورداری از تاب آوری بالا، یکی از مؤلفه های اساسی در مهار بحران های اجتماعی و بهبود روابط اجتماعی است. این پژوهش با رویکردی میان رشته ای، تاب آوری را به عنوان سازه ای محوری در مدیریت بحران های اجتماعی (نظامی، روانی) و بهبود روابط اجتماعی از دو دیدگاه اسلام و روان شناسی اجتماعی تبیین می کند. در پژوهش حاضر از روش توصیفی تحلیلی استفاده شده، و روش گردآوری داده ها مبتنی بر بررسی اسناد کتابخانه ای و نظری و تحقیقات تجربی و میدانی است. یافته های کلیدی و راهکارهای تقویت تاب آوری به این شرح است: ۱.  اصلاح باورهای شناختی؛ ۲. ارتباط معنوی (خداسو)؛ ۳. تقویت خودآگاهی؛ ۴. خودمهارگری در تعاملات؛ ۵. ارتباط کلامی / غیرکلامی نیکو؛ ۶. صمیمیت اجتماعی؛ ۷. توجه به تفاوت ها و تغافل. تاب آوری با تلفیق راهکارهای روان شناختی (مثل بازسازی شناختی، تنظیم هیجان) و مفاهیم اسلامی (صبر، توکل، تغافل) به عنوان سکوی پرش از بحران ها عمل می کند. این دوگانگی، هم انسجام ملی را در بحران ها تقویت می کند و هم تعاملات اجتماعی را در سطح خُرد بهبود می بخشد. این پژوهش پیشنهاد می کند برنامه های آموزشی مبتنی بر این هفت راهکار در سطوح فردی و اجتماعی اجرایی شود.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل مسیر پایداری ازدواج از طریق مرزهای زوجینی و مرزهای بیرونی خانواده طراحی و به صورت میدانی و با رویکرد همبستگی انجام شد. جامعه آماری این پژوهش را کلیه زنان و مردان متأهل شهر قم در سال ۱۴۰۴ تشکیل دادند. از این جامعه تعداد ۱۸۰ نفر با استفاده از روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به عنوان نمونه پژوهش مطالعه شدند. ابزارهای جمع آوری داده ها شامل پرسشنامه های پایداری ازدواج (تکمیل شده اسپانیر)، مرزهای زوجینی و مرزهای بیرونی خانواده (طراحی شده هوشیاری و همکاران) بود. داده های جمع آوری شده با استفاده از روش های آمار توصیفی (شامل میانگین و انحراف معیار) و آمار استنباطی (مانند ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون خطی و تحلیل مسیر) در نرم افزار SPSS تجزیه و تحلیل شدند. یافته های پژوهش نشان داد: الف) بین پایداری ازدواج و مرزهای زوجینی، همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد؛ ب) بین پایداری ازدواج و مرزهای بیرونی خانواده نیز همبستگی مثبت و معناداری مشاهده شد؛ ج) نتایج تحلیل مسیر به روشنی نشان داد که پایداری ازدواج به صورت معناداری تحت تأثیر مستقیم و غیرمستقیم مرزهای زوجینی و مرزهای بیرونی خانواده قرار دارد. این یافته ها بر اهمیت سازوکار مرزهای زوجینی و بیرونی خانواده در حفظ و ارتقای ثبات روابط زناشویی تأکید می کنند.

پژوهش حاضر با هدف مقایسه اثربخشی آموزش خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی بر سازگاری و ابراز وجود زنان متأهل انجام شد. روش پژوهش نیمه آزمایشی با استفاده از طرح پیش آزمون پس آزمون و پیگیری با گروه کنترل بود. جامعه آماری کلیه زنان متأهل دارای مدت ازدواج زیر 5 سال و سن بین 20 تا 40 سال شهر تبریز بودند. نمونه آماری 45 زن متأهل که به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به روش تصادفی در دوگروه آزمایش، یک گروه برای آموزش واقعیت درمانی و یک گروه برای آموزش خودمتمایزسازی (هر گروه پانزده نفر) و یک گروه گواه (پانزده نفر) جایگزین شدند. برای جمع آوری داده ها در مرحله پیش آزمون پس آزمون و پیگیری از پرسشنامه سازگاری (اسپانیر، 1976) و پرسشنامه ابراز وجود (گمبریل و ریچی، 1975) استفاده شد. داده های به دست آمده با روش تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر تحلیل شدند. نتایج نشان داد آموزش خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی بر سازگاری و ابراز وجود زنان متأهل مؤثر است؛ همچنین براساس نتایج بین اثربخشی آموزش خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی بر سازگاری و ابراز وجود زنان متأهل تفاوت معناداری وجود ندارد. با توجه به نتایج این پژوهش می توان بیان کرد برای افرادی که از سازگاری و ابراز وجود اندکی برخوردارند می توانند از خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی به عنوان روش درمانی استفاده کنند.

پژوهش حاضر با هدف مقایسه اثربخشی آموزش خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی بر سازگاری و ابراز وجود زنان متأهل انجام شد. روش پژوهش نیمه آزمایشی با استفاده از طرح پیش آزمون پس آزمون و پیگیری با گروه کنترل بود. جامعه آماری کلیه زنان متأهل دارای مدت ازدواج زیر 5 سال و سن بین 20 تا 40 سال شهر تبریز بودند. نمونه آماری 45 زن متأهل که به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به روش تصادفی در دوگروه آزمایش، یک گروه برای آموزش واقعیت درمانی و یک گروه برای آموزش خودمتمایزسازی (هر گروه پانزده نفر) و یک گروه گواه (پانزده نفر) جایگزین شدند. برای جمع آوری داده ها در مرحله پیش آزمون پس آزمون و پیگیری از پرسشنامه سازگاری (اسپانیر، 1976) و پرسشنامه ابراز وجود (گمبریل و ریچی، 1975) استفاده شد. داده های به دست آمده با روش تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر تحلیل شدند. نتایج نشان داد آموزش خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی بر سازگاری و ابراز وجود زنان متأهل مؤثر است؛ همچنین براساس نتایج بین اثربخشی آموزش خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی بر سازگاری و ابراز وجود زنان متأهل تفاوت معناداری وجود ندارد. با توجه به نتایج این پژوهش می توان بیان کرد برای افرادی که از سازگاری و ابراز وجود اندکی برخوردارند می توانند از خودمتمایزسازی و واقعیت درمانی به عنوان روش درمانی استفاده کنند.