درخت حوزه‌های تخصصی

منطق

حوزه‌های تخصصی
ادبیات اقتصاد تاریخ تربیت بدنی جغرافیا حقوق روانشناسی زبان شناسی علم اطلاعات و دانش‌شناسی علوم اجتماعی علوم اسلامی علوم انسانی علوم تربیتی علوم سیاسی فلسفه و منطق مدیریت مطالعات زنان هنر و معماری
توضیحی درباره چارت حکمت و فلسفه شرق فلسفه غرب گروه های ویژه منطق
صوری غیر صوری فرامنطق فلسفه منطق گروه های ویژه
ترتیب بر اساس: جدیدترینپربازدیدترین
فیلترهای جستجو: فیلتری انتخاب نشده است.
نمایش ۶۰۱ تا ۶۲۰ مورد از کل ۶۲۵ مورد.
۶۰۱.

منطق حقوق زبانی(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۵ بهار و تابستان ۱۳۹۷ شماره ۱ (پیاپی ۸) 101-115
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۴۶ تعداد دانلود : ۵۳
مواد، مفاد و گزاره های حقوقی، از نقص، خلأ، ناسازگاری یا ایرادهای اجرایی و هنجاری دور نیستند؛ بنابراین، در بیشتر موارد، این گونه متون، نیازمند ارائه تحلیل و تفسیرند. همین امر، فلاسفه حقوق را به تحلیل، تفسیر و تبیین آنها واداشته است. ازاین رهگذر، دیدگاه ها و رویکردهای گوناگونی در ارزیابی، تحلیل و تفسیر قضایای حقوقی، شکل گرفته‏اند که مجموع آنها، «روش استدلال» یا «منطق حقوق» نامیده می شوند. ازسوی دیگر، درباره «منطق حقوق» نیز رویکردهای گوناگونی عرضه شده است که یکی از مهم‏ترین آنها، «منطق حقوق زبانی» است. این رویکرد به‏طورمستقیم از یافته های فلسفه تحلیلی، فلسفه زبان، معناشناسی و کاربردشناسی به عنوان دانش های زبانی و معنایی تأثیر پذیرفته اند. نوشتار پیشِ رو، با روش توصیفی تحلیلی به بررسی منطق حقوق زبانی می پردازد.
۶۰۲.

کاربرد منطق در کشف براهین توحید در ذات، صفات و افعال از سوره توحید(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۹ پاییز و زمستان ۱۴۰۱ شماره ۲ (پیاپی ۱۷) 109 - 130
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۸ تعداد دانلود : ۵۵
قرآن کریم، اولاً جامع ترین کتاب برای سعادت ابدی انسان است؛ ثانیاً صورتِ نازل شدهِ علم نامحدود الهی در قالب الفاظ و عبارات است؛ ثالثاً کتاب استدلال و برهان است تا آنجا که بیش از سیصد مرتبه به تعقل فراخوانده و حتی از مخالفان خود طلب برهان کرده است. بااین حال برخی مفسران همچون علامه طباطبایی براین باورند که این کتاب آسمانی، برهانی بر اثبات وجود خدا - که اساس توحید و سعادت و رکن همه ادیان شمرده می شود - اقامه نفرموده است. بسیاری از مفسران معاصر با این نظریه مخالفت ورزیده و می گویند بر فرض هم آیات قرآن مستقیماً برهانی بر وجود خدای سبحان بیان نکرده باشد، این گونه نیست که از لایه های باطنی آیات نتوان چنین برهانی را استنباط کرد. بنابراین پژوهش پیش رو با استفاده از قواعد علم منطق در بارز کردن قیاس های مضمر، درپی آن است که با روش توصیفی- تحلیلی و با عبور از مباحث نظری مطرح شده دراین باره، به حکم «أدلّ الدلیل علی إمکان الشیء وقوعه»، در قالب عینی و مصداقی، براهین فلسفی همچون «امکان و وجوب» با توجه به آیه 59 سوره واقعه، برهان «صدیقین» با توجه به آیه 45 سوره فرقان و همچنین «برهان نظم» - که برهانی کلامی شمرده می شود - با توجه به آیه 50 سوره طه را از آیات قرآن استنباط کرده و ریشه این براهین را در این کتاب آسمانی دنبال کند. انجام پژوهش هایی ازاین دست می تواند جلوه ای از تفکیک ناپذیری قرآن و برهان و نمایی از اعجاز علمی این کتاب آسمانی را به سهم خود آشکار سازد.
۶۰۳.

