محسن رفیعیان

امروزه نوآوری در تقویت شبکه های فرامنطقه ای اهمیت بسیاری دارد. شبکه های نوآورانه منطقه ای میتوانند با استفاده از رویکردهای همپیوندی مناطق روستایی ارتباطات مستحکمی را با شبکه های فرامنطقه ای برقرار کنند. شرایط غیرقابل انتظاری که این پژوهش پیرامون آن شکل گرفته آن است که در محدوده شهرستان سمیرم علیرغم امکانات بسیاری که برای شکل گیری شبکه نوآور منطقه ای وجود دارد، این منطقه نتوانسته است به هیچ شبکه ای حول نوآوری منطقه ای من جمله شبکه نوآور اجتماعی دست یابد. هدف این پژوهش بررسی چالش های شبکه های نوآوری اجتماعی با رویکرد هم پیوندی مناطق روستایی با شبکه های فرامنطقه ای است، سوال اصلی این است که چالش های کلیدی سد راه ایجاد شبکه های نوآور اجتماعی و همچنین شرکت های اجتماعی کدامند؟ این مقاله در نظر دارد با تحلیل محتوای کیفی مبتنی بر مصاحبه های نیمه ساختار یافته با خبرگان این حوزه به بررسی چالش های شبکه های نوآورانه روستایی بپردازد. روش پژوهش کیفی اکتشافی است که بر مبنای مصاحبه نیمه ساختار یافته با مسئولین و متخصصان محلی برنامه ریزی منطقه ای و توسعه روستایی می باشد. در تجزیه و تحلیل اطلاعات، با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مصاحبه ها، با استفاده از نرم افزار MAXQDA یافته های پژوهش ارائه گردید. نتایج حاکی از آن است که مناطق روستایی سمیرم دارای ضعف زیرساختی، مدیریتی، اقتصادی است و عدم مشارکت مردم در توسعه روستا نیز یکی از چالش های حائز اهمیت است که در پی بی اعتمادی مردم نسبت به مسئولین محلی و همچنین قبیله گرایی در این مناطق به وجود آمده است. در مناطق روستایی سمیرم میتوان با استفاده از شرکت های فنی و مهندسی کشاورزی که زیر نظر جهادکشاورزی فعالیت دارند به توسعه و ایجاد شبکه های نوآور اجتماعی پرداخت، زیرا که سازوکاری نزدیک به شرکت های اجتماعی بررسی شده در مبانی نظری دارند.

آموزش بنیادی ترین فرایند برای حفظ آگاهی و تداوم کیفیت و کمیّت دانش جامعه است و محتوای آموزشی هر رشته کلید دستیابی به آن است. این فرایند با توجه به روند سریع تغییرات در حوزه های دانش شهری و به موازات تغییر در شرایط و مسائل شهری و پیچیده شدن آن ها، انتظارات از آموزش دوره کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری را افزایش داده است. هدف پژوهش حاضر بررسی میزان تطبیق پذیری محتوای آموزشی دوره کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری با محتوای نظام نامه خدمات مهندسین شهرساز در قالب نیازهای حرفه ای مهندسین و مدیران شهری است. روش شناسی این پژوهش توصیفی-تحلیلی و از روش تحلیل محتوای کمی و پیمایشی بهره برده است. روش گردآوری داده ها به صورت کتابخانه ای و پرسش نامه گردآوری شده است. یافته های پژوهش بیانگر آن است که مؤلفه های «طرح انطباق کاربری اراضی شهری» و «طرح های آماده سازی اراضی» بیشترین و مؤلفه «طراحی و نظارت گروه های ساختمانی» کمترین توجه را در دروس الزامی و اختیاری داشته اند. نتایج نشان می دهد که محتوای آموزش فعلی دوره کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری ارتباط دوطرفه حرفه و رشته در چارچوب محتوای آموزشی هدفمند و مطابق با واقعیّت ها و نیازهای حرفه ای مهندسین و مدیران شهری را به طور مناسب برقرار نمی کند. این ارتباط کم به واسطه همپوشانی اندک محتوای برخی دروس تحلیلی (الزامی و اختیاری) با درصد فراوانی مؤلفه ها و مقوله های مربوط به نظام نامه خدمات مهندسین شهرساز است که در جهت تطبیق پذیری بیشتر با نیازهای حرفه ای مهندسین و مدیران شهری بازنگری در محتوای آموزشی دوره یا تغییر در نوع و تعداد ساعات دروس سرفصل ضروری است.

