دانش پژوهی در رهبری و مدیریت آموزشی

نام یک علم، تنها یک برچسب شناسایی نیست، بلکه یک عمل گفتمانی پیچیده و یک بیانیه هستی شناختی است که هویت، مشروعیت، دامنه شمول، و جایگاه آن را در منظومه معرفت بشری صورتبندی می کند. این جستار با رویکردی واکاوانه و با بهره گیری از چارچوب هایی از فلسفه تحلیلی زبان، به کندوکاو در چالش های زبانیِ بنیادین در نام گذاری حوزه «مدیریت» می پردازد. هدف آن است تا نشان داده شود چگونه انتخاب به ظاهر ساده و عاری از بار فلسفی عنوانی چون "Management"، یا " Administration"، خود محصول هزارتوی پیچیده از جبر تاریخ، عمل گرایی تکنوکراتیک، کشمکش های معرفت شناختی، و بازی های قدرت است. مقاله حاضر استدلال می کند که این نام گذاری، فارغ از هرگونه قضاوت ارزشی، نه یک اتفاق ساده، بلکه عاملی فعال و شکل دهنده در تعیین مرزها، ماهیت ظاهرا بینارشته ای، و بحران مشروعیت دائمی این رشته بوده است. این مقاله با بررسی فرضیه های رقیب، واکاوی ذهنیت بازیگران کلیدی، و طرح نام های آلترناتیو به مثابه اندیشه آزمایی، در پی تبیین این گزاره است که "چگونه «نامیدن»، خود شکلی از «فهمیدن» و «ساختن» واقعیت یک حوزه دانش است".

کتاب «خُم پنیر»، زندگی نامه دکتر حسن کاردان، استاد مدیریت آموزشی دانشگاه علامه طباطبائی، در بهار ۱۴۰۳ منتشر شد. این اثر به شیوه «زندگی نامه نویسی دیگرنوشت» با نثری روان و طنزآمیز، خاطرات کودکی، تحصیل در دانشسرای سپاه دانش و آمریکا، تدریس دانشگاهی و تأسیس کارخانه های صنعتی را روایت می کند. کاردان، دانش آموخته دکتری از کالج پی بادی (۱۹۷۷)، به مستندسازی تاریخ آموزش و پرورش ایران کمک شایانی می کند.اهمیت کتاب: جایگاه منحصربه فرد در مدیریت آموزشی، بازنمایی تحولات اجتماعی-فرهنگی نیم قرن اخیر، کاربرد عملی نظریه های روابط انسانی در صنعت (مانند تشویق کارگران و بهداشت محیط کار)، و درس های تربیتی همچون سخت کوشی، صداقت و قدردانی. خُم پنیرسرمشقی الهام بخش برای جوانان ناامید، به ویژه دانشجویان، است و پلی میان آموزش، صنعت و تربیت اخلاقی می سازد.

این پژوهش کیفی با هدف بررسی اثربخشی رهبری تحول آفرین در ادغام رایانه و نرم افزارهای آموزشی در فرایند تدریس دروس علوم در مقطع ابتدایی در مدارس غرب استان مازندران انجام شده است. جامعه آماری شامل معلمان مدارس ابتدایی این منطقه است که به دلیل نقش مستقیم در فرایند تدریس و تعامل با فناوری های آموزشی انتخاب شدند. نمونه گیری به روش هدفمند و نظری صورت گرفت به گونه ای که معلمان دارای تجربه کافی در استفاده از فناوری های آموزشی و آشنایی با سبک رهبری تحول آفرین به عنوان نمونه های کلیدی برگزیده شدند. تعداد نمونه ها تا رسیدن به اشباع داده ای (۱۵ تا ۲۰ نفر) ادامه یافت تا غنای داده ها و جامعیت تحلیل تضمین شود. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته جمع آوری و با استفاده از نرم افزار MAXQDA و روش کدگذاری باز و محوری تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که رهبری تحول آفرین با ایجاد انگیزه، حمایت و توانمندسازی معلمان، نقش مهمی در تسهیل ادغام فناوری در آموزش علوم ایفا می کند. همچنین، زیرساخت های فناوری، آموزش مستمر و حمایت سازمانی از عوامل کلیدی موفقیت این فرآیند هستند. این پژوهش می تواند راهنمایی عملی برای مدیران و سیاست گذاران آموزشی در غرب استان مازندران برای بهره برداری مؤثر از فناوری در آموزش باشد.