تحلیل ابن سینا از مؤلفه های حدس با نگاه به دیدگاه برخی شارحان و منتقدان(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ پاییز و زمستان ۱۴۰۰ شماره ۲ (پیاپی ۱۵) 25-46
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۴۰ تعداد دانلود : ۵۰
منطق دانان مسلمان حدس را عامل یقین به حدسیات معرفی کرده اند. ازاین رو، آشنایی با چیستی و عناصر سازنده حدس در تحلیل نحوه یقین به حدسیات، امری بایسته است. ابن سینا نخستین منطق دانی است که بررسی گسترده ای درباره حدس و قضیه حدسی انجام داده و ابعاد گوناگون آن را بیان کرده است؛ به گونه ای که بر بسیاری از منطق دانان پس از خود تأثیرگذار بوده است. البته برخی شارحان و منتقدان وی دیدگاه های متفاوتی را دراین باره مطرح کرده اند. ازاین رو، نوشتار پیش رو بر آن است تا حقیقت حدس را از نگاه ابن سینا تحلیل کند و سپس آرای شارحان و منتقدان یادشده را طرح کرده و با آن بسنجد. براساس این مقاله، حدس از نگاه ابن سینا عبارت است از انتقال دفعی ذهن به حدوسط صحیح، بدون نیاز به جست وجوی ذهنی که حل مجهول را در پی دارد. براین اساس، اموری چون به کارگیری قوای حسی، نیاز به انجام فعل جوارحی و کشف ماهیت پدیده ها که برخی شارحان و ناقدان ابن سینا برای حدس برشمرده اند، مقوّم یا جزء لوازم حدس نیستند.
۶۰۴.

قضیه محاکی؛ صادق یا کاذب؟(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۹ بهار و تابستان ۱۴۰۱ شماره ۱ (پیاپی ۱۶) 7-27
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۶ تعداد دانلود : ۵۲
صدق و کذب محاکات یکی از موضوعاتی است که منطق دانان مسلمان آن را در ترازوی تحلیل قرار داده اند. پرسش مطرح دراین باره این است که قضیه محاکی صادق است یا کاذب؟ مقاله پیش رو بر آن است تا به روش کتابخانه ای به تحلیل آرای منطق دانان مسلمان درباره پرسش بالا بپردازد. در بیان این مطلب می توان به سه گام در آثار منطق دانان اشاره کرد. در گام نخست، با تحلیل چیستی محاکات درمی یابیم که به دلیل یکسان نبودن مشبّه به با مشبّه در محاکات، قضیه محاکی همواره کاذب است. در گام دوم، با تفکیک مراد استعمالی کلام از مراد جدی آن، روشن می شود که محاکات در مراد استعمالی کلام رخ می دهد و به مراد جدی مرتبط نیست؛ اما در گام سوم، با تحلیل دقیق ترِ مراد استعمالی، به این نتیجه می رسیم که قضیه محاکی از مصداق مفروض در ذهن انسان گزارش می کند و همواره مطابق با آن و صادق است.
۶۰۵.

واقع سلبی در گزاره سالبه صادق از دیدگاه راسل(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ بهار و تابستان ۱۴۰۲ شماره ۱ (پیاپی ۱۸) 59 - 85
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۵۰ تعداد دانلود : ۶۵
این مقاله در باره «واقع سلبی» از دیدگاه برتراند راسل به بحث می پردازد و پس از تشریح به ارزیابی آن خواهد پرداخت. نخست، مباحثی در باره صدق و مطابقت مطرح می شود و با بیان اینکه «صدق منطقی» چیزی جز «مطابقت قضیه با واقع» نیست، به تبیین جایگاه واقع و نفس الامر در فرایند شناخت پرداخته می شود. هدف اصلی این پژوهش شناخت زوایای پنهان «واقع» و «نفس الامر» به عنوان یکی از مؤلفه های صدق در گزاره سالبه صادق است که این هدف در بررسی دیدگاه راسل در این زمینه دنبال می شود. راسل بر این باور است که گزاره های سالبه صادق دارای نفس الامرواقعی است که حقیقتاً با واقع گزاره های ایجابی فرق دارد. از این رو، وی آن را واقع سلبی(Negative Fact) نام نهاده است که هویتاً غیر از «واقع وجودی» است. راسل بر این باور است که پذیرش فرضیه «واقع سلبی» از لوازم منطقی نظریه مطابقت در تعریف صدق است. این نظریه از زمان طرح آن تاکنون موافقان و مخالفانی داشته است. نویسنده بر این باور است که مدعای راسل در این زمینه قابل دفاع است.
۶۰۶.