حکمرانی شهری با سیاست های کارآمد می تواند کیفیت زندگی را ارتقا دهد، میراث فرهنگی را حفظ کند و با توسعه فضاهای عمومی، هویت و حس تعلق شهری را تقویت سازد. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و استخراج ابعاد و شاخص های حکمرانی شهری مؤثر بر هویت بخشی به شهرها با بهره گیری از روش فراترکیب است. در این راستا، تحلیل محتوای کیفی ۳۸ مقاله علمی پژوهشی داخلی (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳) و خارجی (۱۹۹۰ تا ۲۰۲۴) انجام شد. یافته ها نشان می دهد که ابعاد جامعه شناختی و بوم شناختی بیشترین فراوانی را در میان مطالعات داشته اند. همچنین، شاخص های مدیریت و برنامه ریزی فضایی و مشارکت شهروندان به عنوان پرتکرارترین مؤلفه ها در هویت بخشی شهری شناسایی شدند. با وجود تنوع مفاهیم و شاخص ها، فقدان یک چارچوب ارزیابی یکپارچه برای سنجش نقش حکمرانی شهری در هویت بخشی، یک چالش مهم و در عین حال فرصتی پژوهشی برای مطالعات آینده محسوب می شود. از این رو، شناسایی اقدامات کلیدی برای تقویت هویت شهری در چارچوب حکمرانی، ضرورتی انکارناپذیر است.

شهر یزد به عنوان یکی از شهرهای بزرگ ایران در دهه های اخیر به عدم تعادل در نظام فضایی و جمعیتی خود مبتلا گشته است و محصول این روند در دهه های اخیر تا به امروز موجب مشکلاتی همچون توسعه افقی و نامتوازن شهر یزد شده است. هدف این پژوهش شناسایی مؤلفه ها و پیشران های مؤثر بر نامتعادل شدن توزیع فضایی جمعیت و بررسی ارتباط آن با ساختار فضایی شهر یزد برای ایجاد تعادل فضایی جمعیت و نظام شهری و روستایی در پهنه سرزمینی شهر یزد است. روش پژوهش ا نظر هدف کاربردی و به دلیل به کارگیری روش های کیفی و کمّی در زمره پژوهش های ترکیبی قرار دارد. در این پژوهش از روش آینده پژوهی برای شناسایی پیشران های مؤثر بر تعادل جمعیت و از الگوریتم ژنتیک برای مدل سازی و بهینه سازی توزیع جمعیت استفاده شده است. یافته ها بیانگر آن است که پیشران های توزیع فضایی کانون های خدماتی و عملکردی، توزیع فضایی مراکز کار و فعالیت و الگوی ساختار فضایی با تأکید بر مقیاس عملکردی مناطق و شهر به ترتیب عامل اصلی جذب جمعیت و مؤثر بر الگوی توزیع فضایی و جمعیتی در شهر یزد هستند. نتایج پژوهش حاکی ازآن است که 1. توزیع فضایی اراضی بایر رابطه معکوسی با توزیع فضایی مراکز خدماتی-عملکردی و کانون های فعالیتی دارد و هرجا تمرکز کمتری از مراکز مذکور وجود داشته باشد، نسبت سهم اراضی بایر به مساحت محدوده مدنظر بیشتر است؛ 2. بدون استفاده ماندن زمین ها و کاهش پویایی فضایی در برخی مناطق شهری (منطقه C و B) و 3. پراکنش ناموزون فضایی مراکز خدماتی-عملکردی و کانون های فعالیتی و توسعه افقی سبب عدم تعادل در توزیع فضایی جمعیت شهر یزد شده است.

