پژوهش های روانشناسی اسلامی

پژوهش حاضر درصدد است که کاربست روش میدان معنایی را در فهم معانی واژگان قرآنی با رویکرد روان شناختی در قالب یک مطالعه موردی در باب «خوف» به جامعه علمی روان شناسی ارائه کند. که طی آن تعریف و جانشین و مقابل واژه خوف، نقاط اشتراک و افتراق بین واژه خوف در قرآن و اضطراب در روان-شناسی با رویکرد تحلیل میدانی معنا بیان شد. یافته های پژوهش نشان داد: الف) میدان معنایی، در کشف معانی واژگان روان شناختی قرآن کارآمد است؛ ب) همنشین های خوف با مولفه های منفی عبارت اند از: گرسنگی، نقص مال، جان و خوراک، حزن، کفر، فتنه، طغیان، عذاب الهی، شرک، غفلت، بیماری و شک و مولفه های مثبت: ایمان، استقامت، وفای به نذر، تذکر؛ ج) برخی واژگان جانشین خوف؛ خشیت، تقوی و برخی واژگان متقابل آن امن، طمع، استقامت، رحمت، تقوا، اصلاح، فرح و رجا است؛ د) معنای واژه خوف در قرآن با ترس در روان شناسی متفاوت است؛ ه) همنشینی خوف با واژگانی که مذکور نشان داد: اندوه و ترس ذاتا بد نیست، بلکه به لحاظ متعلق متفاوت است؛ خوف از خدا، خوب و خوف از امور دنیوی بد است؛ و) از جانشینی و همنشینی خوف با واژگان مذکور برداشت شد؛ خوف از خدا، خوفی امید آفرین است.

پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش عوامل زیست محیطی در پدیدآیی و تحول شخصیت در نگرش منابع اسلامی انجام شده اس ت. از این رو با مرور قرآن و منابع حدیثی معتبر و با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، داده های مرتبط گردآوری، کدگذاری، ارزیابی و تحلیل و تبیین شد. یافته ها نشان می دهد با توجه به منابع اسلامی، هوا، آب و خاک به عنوان سه عنصر اصلی محیط زیست، عنصر سرشتی انسان و عامل پدیدایی، تحول مثبت و منفی شخصیت اوست. هوا عامل پایداری خلق و خو، نیرومندی شخصیت و ضعف و رکود آن معرفی شده. آب نیز عامل حیاتی شخصیت و هم چنین پدیدایی و تحول منفی صفات شخصیتی همچون پستخویی، پیمان شکنی، دورویی، طردشدگی و خاری معرفی است . همچنین خاک عامل ثبات شخصیت و فقدان روان آزردگی آن، سازگاری و ناسازگاری و خشک و سخت گیر بودن او معرفی شده است. به نظر می رسد اغلب نظریه های مرتبط، به جز دیدگاه جبرگرایی زیستی، با یافته های این پژوهش همسویی نشان می دهد، همچنین با توجه به آموزه های اسلامی و به منظور پیشگیری از پدیدایی شخصیت نابهنجار یا زمینه سازی تحول و تغییر مثبت در شخصیت، مهاجرت از مناطق زیست محیطی نامطلوب به مناطق مطلوب و معتدل پیشنهاد میشود.

مقدمه: تمایز یافتگی بین فردی نقش بسیار پر اهمیتی در پیش بینی مشکلات بین فردی افراد دارد. هدف پژوهش حاضر بررسی رابطه بین مشکلات بین فردی و تمایزیافتگی فردی با میانجی گری خلاقیت هیجانی زوجین بود. روش پژوهش حاضر همبستگی پیش بین با رویکرد مدل یابی معادلات ساختاری است، جامعه آماری شامل کلیه زوجین مراجعه کننده به کلینیک های روانشناسی و مشاوره شهر مشهد تشکیل دادند. نمونه گیری در پژوهش حاضر به روش در دسترس انجام گرفت، حجم نمونه بر اساس توصیه تابکنیک و فیدل (2001) محاسبه شد که در مجموع 104 نفر به سه پرسشنامه تمایز یافتگی خود اسکورن(1989)، خلاقیت هیجانی آوریل و توماس نولز(1991) و مشکلات بین فردی بارخام(1996) به صورت کامل پاسخ داده شد. یافته ها نشان دادند که تمایز یافتگی خود پیش بینی کننده مشکلات بین فردی افراد می باشد.(P<0.05)، همچنین خلاقیت هیجانی نقش میانگری بین تمایز یافتگی خود و مشکلات بین فردی دارد.(P<0.05)