تفکیک مفهومی- افرادی در حمل شایع صناعی(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ بهار و تابستان ۱۴۰۰ شماره ۱ (پیاپی ۱۴) 23-42
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۹ تعداد دانلود : ۵۱
تقسیم حمل به حمل اولی ذاتی و حمل شایع صناعی، ازجمله مباحث پُردامنه در آثار ملاصدراست. نه تنها معنای هریک از این دو حمل، بلکه همه اقسام آن ها را باید مورد تحقیق جدی قرار داد تا بتوان به کمک آن ها به گره گشایی های ملاصدرا از مسائل به خوبی پی برد. ملاصدرا حمل شایع صناعی را در مقابل حمل اولی ذاتی قرار می دهد و سپس به ذکر تقسیمات آن می پردازد. او سپس گزاره های مبتنی بر این حمل را بر این اساس که مراد از موضوع آن ها «مفهوم» یا «افراد» باشد، به دو دسته تقسیم می کند. اما این تفکیک می تواند دارای سه معنا باشد. در این مقاله پس از طرح این معانی، تلاش شده است تا نشان داده شود که مراد ملاصدرا از این تفکیک کدام یک از معانی یادشده بوده است و آیا اساساً می توان همین تفکیک را برای گزاره های مبتنی بر حمل اولی ذاتی نیز به کار گرفت یا نه؟
۶۰۷.

بررسی چرایی و چگونگی آموزش فضیلت فکری در درس منطق(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ بهار و تابستان ۱۴۰۰ شماره ۱ (پیاپی ۱۴) 101-125
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۴۶ تعداد دانلود : ۵۲
موضوع اصلی منطق استدلال است و هدف از مطالعه این دانش و مهارت ورزی در آن، جلوگیری از بروز خطا در اندیشه است. متأسفانه اغلب کسانی که در کلاس های درس منطق شرکت می کنند براین باورند که این هدف محقق نشده است. نگارنده با بررسی دیدگاه های فیلسوفان تحلیلی معاصر درباره معرفت شناسی فضیلت، براین باور است که مسئله اساسی دیگری با عنوان فضیلت های فکری وجود دارد که درصورت آموزش و یادگیری آن در کلاس های منطق، گام مهمی در تحقق این هدف خواهد بود. براساس این رویکرد، متون و منابع درسی منطق نیاز به بازنگری دارند و لازم است آموزش فضایل فکری در برنامه درسی منطق گنجانده شود. در این مقاله، اطلاعات به روش کتابخانه ای گردآوری شده، سپس به روش توصیفی و تحلیل محتوا مورد ارزیابی قرار گرفته است و این نتایج به دست آمده که: اولاً، آموزش فضایل فکری در تدریس مباحث منطق بسیار لازم و ضروری است؛ ثانیاً، با کمک آموزه های فیلسوفانِ معرفت شناسِ فضیلتِ معاصر می توان راهکارهایی برای به کارگیری و پرورش این رویکرد ارائه داد.
۶۰۸.