امروزه گردشگری به عنوان یکی از صنایع برجسته جهانی مطرح است که علاوه بر ایفای نقش به عنوان محرک رشد اقتصادی، بستری کلیدی برای ارتقای توسعه پایدار شهری نیز به شمار می آید. باوجوداین، بسیاری از شهرها علی رغم برخورداری از ظرفیت های قابل توجه گردشگری، در بهره گیری از این مزیت ها جهت دستیابی به نتایج پایدار توسعه با دشواری مواجه بوده اند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل کلیدی اثرگذار بر گردشگری در ابعاد مختلف پایداری و بررسی میزان همبستگی میان آن ها در شهر طرقبه انجام شده است؛ شهری که از منابع و امکانات متمایزی برخوردار بوده و قابلیت بهره برداری در مسیر توسعه گردشگری شهری را دارد. از منظر روش شناسی، این تحقیق کاربردی با رویکرد آینده پژوهی و ترکیبی از روش های کمی و کیفی صورت پذیرفته است. در مرحله نخست، عوامل مرتبط از طریق مشاوره با دوازده متخصص گردشگری که به روش نمونه گیری گلوله برفی انتخاب شدند، شناسایی گردید. در مرحله دوم، با استفاده از پرسشنامه نیمه ساختاریافته، عوامل اصلی مؤثر بر توسعه گردشگری پایدار در طرقبه تعیین و سپس به کمک ماتریس اثرات متقاطع، میزان تأثیرگذاری و وابستگی متغیرها مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته های پژوهش بیانگر بی ثباتی در نظام گردشگری طرقبه است و شش عامل اصلی را آشکار می سازد: (۱) رویدادهای فرهنگی نظیر جشنواره ها، نمایشگاه ها، همایش ها و سمینارها؛ (۲) سرمایه گذاری بخش خصوصی؛ (۳) ارتقای رقابت پذیری؛ (۴) توزیع عادلانه امکانات؛ (۵) چارچوب های سیاست گذاری کلان؛ و (۶) گسترش محیط های ساخته شده مرتبط با گردشگری. این عوامل در مجموع نیروهای تعیین کننده ای محسوب می شوند که مسیر توسعه گردشگری پایدار شهر را ترسیم می کنند..

نیاز به تأمین مسکن به خصوص برای اقشار کم درآمد، موجب اجرای طرح های مختلفی توسط دولت شده است که اخیراً با عنوان نهضت ملی مسکن در توسعه هایی منفصل اجرا می شود. هدف از پژوهش حاضر، آسیب شناسی توسعه های منفصل شهری با تأکید بر پروژه های نهضت ملی مسکن است که با استفاده از مطالعات اسنادی و میدانی و روش توصیفی- تحلیلی، کمی و تکنیک آینده پژوهی انجام شده است. در این راستا، پس از مطالعات اسنادی، ابتدا با 4 نفر از متخصصان آشنا به مفاهیم توسعه های منفصل و پروژه های نهضت ملی مسکن مصاحبه شد و با تکنیک گلوله برفی این مصاحبه ها تداوم یافت. باوجودآنکه به نظر می رسید در مصاحبه 12 اشباع نظری حاصل شده است، این مصاحبه ها تا نفر 14 ادامه یافت تا شاخص های آسیب رسان به توسعه های منفصل تدقیق شوند. سپس، بر اساس جامعیت دیدگاه ها و آمادگی برای همکاری، 9 نفر از اعضای تیم دلفی انتخاب و پرسشنامه های دلفی میان آن ها توزیع شدند. یافته های پژوهش با تحلیل نرم افزار میک مک نشان داد که 8 عامل «تغییر هویت معماری سنتی مساکن»، «عدم توجه بر اختلاط کاربری ها»، «عدم احساس تعلق مکانی و حس مکان»، «تقابل فرهنگی ساکنان»، «پایین بودن نرخ اشتغال و فرصت های شغلی»، «بی توجهی به زیرساخت های حمل ونقل کارآمد»، «عدم توسعه زیرساخت های الکترونیک نظیر متاورس، شهر هوشمند و...» و «بی توجهی به خواست و مشارکت مردم در راستای ارتقاء ظرفیت اداری» عوامل کلیدی هستند که آسیب های جدی به توسعه های منفصل شهر آینده وارد می کنند. نهایتاً بر مبنای این شاخص ها، راهکارهای رفع این آسیب ها تبیین شده است.

هدف: امنیت انرژی به عنوان یکی از ارکان توسعه پایدار، در ایران به دلیل وابستگی شدید به منابع فسیلی، تحریم های بین المللی و ناترازی عرضه و تقاضای انرژی با چالش های جدی مواجه است. هدف این پژوهش، آینده پژوهی ناترازی انرژی و پیامدهای آن بر امنیت انرژی، برای پیش بینی سناریوهای آینده و ارائه پیشنهادهایی که استان یزد را به سمت امنیت انرژی پایدار و کاهش نابرابری های منطقه ای هدایت کند، است. روش: روش پژوهش مبتنی بر رویکرد ترکیبی توصیفی-تحلیلی و آینده پژوهی است که از داده هایی شامل گزارش های رسمی مرکزآمار ایران واسناد استانی و ابزارهایی مانند نرم افزار MATLAB و رگرسیون خطی، برای تحلیل روند و سناریونویسی بهره می برد. یافته های پژوهش: تحلیل روندهای هشت ساله نشان می دهد که استان یزد با ناترازی انرژی و توزیع نامتعادل تولید و مصرف مواجه است. سرمایه گذاری در منابع تجدیدپذیر و تقویت همکاری های منطقه ای می تواند امنیت انرژی را بهبود بخشد و نابرابری ها را کاهش دهد. نتیجه گیری: ناترازی انرژی تهدیدی برای امنیت منطقه ای است که بدون اقدامات پایدار تشدید می شود. توسعه فناوری و توزیع متعادل، تاب آوری و امنیت انرژی را افزایش می دهد.