این مقاله با رویکردی انتقادی به بررسی توسعه نظریه های مدیریت و رهبری آموزشی با تمرکز بر دیدگاه های طبیعت گرایانه کالین اوورز و گابریل لاکومسکی می پردازد. رهبری آموزشی به عنوان رشته ای نسبتاً جوان، تحت تأثیر پارادایم های کلاسیک مدیریت قرار دارد و از دیدگاه این دو اندیشمند، نیازمند بازتعریف بر اساس اصول علم طبیعی و انسجام گرایی معرفت شناختی است. اوورز و لاکومسکی با تأکید بر پیوند مدیریت آموزشی با علوم طبیعی، رویکردی پساپوزیتیویستی را پیشنهاد می کنند که در آن نظریه ها بر اساس معیارهایی مانند سازگاری، سادگی، و انسجام درونی ارزیابی می شوند. مباحث اصلی مقاله حول سه محور فردگرایی در برابر ساختارگرایی، ذهن متمرکز و خودسازمان دهی، و شناخت توزیع شده و تصمیم گیری متمرکز است. اوورز و لاکومسکی با دفاع از «انسجام گرایی طبیعت گرایانه»، استدلال می کنند که نظریه های مدیریت آموزشی باید با علوم طبیعی همسو باشند و از معیارهای علمی مانند تجربه پذیری و انسجام درونی برخوردار باشند. با این حال، این رویکرد با انتقاداتی مانند تقلیل گرایی عدم کاربردپذیری عملی، و غفلت از روایت های عملی مواجه است. در مجموع مقاله اشاره می کند که هرچند رویکرد طبیعت گرایانه اوورز و لاکومسکی گامی به سوی علمی تر کردن مدیریت آموزشی محسوب می شود، اما نیاز به تعدیل و ترکیب با دیدگاه های اجتماعی و انتقادی دارد. نقد اصلی به آن ها، ایده آلیستی دانستن نظریه شان و فاصله گرفتن از واقعیت های عینی در محیط های آموزشی است. به رغم این محدودیت ها، مشارکت آن ها در احیای بحث های معرفت شناختی در رهبری آموزشی قابل توجه است.

هدف: این پژوهش با هدف طراحی مدل تاب آوری حرفه ای معلمان ابتدایی ایران و بررسی نقش رهبری تحولی مدیران در تقویت این سازه انجام شد. تاب آوری حرفه ای به عنوان عاملی کلیدی در مواجهه با چالش های آموزشی و حفظ بهزیستی معلمان تعریف شد و ضرورت بررسی عوامل سازمانی و فردی مؤثر بر آن مورد تأکید قرار گرفت. مواد و روش ها: پژوهش از طرح آمیخته اکتشافی متوالی بهره گرفت. در مرحله کیفی، دیدگاه ها و تجربیات ۲۵ نفر از معلمان ابتدایی شهر کرمان (۱۸ زن، ۷ مرد، میانگین سنی ۳۸ سال) با استفاده از مصاحبه نیمه ساختاریافته و بحث گروهی متمرکز، مورد بررسی قرار گرفت. بحث و نتیجه گیری: تحلیل مضمون داده ها، تاب آوری حرفه ای را به عنوان سازه ای چندبعدی شامل توانایی غلبه بر چالش ها، حفظ بهزیستی، سازگاری با تغییرات و احساس معنا در کار تعریف کرد. عوامل مؤثر بر تاب آوری شامل حمایت سازمانی (به ویژه حمایت مدیران تحول آفرین)، روابط مثبت با همکاران، خودکارآمدی و فرصت های رشد حرفه ای شناسایی شدند. در مرحله کمی، پرسش نامه تاب آوری حرفه ای معلمان (PRTQ) و پرسش نامه رهبری تحولی (TLQ) در میان ۳۵۰ نفر از معلمان ابتدایی کرمان (۲۲۰ زن، ۱۳۰ مرد، میانگین سنی ۳۹ سال، میانگین سابقه تدریس ۱۲ سال) توزیع شد. نتایج نشان داد که میانگین نمرات تاب آوری حرفه ای (M = 3.85, SD = 0.62) و رهبری تحولی (M = 4.12, SD = 0.58) بالاتر از حد متوسط بود و بین این دو سازه رابطه ای مثبت و معنادار وجود داشت (r = 0.68, p < 0.001). تحلیل رگرسیون نشان داد که رهبری تحولی ۴۸٪ از واریانس تاب آوری حرفه ای معلمان را پیش بینی می کند (R² = 0.48, F(4, 345) = 80.25, p < 0.001). مدل سازی معادلات ساختاری، برازش مناسبی برای مدل پیشنهادیِ تأثیر مستقیم و غیرمستقیم رهبری تحولی بر تاب آوری از طریق حمایت سازمانی و خودکارآمدی نشان داد. این پژوهش بر نقش کلیدی رهبری تحولی مدیران در ارتقای تاب آوری حرفه ای معلمان ابتدایی تأکید دارد و مدل ارائه شده می تواند به عنوان مبنایی برای طراحی مداخلات آموزشی و توسعه حرفه ای معلمان و مدیران به کار گرفته شود.