اثبات گرایی، ابطال گرایی و تایید گرایی در بوته نقد(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۵ بهار و تابستان ۱۳۹۷ شماره ۱ (پیاپی ۸) 73-99
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۶ تعداد دانلود : ۶۱
از دیرباز این مسئله ذهن اندیشمندان را به خود مشغول کرده بود که چگونه یک پژوهشگر تجربی با مشاهدات محدودی - که بیانگر یکسانی چند پدیده طبیعی است - می تواند ادعا کند که قانونی کلی و تجربی را کشف کرده است. اگر مشاهدات در قالب گزاره بیان شوند، گزاره های شخصی خواهند بود؛ درحالی که قانون همیشه در قالب گزاره ای کلی بیان می شود. با توجه به این نکته منطقی، این مسئله رخ می نماید که گذر از چند گزاره شخصی به یک گزاره کلی چه توجیه منطقی و معقولی دارد؟ درباره ارتباط مشاهدات جزئی با قوانین کلی تجربی، به ترتیب تاریخی، سه دیدگاه «اثبات گرایی»، «ابطال گرایی» و «تأییدگرایی» ارائه شده است. در این نوشتار، به بررسی و نقد این سه دیدگاه خواهیم پرداخت و نشان خواهیم داد که اثبات گرایان، این مسئله را از منظر معرفت شناسی می نگریسته اند؛ در حالی که ابطال گرایان و تاییدگرایان نتوانسته اند مسئله را از بُعد معرفت شناسانه حل کنند؛ بلکه از دید روش شناسی به موضوع پرداختند. بنابراین هیچ یک از اینها نتوانستند تبیین درست و کاملی در این باره ارائه کنند.
۶۰۹.

مطلقه عامه در تطور تاریخ(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۷ پاییز و زمستان ۱۳۹۹ شماره ۲ (پیاپی ۱۳) 7-21
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۴ تعداد دانلود : ۴۴
در دانش ها هر اصطلاحی هویتی برای خود دارد که در فرایند تاریخ شکل می گیرد. از این رهگذر، اصطلاح علمی نیز بسان یک موجود، تولد، رشد و گاهی مرگ را تجربه می کند. مطلقه عامه به عنوان یکی از اصطلاحات منطق موجهات، تطور و تغییر مفهومی را در طول تاریخ منطق از سر گذرانده است. مسلمانان ازجمله وارثان جدی ارسطو که منطق موجهات را گسترش داده اند، مطلقه عامه را در قلمرو اندیشه خود پرورده و آثار آن را بررسی کرده اند. این پژوهش، تطور تاریخی مطلقه عامه را در این قلمرو، بررسی و گزارش می کند. روش پژوهش توصیفی است و نتیجه آن است که میان منطق دانان مسلمان، هم در مفهوم شناسی و هم در طبقه بندی مطلقه عامه اختلاف وجود دارد.
۶۱۰.

منطق و معرفت شناسی(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۵ بهار و تابستان ۱۳۹۷ شماره ۱ (پیاپی ۸) 27-49
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۷۶ تعداد دانلود : ۵۱
منطق یکی از علومی است که از سده گذشته تا امروز مورد توجه معرفت شناسان قرار گرفته و در مبانی بنیادین آن تردید شده است. این تردید در ارزش معرفت منطقی از منظرهای مختلفی چون تجربه گرایی، قراردادگرایی، محیط گرایی، کارکردگرایی و جامعه شناسی معرفت صورت گرفته است. در این مقاله، نخست با معرفی مقصود خودمان از منطق به نحوی که هردو منطق قدیم و جدید را دربرگیرد، به شرح مختصری از اصول بنیادین آن (اصل تناقض و قاعده های رفع تالی، وضع مقدم و مثال نقض) پرداخته ایم. سپس پس از معرفی هرکدام از نگرش های تجربه گرایی، قراردادگرایی، محیط گرایی و کارکردگرایی، به نقد و تحلیل آنها مبادرت ورزیده ، نشان داده ایم که این گونه اشتراکات (اصل تناقض و قاعده های رفع تالی، وضع مقدم و مثال نقض) به صورت پیشینی و استعلایی وجود دارند.
۶۱۱.

نظریه شناخت ابن سینا (رویکرد ابن سینا به شناخت، توجیه و یقین در نظریه برهان)(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۵ بهار و تابستان ۱۳۹۷ شماره ۱ (پیاپی ۸) 51-72
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۷۱ تعداد دانلود : ۵۱
اگرچه ابن سینا در آثار خود، برخی مباحث معرفت شناختی همچون تعریف و ابزار ادراک، علم حصولی و علم حضوری را به صورت مستقیم، هرچند پراکنده، مطرح کرده است؛ اما بخش مهمی از نظریه شناخت وی در منطق شفا و در ضمن نظریه برهان، قرار دارد. ابن سینا در نظریه برهان، پس از تعریف علم و یقین، رویکردی مبناگرایانه نسبت به توجیه اتخاذ کرده و به نقد دیدگاه های مخالف پرداخته است. وی در بیان امکان دستیابی به هدف علم (یقین دائمی زوال ناپذیر) نظریه ای علّی بیان کرده است که در این مقاله « نظریه علّی شناخت ابن سینا» نامیده شده است؛ نظریه ای که تقریر برون گرایانه آن در معرفت شناسی معاصر به نام آلوین گلدمن، شناخته شده است.
۶۱۲.