هویت شهرها در حال تغییر است، این تغییرات به تقویت شهرها کمک می کند. یکی از عواملی که در این تغییرات نقش دارد، تغییرات در کاربری های شهری است. تنوع کاربری های شهرها سبب ارتقا هویت در شهرها شده که در نتیجه رشد سریع شهری به مرور تغییر کرده است. مطالعات بسیاری به بررسی ابعاد و مؤلفه های این پدیده پرداخته اند، اما تاکنون تحلیلی جامع از تحقیقات پیشین برای استخراج نتایج آن ها انجام نشده است. به همین دلیل، این مقاله با هدف بررسی مطالعات موجود درباره تأثیر تغییرات کاربری زمین بر هویت شهرها و نتایج آنان در دو حوزه ابعاد و مؤلفه ها، به صورت یک مرور سیستماتیک انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی و بر مبنای 64 پژوهش منتخب موجود است که منابع انگلیسی از پایگاه اطلاعاتی Scopus و Scholar Google و Sience Direct و منابع فارسی پایگاه سیویلیکا، پرتال جامع علوم انسانی، نورمگز و SID انتخاب شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد 4۰٪ پژوهش های داخلی در سال های 1395 و 1397 و 20٪ پژوهش های خارجی در سال 2023 به چاپ رسیده و قاره های آسیا، اروپا، آفریقا و استرالیا به ترتیب پیش گام این مطالعات هستند. همچنین، 10٪ پژوهش های انگلیسی در مجله Environmental Sciences و 20٪ پژوهش های داخلی در مجله نگرش های نو در جغرافیای انسانی و برنامه ریزی فضایی به چاپ رسیده است. نتایج حاصل از بررسی ابعاد و مؤلفه های این پدیده از منظر پژوهش های پیشین نشان داد بعد طبیعی-مصنوع، انسانی-محیطی کاربری زمین به ترتیب بیشترین تأثیر را بر هویت شهرها دارند و مؤلفه های ساختاری، توده ای و نقطه ای کاربری زمین از مهم ترین مؤلفه های تغییر کاربری زمین بر هویت شهرها محسوب می شوند.

خوشه های علم و فناوری قادرند بخشی از لوازم ایجاد جریان های نوآوری و ابداع را فراهم سازند. خوشه ها به مجموعه ای از شرکت ها و سازمان ها اطلاق می شوند که در یک منطقه جغرافیایی خاص قرار دارند و از طریق وابستگی های درونی، ارتباطات و تعاملات متقابلی را در زمینه محصولات و خدمات ایجاد می کنند. هدف اصلی این پژوهش، قابلیت سنجی مناطق استان فارس جهت شکل گیری خوشه های فناوری است. مسئله این پژوهش این است که به نظر می رسد کل مناطق ظرفیت یکسانی در شکل گیری خوشه های فناوری ندارد. در این مطالعه، با استفاده از 48 شاخص، قابلیت های مناطق استان فارس در زمینه تشکیل خوشه های فناوری موردبررسی قرار گرفته است. این تحلیل با بهره گیری از روش آنالیز تاکسونومی عددی انجام شده است. روش این پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و با اس تفاده از منابع اسنادی و تحلیل محتوا و بهره گیری از تکنیک تاکسونومی عددی و تحلیل خوشه ای، تحلیل ها صورت گرفته است. جامعه آماری تحقیق حاضر همه شهرستان های استان فارس است. در این قابلیت سنجی، شهرستان مرودشت برخوردارترین شهرستان و شهرستان سرچهان بر اساس مدل تاکسونومی عددی محروم ترین شهرستان استان شناسایی شده است. نتایج پژوهش، نشان می دهد حد پایین و بالا به ترتیب معادل 4.34 و 7.61 است و همه شهرستان های استان در این دامنه قرار گرفته اند و خارج از آن نیستند و با توجه به تحلیل ها شهرستان مرودشت از میان بقیه شهرستان ها دارای ci کمتری است و معادل 15.01 است که این خود نشان بالا بودن مزیت نسبی آن است می و همچنین شهرستان سرچهان دارای ci بیشتری و معادل 23.89 است که نشان از عدم برخورداری آن است.