رهبری آموزشی به عنوان یک دیسیپلین چندوجهی، از اوایل قرن بیستم تا عصر دیجیتال تحولات عمیقی را تجربه کرده است. این مطالعه با رویکرد مرور نظام مند، سیر تکامل نظری و عملی این حوزه را در چهار دوره کلیدی بررسی می کند: دوره کلاسیک با تأکید بر کارایی و بوروکراسی، چرخش انسان گرایانه دهه های 1970 و 1980 با تمرکز بر فرهنگ و ارزش ها، نظریه های انتقادی، فمینیستی و پست مدرن دهه های 1980 و 1990 با توجه به نابرابری و قدرت، و خوانش های معاصر با محوریت فناوری، جهانی سازی و پیچیدگی های سیستمی. یافته ها نشان می دهند که رهبری آموزشی از یک مفهوم عمل محور به کنشی اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی تکامل یافته که نیازمند بازتعریف نقش مدیران به عنوان تسهیل گران یادگیری و هدایت کنندگان شبکه ای است. چالش های پیاده سازی این رویکردها شامل کمبود زیرساخت های فناوری و پژوهش های محلی است. این مطالعه پیشنهاد می کند که توسعه رهبری آموزشی نیازمند سرمایه گذاری در فناوری، تقویت پژوهش های بومی و ترویج فرهنگ همکاری و عدالت است تا نظام های آموزشی به سوی محیط های یادگیری نوآورانه و فراگیر حرکت کنند.

رهبری، مفهومی محوری در نظریه های مربوط به عملکرد سازمان هایی مانند مدارس و بوروکراسی های آموزشی است، اما اخیراً به دلیل کوری جنسیتی، عادت واره های جنسیتی، پیامدهای تقسیم کار جنسیتی و سلسله مراتبی، در سطوح مختلف، بسیاری از مفاهیم مدیریت آموزشی با دیدگاه ها و پرسش های انتقادی مواجه شده است. این انتقادها بر ادعاهای دانش و رویکردهای پژوهشی پوزیتیویستی است که فرض جهان شمولی تجربه مردانه را به تصویر می کشند. این الگوها در طول دهه 1970 و اوایل دهه 1980 موجب شکل گیری سیاست های مداخله گرایانه لیبرال در مورد فرصت های برابر شده بود. چنین سیاست هایی بر اساس نظریه اجتماعی شدن نقش جنسیتی بنا شده و به دنبال تسهیل پذیرش «نقش های رهبری توسط زنان» در مدارس بودند تا تعادل جنسیتی عادلانه تری ایجاد کنند؛ اما کاهش زنان در چنین موقعیت هایی در این دوره نشان می دهد که مسئله پیچیده تر از صرفاً اطلاعات آماری است. این مقاله براساس رویکرد پژوهش نظری با بازسازی مفهوم فمینیستی رهبری آموزشی، موفقیت ها و ناکامی های زنان در این عرصه در مقابله با قدرت های چندجهته و چندوجهه را مورد بررسی قرار می دهد. این مطالعه، با نگاهی انتقادی به گفتمان زنان در رهبری و مدیریت آموزشی، چارچوبی را برای ذینفعان جهت درک و حمایت از رهبران زن ارائه می دهد. یافته ها، نیاز به سیاست های هدفمند و تغییرات نهادی برای تقویت برابری جنسیتی در نقش های رهبری را برجسته می کند.