قضیه بتّیّه و غیربتّیّه(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۷ بهار و تابستان ۱۳۹۹ شماره ۱ (پیاپی ۱۲) 139-157
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۲۹ تعداد دانلود : ۴۲
یکی از تقسیمات قضیه که در برخی از کتاب های فلسفی و منطقی متأخرین مطرح شده تقسیم قضیه به بتیه و غیربتیه است. هریک از این دو قسم به ویژه قضیه غیربتیه دارای احکامی است که می توان از آن ها در حل پاره ای از مشکلات منطق و فلسفه بهره برد. تا پیش از جعل این اصطلاح، آن مشکلات به آسانی حل نمی شد، اما با توجه به این گونه از قضایا، راه حل آسانی برای این مشکلات پدید آمد. البته خود این قسم از قضیه با چالش هایی روبه رو شده که در این مقاله پس از بررسی مفهوم و نیز حقیقت این گونه قضایا، به این مسائل نیز پرداخته شده است. در ضمنِ این بررسی، ناگزیر پای برخی دیگر از قضایا، مانند شرطیه، مشروطه و حقیقیه نیز به مقاله باز شده است تا تفاوت قضیه غیربتیه با آن ها روشن شود.  
۶۱۳.

کاوشی در ارتباط ساختاری نظریه لاکاتوش و روش شناسی اسلامی(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۹ پاییز و زمستان ۱۴۰۱ شماره ۲ (پیاپی ۱۷) 31 - 57
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۰ تعداد دانلود : ۴۶
روش شناسی علوم به دلیل اینکه نیروی محرکه پیشرفت علوم به شمار می رود، همواره مورد توجه اندیشمندان آن علوم از زمان های دور تا به امروز بوده است. در کتاب های دانشمندان قدیم، روش شناسی هر کتابی به عنوان یکی از رئوس ثمانیه در ابتدای آن کتاب مورد اشاره قرار می گرفته است؛ زیرا روش شناسی هر علمی درواقع منطق خاص آن علم است و این منطق از شاخه های منطق عام است که همه علوم در پیروی در منطق عام مشترک اند. اندیشمندان معاصر نیز توجه بسیار جدی به مباحث روش شناختی در علوم مختلف، ازجمله دانش اقتصاد داشته اند. یکی از نظریه های روش شناختی که نظر بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده، روش برنامه پژوهشی است که توسط فیلسوف علم مجارستانی به نام ایمره لاکاتوش مطرح شده است. تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به امکان سنجی بهره گیری از نظریه لاکاتوش در تحقیقات اقتصاد اسلامی پرداخته و به این نتیجه رسیده است که شباهت های ساختاری مهمی، همچون مبناگرایی، برخورداری از هسته مقاوم (ابطال ناپذیری گزاره های مرکزی) و تکثرگرایی، در روش شناسی اقتصاد اسلامی و روش شناسی لاکاتوشی وجود دارند؛ به گونه ای که شباهت های مزبور می تواند اقتصادپژوهان اسلامی را در به کارگیری از روش لاکاتوشی در تحقیقات و مطالعات اقتصاد اسلامی یاری رساند.
۶۱۴.