هدف پژوهش حاضر بررسی نقش واسطه ای بهزیستی فاعلی در ارتباط بین خوش بینی و کارآمدی خانواده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی از نوع همبستگی بود. جامعه آماری این پژوهش تمام مردان و زنان متاهل بالای 18 ساکن قم در سال 1403 بوده است، که بر اساس قاعده تاچینک و فیدل از جامعه مذکور 132 نمونه به روش در دسترس انتخاب شد. داده ها با استفاده از پرسشنامه های کارآمدی خانواده صفورایی پاریزی خوش بینی اسلامی نوری و شادکامی آکسفورد جمع آوری گردید. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از آمار توصیفی برای توصیف داده ها و برای تحلیل نتایج از آزمون همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی استفاده شد. بر اساس نتایج به دست آمده، بین خوش بینی و کارآمدی خانواده رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. یافته ها حاکی از وجود یک رابطه مثبت و معنادار بین بهزیستی فاعلی و کارامدی خانواده بود. علاوه بر این، یافته ها نشان داد که بهزیستی فاعلی به عنوان یک متغیر میانجی، در ارتباط میان این دو متغیر خوش بینی و کارآمدی خانواده نقش دارد. این یافته ها بر اهمیت بهزیستی فاعلی در تقویت کارآمدی خانواده بر اساس خوش بینی تأکید می کند.

تنگنای روانی به عنوان یکی از مفاهیم روان شناسی اسلامی رابطه نزدیکی با آسیب ها و اختلالات روانی پیدا می کند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی راهبردهای مدیریت تنگنای روانی بر اساس قرآن کریم و با استفاده از روش کیفی و کمّی انجام شد. در بخش کیفی، داده ها از طریق شناسایی مفهوم «ضیق» در قرآن به عنوان گویاترین واژه و بررسی حوزه معنایی آن و دستیابی به دیگر واژگان کلیدی نظیر حرج، قبض، سوء و شرح جمع آوری شد. ابتدا ۲۱۶ آیه شناسایی و سپس با پالایش، به ۴۹ آیه رسید. در ادامه، روایات تفسیری و تفاسیر معتبر شیعی با تأکید بر «المیزان» به محدوده تحقیق افزوده شد. در بخش تحلیل کیفی، روش استنطاقی با استفاده از ابزار تحلیل شبکه مضامین به کار گرفته شد. یافته ها نشان داد که راهبردهای مدیریت تنگنای روانی شامل پنج مقوله اصلی: راهبردهای رفتاری، شناختی، هیجانی، معنوی و اجتماعی، 11 مقوله فرعی و 89 مفهوم اولیه هستند. در بخش کمی، روایی محتوا با استفاده از نظرات ۱۰ کارشناس متخصص در علوم اسلامی و روان شناسی ارزیابی شد و در نتیجه مطابقت تمام مقولات با مستندات و ضرورت آن ها به تأیید رسید. یافته های پژوهش حاضر می تواند در طراحی الگوهای آموزشی و درمانی برای مدیریت تنگنای روانی مورد استفاده قرار گیرد.

تربیت اجتماعی اعضای جامعه و به ویژه نسبت به تعامل بین فردی، از انتظاراتی است که به گونه های مختلف در آموزه های اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. سوال اساسی این است که تربیت اجتماعی افراد جامعه و به ویژه در تعامل چهره به چهره با دیگران چه فوایدی دارد و مهم ترین جلوه های تربیت اجتماعی معطوف به تعامل بین فردی چیست ؟ این مقاله با روش پردازش توصیفی- تحلیلی، به تحلیل و تبیین فواید تربیت اجتماعی افراد جامعه و به ویژه به تبیین جلوه های تربیت اجتماعی که ناظر به تعامل بین فردی می باشد، پرداخته است. با تامل در آموزه های اسلامی و دانش روان شناسی می توان ادعا کرد که تربیت اجتماعی اعضای جامعه، از ضرورت های اجتماعی است و فواید زیادی به دنبال دارد. تربیت اجتماعی افراد جامعه و به ویژه نسبت به تعامل چهره به چهره، باعث تسهیل روابط اجتماعی، افزایش سرمایه اجتماعی، افزایش حسّ همدلی و صمیمیت ، ارتقاء منزلت اجتماعی و باعث افزایش اعتماد متقابل و کاهش تعارض های اجتماعی-فرهنگی می شود. رعایت هنجارهای اجتماعی در تعامل بین فردی، از اخلاق هنجاری مهم در اسلام است.