تفکر نقدی از منظر قرآن(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۹ پاییز و زمستان ۱۴۰۱ شماره ۲ (پیاپی ۱۷) 83 - 107
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۲ تعداد دانلود : ۴۷
تفکر نقدی یا روش نقد اندیشه ، داوری درباره آرا و افکار با بهره گیری از علوم عقلی است که برای آن چهار مرحله روشن کردن معنای واژه ها، کشف مبانی، ارزیابی دلیل پس از مطالبه آن و کشف مغالطات موجود در دلیل را برشمرده اند. در این مراحل بر شناسایی صفات و انگیزه های اهل باطل که نقش مهمی در گرایش آن ها به مغالطات و در کشف مغالطات آنان دارد و نیز بر اسباب و عوامل گرایش آنان به مغالطات، تأکید چندانی نمی شود؛ درحالی که قرآن کریم در رویارویی با اندیشه باطل و نقد آن بر این امور تأکید فراوان دارد و این نشان می دهد که از منظر قرآن برای نقد اندیشه و کشف مغالطات آن، افزون بر توجه به وجوه عقلی و نظری، لازم است وجوه عملی، اخلاقی و انگیزشی نیز مورد توجه قرار گیرد. هدف قرآن از توجه دادن به این وجوه، آشکارسازی شخصیت و افکار و اهداف پوشیده اهل باطل زیر ظواهر زیبا و فریبنده و گوشزد نمودن اسباب گرایش انسان به مغالطات در برابر حق است تا از این طریق، درنهایت نادرستی اندیشه باطل آشکار و از تأثیرگذاری آن بر دیگران پیشگیری شود. در این پژوهش که به صورت توصیفی- تحلیلی ارائه می شود، این روش قرآن در مواجهه با اندیشه باطل و نقد آن بررسی می شود تا بدین سبب روش تفکر نقدی کامل تر گردد.
۶۱۵.

بررسی تطور تاریخی چیستی دلالت در میراث منطقی مسلمانان(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۵ بهار و تابستان ۱۳۹۷ شماره ۱ (پیاپی ۸) 7-25
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۱ تعداد دانلود : ۴۹
هدف اصلی منطق دانان از طرح بحث دلالت، بررسی اقسام دلالت های وضعیِ لفظی بوده است. ازاین‏رو، جای خالی تحلیل های دقیق از چیستی دلالت و عناصر سازنده آن، احساس می شود. با وجود این، چیستی دلالت در شمار بحث هایی است که در تاریخ دانش منطق پذیرای برخی تحولات بوده است. بعضی از منطق دانان، چیستی دلالت را در قالب تعریفی منطقی ارائه نداده اند، اما فرایند دلالت را توصیف و مراحل آن را از آغاز تا انجام ترسیم کرده اند. گروهی دیگر، دلالت را صفت انسان دانسته و از آن با عنوان فهم معنا تعبیر کرده اند. دسته سوم با رد این دیدگاه، آن را صفت شیء خارجی و حالتی برای شیء دانسته اند. نوشتار پیشِ رو درپی آن است تا با ارائه سیر تحول آرای منطق دانان مسلمان درباره چیستی دلالت، به ترمیم کاستی‏های آن بپردازد. از نگاه این مقاله، دلالت وصف آن دسته از صورت¬های ذهنی است که با معنا انس دارند؛ بنابراین، دلالت، «تغییر التفات توسط یک مفهوم به سوی مفهوم دیگر» است. راه رسیدن به این تعریف، تحلیل گام به گام فرایند دلالت و کشف همه عناصری است که در آن نقش دارند.
۶۱۶.

هویت شرطیه متصله در قاب نگاشته های منطقی مسلمانان(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ پاییز و زمستان ۱۴۰۰ شماره ۲ (پیاپی ۱۵) 129-156
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۴ تعداد دانلود : ۳۹
شرطیه متصله آن گونه که باید در نگاشته های ارسطو که مدوّن منطق ارسطویی است، مطرح نشده است. منطق دانان پیرو ارسطو در سنّت اسلامی، با دستیابی به آثار رواقیان، به تفصیل از این قضیه بحث کرده اند. در این میان، نقش فارابی و به ویژه ابن سینا بسیار پررنگ است. بیشترین و اساسی ترین مباحث درباره متصله را ابن سینا در نگاشته های خود آورده و تقریباً دیگر منطق دانان پس از وی، مباحث خود درباره متصله را تحت تأثیر سخنان شیخ الرئیس مطرح کرده اند. در نگاشته پیش رو، این ادّعا مستندسازی می شود و افزون برآن، اندیشه منطق دانان مسلمان درباره ساختار و محتوای شرطیه متصله با بهره گیری از روش توصیف و تحلیل شناسایی می گردد. به باور منطق دانان مسلمان، قضیه متصله، مصداق حقیقی شرطیه است که در آن به اتصال یا نفی اتصال میان دو جزء مقدم و تالی که در قوه قضیه هستند، حکم می شود. این حکم گرچه می تواند به گونه اتصال لزومی و استلزام مقدم برای تالی و یا به گونه اتصال اتفاقی بدون وجود استلزام و به صرف تقارن اتفاقی باشد، ولی مصداق حقیقی متصله، لزومیه است که بیانگر اتصال واقعی میان دو نسبت است. هر دوی اتصال لزومی و اتفاقی نیز یا به گونه ایجابی و یا به گونه سلبی اند؛ با این التفات که متصله بودن سالبه به تسامح است؛ زیرا مفاد آن سلب اتصال است، نه اتصال سلب. منطق دانان مسلمان برآنند که ویژگی اصلی قضیه متصله، حکم به اتصال یا نفی اتصال است و همه شرایط و احکام متصله مانند کمیت، کیفیت، جهت و صدق و کذب، به این حکم برمی گردد.
۶۱۷.

سازگاری فرمول بندی 2 Rرشر نسبت به احکام قضایای موجهه بسیطه کاتبی(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۷ بهار و تابستان ۱۳۹۹ شماره ۱ (پیاپی ۱۲) 107-138
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۲ تعداد دانلود : ۳۹
لطف الله نبوی دو تحقیق عمده رشر درباره موجهات زمانی ابن سینا را بررسی و نتیجه ی برآمده از آن را در مقاله «نیکولاس رشر و فرمول بندی نظریه موجهات زمانی ابن سینا» منعکس کرده است. وی در آنجا ضمن ارائه فرمول بندی اول و دوم رشر، کارایی R2 را در تحلیل قضایای موجهه مرکبه کلی به دو قضیه بسیطه به اثبات رساند، اما مستقلاً به تحلیل احکام موجهات، اعم از بسیطه و مرکبه نپرداخته است. ازاین رو، نگارنده برای سنجش درستی ادعای نام برده، تمام احکام قضایای موجهه بسیطه منطق کاتبی را در دستگاه استنتاجی KT به صورت جداگانه با شیوه ی توصیفی- تحلیلی، مورد بررسی قرار داده است. نتیجه برآمده نشان داد فرمول بندی R2، افزون بر کارایی پیش گفته، نسبت به احکام قضایای موجهه بسیطه منطق کاتبی از سازگاری لازم نیز برخوردار است. همچنین در این مسیر پی بردیم که اثبات برخی استدلال های مباشر کاتبی در دستگاه موجهات KT ، بدون لحاظ پیش فرض اتصاف (∃x)(∃t)RtAx امکان پذیر نیست. اما این هرگز به معنای ناسازگاری فرمول بندی رشر با نظریه کاتبی نبوده، بلکه برآمده از پیش فرض های لازم منطق قدیم در قضایای موجبه کلی است. نتیجه دیگر اینکه، گرچه استلزام مادی اساس استنتاج های منطقی در منطق قدیم نبوده است، اما پیشینیان ما آن را همواره به عنوان پیش فرض در نظر داشته اند.  
۶۱۸.

معرفی و ارزیابی کتاب مبانی منطق فلسفی(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ بهار و تابستان ۱۴۰۲ شماره ۱ (پیاپی ۱۸) 7-34
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۴۴ تعداد دانلود : ۵۸
مبانی منطق فلسفی تنها کتابی است که تاکنون نویسنده ای فارسی زبان در موضوع منطق فلسفی نگاشته است. دکتر لطف الله نبوی در این اثر سودمند خویش خلأ موجود در زبان فارسی را برای منطق آموزان پرکرده و بیش تر منطق های فلسفی مهم را پوشش داده است: ۱. منطق زمان؛ ۲. منطق معرفت؛ ۳. منطق تکلیف؛ ۴. منطق آزاد؛ ۵. منطق ربط؛ ۶. منطق فازی. ما، پس از معرفی اجمالی هر کدام از فصل های کتاب، به ارزیابی بیش تر آن ها می پردازیم: (آ) در مورد زمان بیش از دو دیدگاه مهم فلسفی وجود دارد و هر کدام نیز پی آمدهای گوناگونی در منطق زمان دارد؛ به ویژه که نویسنده تأثیر فراوان زمان مطلق ایستا و زمان نسبی ایستا را در مباحث فلسفی این منطق – هم چون دشواره ی امکان استقبالی – نادیده گرفته اند. (ب) او به نادرستی تعریف افلاطونی علم («باور صادق موجه») را دارای پذیرش همگانی در طول تاریخ به شمار می آورد. (پ) وی، با غفلت از تفاوت های شیء اعم از ذهن و خارج با وجود بالفعل خارجی، به نادرستی منطق ارسطویی را ملتزم به وجود بالفعل خارجی در نام های خاص و عام می داند. (ت)برخلاف ادعای نویسنده، برخی از منطق دان ها منطق فازی را در حل پارادوکس های خرمن موفق نیافته و گاه ابهام مرتبه ی بالاتر را نیز درست در تأیید همین عدم توفیق پیش کشیده اند.
۶۱۹.

نقش خُلقیات و تأدیبات صلاحیه در فلسفه اخلاق(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۸ پاییز و زمستان ۱۴۰۰ شماره ۲ (پیاپی ۱۵) 7-23
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۰ تعداد دانلود : ۴۴
دانش منطق با ارائه روش درست اندیشیدن، ابزار سودمندی برای دانش های دیگر، به ویژه فلسفه اخلاق، به شمار می آید. بسیاری از گزاره های اخلاقی، ذیل خلقیات و تأدیبات صلاحیه قرار می گیرند که موضوع بحث منطق و فلسفه اخلاق اند. درنگ در چیستی خلقیات که به مصالح و مفاسد فردی صفات و رفتار اخلاقی توجه دارد و چیستی تأدیبات صلاحیه که به حیثیت تربیتی و اجتماعی صفات و رفتار اخلاقی می نگرد، سبب شده است تا برخی قضایا با توجه به دو حیثیت، هم در ردیف خلقیات و هم در ردیف تأدیبات صلاحیه قرار گیرند. توجه به حیثیات گوناگون قضایا به فهم بهتر جمله های اخلاقی کمک می کند، برای نمونه توجه به واقعیات موجود در قضایای یادشده می تواند برهان پذیری آن ها را تبیین کند، اما از این حیث در زمره مشهورات قرار نمی گیرند و از حیث مشهوری بودن امکان کاربرد در جدل نیز دارند؛ افزون براینکه توجه به لوازم گزاره های اخلاقی، ارتباط منطقی گزاره های حاوی ارزش را با گزاره های حاوی الزام اخلاقی تبیین پذیر خواهد کرد. 
۶۲۰.

مقایسه دیدگاه منطقی و فلسفی درباره حقیقت ضدان(مقاله پژوهشی حوزه)

نویسنده:
منبع: معارف منطقی سال ۷ بهار و تابستان ۱۳۹۹ شماره ۱ (پیاپی ۱۲) 33-58
حوزه‌های تخصصی:
تعداد بازدید : ۳۵ تعداد دانلود : ۵۰
تقابل در مفردات شامل تناقض، تضاد، عدم و ملکه و تضایف است و متقابلان به چهار قسم نقیضان، ضدان، عدم و ملکه و متضایفان تقسیم می گردد. موضوع بحث در این پژوهش، بررسی حقیقت تقابل تضاد و ضدان است. تضاد هم در قضایا مطرح است و هم در مفاهیم مفرده. اما در اینجا بخش دوم مراد است که از آن به تضاد در امور و تضاد در اعیان یاد می شود و نشان می دهد تضاد در مفردات، همچون سایر اقسام تقابل مفردات، از احکام وجود خارجی بوده و بحث فلسفی شمرده می شود. برای تبیین حقیقت ضدان باید تعاریف ضدان و محورهای تفاوت این تعاریف بررسی شود. وجودی بودن ضدان، اشتراک در جنس واحد، غایت خلاف میان ضدان، لزوم موضوع یا محل برای ضدان، تعاقب ضدان، شخصی یا کلی بودن موضوع ضدان، ذاتی بودن امتناع اجتماع آن ها، از ابعاد مهم اختلاف تعاریف ضدان است که با بررسی این ابعاد، ضدان حقیقی از مشهوری، نیز ضدان بالذات از ضدان بالعرض، متمایز می شود. با بررسی تعاریف ضدان، به مجرای تضاد و تقسیمات ضدان نیز دست می یابیم.  

پالایش نتایج جستجو

تعداد نتایج در یک صفحه:

درجه علمی

مجله

سال

زبان